Ad Valvas 1984 - 1985 - pagina 87

AD VALVAS — 21 SEPTEMBER 1984

7

Vak ontwikkelt zich spectaculair

Nu eigen Nederlandstalig leerboek medische genetica Een college-dictaat van een VU-docent in de antropogenetica is dit jaar uitgegroeid tot een studieboek medische genetica voor geneeskunde-studenten van een groot aantal universiteiten in Nederland en België. Het boek is onlangs verschenen bij de wetenschappelijke uitgeverij Bunge en staat onder redactie van onder meer Jan Pronk, die niet alleen het dictaat van de vakgroep in het boek verwerkte maar daarnaast een aantal deskundigen uitnodigde aan het boek mee te schrijven.

maakt en nu een eigen plaats inneemt in het medisch curriculum. Vóór de Tweede Wereldoorlog was het onderwijs in de genetica nog opgedragen aan hoogleraren bij wis- en natuurkunde. De leer van de erfelijkheid is echter uitgegroeid van basiswetenschap tot toegepaste wetenschap binnen de geneeskunde. De medische genetica bestudeert de erfelijke oorzaken van ziekten

boog

Het boek, dat ook heel geschikt is voor het post-academisch onderwijs, is niet uitsluitend geschreven door de topdeskundigen op het terrein van de antropogenetica. Pronk: „Dat vond de uitgever niet nodig. Voorop stond, dat het zou worden geschreven door goede vakmensen die enthousiasme en tijd kunnen opbrengen voor het onderwijs in deze tak van wetenschap. Die topmensen missen eenvoudig de tijd. Het is overigens wel beoordeeld door deskundigen van hoog niveau. Medische genetica is een vakgebied, dat vanaf ongeveer 1950 een snelle ontwikkeling heeft doorge-

en afwijkingen bij de mens. De klinische genetica is patiëntgericht en houdt zich bezig met diagnostiek van erfelijke en aangeboren aandoeningen. Daarbij horen erfelijkheidsvoorlichting en methoden van preventie en prenatale diagnostiek (het vaststellen van afwijkingen vóór de geboorte). In Nederland komen jaarlijks n a a r schatting 15.000 aanstaande

'tented' boog

echtparen in aanmerking voor deze vorm van voorlichting. Het relatieve aandeel van erfelijkheid in de ziekteleer neemt toe, met name in landen met een ontwikkelde gezondheidszorg. Dat komt voornamelijk door het terugdringen van infectieziekten en voedingsdeficiënties waardoor de genetische aandoeningen meer op de voorgrond komen te staan. Daarnaast hebben nieuwe diagnostische methoden en toegenomen inzicht in de oorzaken van ziekten het onderkennen mogelijk gemaakt van een geheel of gedeeltelijke erfelijke oorzaak van een groot aantal aandoeningen. Tenmiste vier procent van alle pasgeborenen heeft een afwijking die geheel of gedeeltelijk erfelijk is bepaald. Soms worden de symptomen pas enige tijd na de geboorte duidelijk. In de toekomst zullen dan ook steeds meer aanstaande ouders zich gaan afvragen of zij een verhoogd risico hebben op het krijgen van een gehandicapt kind. Waren het aanvankelijk de gehandicapten en vaker nog h u n ouders die zich zorgen maakten over de herhalingskans, n u reeds wordt dezelfde vraag tenminste even vaak gesteld door familieleden die zelf gezond zijn en nog geen kinderen hebben. Deze vragen kunnen slechts beanowoord worden wanneer de exacte" diagnose van de aandoening, die in de familie van de adviesvrager voorkomt, bekend is.

Informatie-bank nodig

wervel

dubbele lus

Vingerpatronen sijn voor praktisch honderd procent erfelijk bepaald. Analyse ervan speelt een rol bij de diagnose van het syndroom van Down (mongolisme). (Foto uit het studieboek Medische Genetica).

Amerikaan prof. Dietrich Schroeer met lezing op toernee langs Nederlandse universiteiten

Wapenbeheersing in de ruimte en de rol van onderwijs en onderzoek „Big brother is watching you". Orwell heeft toch nog gelijk gekregen. Zij het dan gedeeltelijk. Niet via het tv-scherm in de kamer, maar van honderden kilo- Wiskunde en Natuurwetenmeters hoogte uit de lucht wor- schappen doet hij ook de VU aan, den we dagelijks bekeken. Het waar hij op 24 september twee lezijn niet alleen weersatellieten zingen zal houden. die hun snapshots n a a r de aarde Bij de vakgroep Algemene Vorseinen. De Sowjet-Unie en de Ver- ming houdt Marlies ter Borg zich enigde Staten houden precies in bezig met onderzoek n a a r de ontde gaten wat er in het onder- wikkeling van nieuwe „highmaanse gebeurt. Grelukkig maar, tech" wapens. Zij vertelt wat op want spionage levert een wezen- dit moment de „state of the art" is lijke bijdrage aan het naleven van ruimtewapens. „Het gaat op van verdragen. Het is vrijwel on- dit moment over twee wapensysmogelijk „verboden" wapensyste- temen. De ASAT, oftewel de satelmen te plaatsen zonder dat de liet-doder en de ABM (Anti-Balvermeende vijand dit opmerkt. listic Missile) of anti-raket-raket. Maar nu op aarde geen plaats is Er is een jarenlange tendens n a a r voor meer raketten zoekt het mi- grotere afhankelijkheid van salitair vernuft het hogerop. Sinds tellieten van beide supermachpresident Reagan dit verlangen ten. De Amerikanen zijn bij voorpubliek maakte in een televisierebeeld voor zeventig procent van de is de discussie er over losgebarh u n communicatie aangewezen sten. op satellietverbindingen. Ook wordt al gebruik gemaakt van Volgende week houdt de Amerihet GPS-systeem, Global Posikaanse hoogleraar in de n a t u u r tion Satellite, waarmee uiterst kunde dr. Dietrich Schroeer een nauwkeurig bijvoorbeeld vanaf toernee door ons land langs veronderzeeër de plaats op aarde schillende universiteiten om te : een kan worden vastgesteld. Dit is spreken over de „Star Wars" en weer van belang voor de precisie de relatie met onderwijs en onderwaarmee vanuit een duikboot zoek. Dit jaar werkt hij bij het een raket kan worden gericht op International Institute for Strahet vijandelijke doelwit." tegie Studies te Londen aan een project over „Space-based weapons and arms controll". Op uitnodiging van de subfaculteit Natuurkunde en de vakgroep AlgeWat is een ASAT of satellietdoder mene Vorming van de faculteit precies? Ter Borg: „De ASAT is

Maarten de Hoog

Vernietiging

bedoeld om satellieten van de vijand te kunnen vernietigen. De versie die n u getest wordt is een raket die vanaf een F-15 vliegtuig gelanceerd kan worden en door een botsing met een satelliet deze vernietigt. In de Sowjet-Unie is men in 1962 begonnen met de ASAT. In 1968 beschikte men over een systeem dat in de b u u r t van een satelliet explodeert. In de jaren '63-'75 hadden de Amerikanen een nucleaire ASAT. Door een kernbom op grote hoogte in de atmosfeer te laten ontploffen worden satellieten uitgeschakeld.

Om te voorkomen dat die informatie verloren gaat zou ze, zo meent Pronk, opgeslagen moeten worden gedurende een bewaartijd van tenminste twee generaties in plaats van de gebruikelijke tien jaar. In België is dat al gerealiseerd, in ons land hebben de klinisch-genetische centra n u de voorwaarden voor een dergelijke mogelijkheid geschapen. De introductie van prenatale diagnostiek in de jaren '70 heeft mede geleid tot een spectaculaire groei van de medische genetica. Recentelijk zorgde het recombinant-DNA onderzoek voor nieu-

vooral door de werking van de zogenaamde electro-magnetische puls. Maar door het beperkte kerhstopverdrag uit 1963 zijn er geen proefnemingen genomen, behalve de ene keer dat men toevallig deze 'bijwerking' ontdekte. Door het verdrag uit 1967 inzake een verbod op kernwapens in de ruimte werd dit ASAT-systeem verboden, hoewel de Amerikanen het tot 1975 achter de hand hielden. Toch hebben verdragen wel degelijk zin en is het goed te streven n a a r het verbod op ontwikkeling van deze wapens." Het meest tot de verbeelding sprekende ruimtewapentuig is de satellietversie van de ABM. De ABM, anti-ballistische raket, kan een gelanceerde raket in zijn vlucht onderscheppen en vernietigen. Bij het SALT I-akkoord uit 1972 is afgesproken dat beide landen zo'n afweersysteem rond h u n hoofdstad mochten opstellen,. hiervoor was er sprake van veel uitgebreider systemen door het gehele land.

Lasers Wat is nu de vernieuwing die de 'X

Model van een onbemand „laser battle station" (ruimtewapen met lasers) van de NASA.

we impulsen. De diagnostiek en het dragerschapsonderzoek van een aantal aandoeningen zal daardoor sneller en betrouwbaarder worden. Patiënten en medici zullen in de komende jaren steeds meer geconfronteerd worden met de erfëlijkheidsaspecten van aandoeningen en met de nieuwe verworvenheden op dit gebied. We vroegen Pronk ook nog even of het schrijven en uitgeven van zo'n boek hem en zijn mede-auteurs n u ook financieel nog wat oplevert. „De opbrengst gaat voor het grootste deel n a a r uitgever en boekhandel maar wij krijgen een royalty van 121/^ procent, dat is een tientje per verkocht boek. Dat bedrag wordt dan gedeeld door de 21 auteurs n a a r rato van wat ze geschreven hebben. Dat varieert dan per auteur van een dubbeltje per boek tot drie kwartjes. De oplage van de eerste druk is 3000. Netto houdt de gemiddelde auteur er zo'n 500 gulden a a n over. Ik vind dat je dat dan mag houden, er gaan honderdtallen overuren zitten in het schrijven van zo'n boek. Zelf hou ik van de eerste druk niets over want ik heb heel wat telefoon- en reiskosten gehad. Die laatste kon ik wel declareren maar ik zit in een automobilistenpool en als je overwerkt kun je niet meedoen, wat geld kost. Nee, we hebben er niet met het faculteitsbestuur of CvB over gepraat. We zullen het wel als nevenactiviteit invullen. Sommige auteurs willen h u n deel eigenlijk wel afstaan maar dat zijn dan mensen voor wie dat financieel toch weinig uitmaakt. Overigens krijgen we pas uitbetaald als de hele editie is uitverkocht. Anders krijg je waarschijnlijk geen cent. Maar veel belangrijker dan dat beetje geld vind ik het enthousiasme waarmee de schrijvers wilden meewerken aan een eigen Nederlandstalig boek over medische genetica, dat onderwijskundig op hoog niveau staat. En dat ondanks de hoge onderwijs- en onderzoekslast die de schrijvers te torsen hebben." (J.K.)

Amerikanen willen? Ter Borg: „Tot n u toe richtte het ABM-systeem zich op de binnenvliegende raketten, dus vlak voordat ze doel treffen. Nu wil men satellieten uitrusten met zeer sterke lasers die in staat zijn om zodra een raket gelanceerd wordt deze bij de start al te vernietigen. De gelanceerde raket wordt opgespoord door de warmte-ontwikkeling die deze.veroorzaakt. Technisch is dit concept nog niet mogelijk, maar vanuit het Pentagon wordt dit wapen erg sterk gepropageerd als de ideale bescherming van de bevolking. Het kan echter ook goed gebruikt worden om een beperkte kernoorlog te voeren. Men is in staat om kernwapens te gebruiken zonder bevreesd te zijn voor een vergeldingsaanval, want het ABM-systeem vernietigt de vijandelijke raketten. Het betekent dus dat een kernoorlog weer een stapje dichterbij komt en dat moeten we zien te vermijden." „Ik denk dat de rol van n a t u u r wetenschappers erg belangrijk is op dit moment. Die kunnen aantonen dat zo'n laserwapensysteem op dit moment helemaal niet te verwezenlijken is en aangeven hoe kwetsbaar het zal zijn. Dat kan een stap zijn in het tegengaan van de ontwikkeling hiervan. Dat is ook het belang van het werk van mensen als Schroeer. Vanuit h u n n a t u u r kundige achtergrond kunnen ze hele sterke argumenten geven tegen de ontwikkeling van dergelijke wapens." Op maandag 24 september om 14.00 uur geeft prof. dr. Schroeer een lezing over „Arms Race Education" in zaal 05.50 en om 16.00 uur een lezing met als onderwerp „Arms control in space" in zaal Q1.05. Beide zalen liggen in het gebouw wiskunde en natuurwetenschappen. Dietrich Schroeer (46), hoogleraar natuuricunde aan de universiteit van North Carolina, houdt zich al vele jaren bezig met de verhouding wetenschap - samenleving. Hij heeft ondermeer onderwijsprogramma's ontwilciceld op het gebied van 'nucleaire bewapening en wapenbeheersing. Goed onderwijs over deze materie acht hij van bijzonder groot belang, omdat mensen daardoor in staat worden gesteld de snelle ontwikkelingen te volgen én te beoordelen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen