Ad Valvas 1984 - 1985 - pagina 319

7

AD VALVAS — 15 FEBRUAR11985 mmwm^

«s

De VU-historicus Gjalt Zondergeld: „Fascistische

vooroordelen..

(Foto Avc/vu)

Antroposoof J. van Waning: „Antroposofie juist door fascisme bestreden."

(Foto AVC/VU)

Antroposofische leer van Steiner racistisch? Gjalt Zondergeld

Gjalt Zondergeld is evenals Evert van der Tuin redacteur van het pacifistische tijdschrift 't Kan anders. Naar aanleiding van vage beschuldigingen aan het adres van de Groenen in Duitsland, met wie zij zich verwant voelen, gingen zij op zoek n a a r rechtse tendensen in de alternatieve beweging. Ze ontdekten racistische trekken in het werk van Mellie Uyldert, die binnen die beweging hoog in aanzien staat. Haar werk verwees door n a a r dat van Steiner, waar zij vervolgens een uitgewerkte rassenleer uit afleidden. Zijn bloed- en bodemdenken is volgens hen identiek aan dat van het nationaal-socialisme. Wat is nu eigenlijk het verband tussen de algemene ideeën van de antroposofie en Steiners racisme? „Dat is niet zo'n eenvoudige vraag. Kijk, Steiner komt uit het Tsjechische deel van OostenrijkHongarije, maar hij is Duitser en Duitstalig en groeide op in een milieu waarin het nationalisme behoorlijk sterk was. Er heerste een behoorlijk antisemitische inslag, en die vind je later terug. Maar op zich denk ik dat antroposofie niet zo gek veel met racisme te maken hoeft te hebben." Waarom sou men sich dan toch druk maken om Steiners racisme? „We wilden vanwege de actuele kant een waarschuwend vingertje opheffen. Waar het ons om gaat is dat die boeken van Steiner, die onder meer racistische gedeelten bevatten, nog steeds centraal staan in de antroposofische beweging, dat die werken niet op de plank zijn gezet, waar ze thuishoren. Kinderen die n a a r de Vrije School gestuurd worden, komen vroeg in aanraking met de achterliggende ideeën. Dan willen ze daar wat over lezen en dan zien ze bijvoorbeeld een boek als De Volkssielen, dat in 1980 is herdrukt, en dan zien ze een artikel als „Bloed is een heel bijzonder levenssap". Waar het ons om gaat is dat de antroposofen afstand nemen van de fascistische vooroordelen van die kleine Oostenrijkse burgerman. Ze zullen toch geen racisten willen zijn?"

Napraten]

diens kleurenleer. Die is op zich best interessant, maar Steiner past h a a r toe op de rassen en gaat dan nota bene beweren dat mensen met een gekleurde huid minder hoogstaand zijn qua geestelijke activiteit, dan blanken. Dat is p u u r racisme. En als vandaag nou niemand meer racistisch zou zijn, dan zou je er met een grote boog omheen kunnen lopen. Maar in onze tijd zie je een groeiend racisme dat als het ware zit te wachten op een ideologische onderbouwing." Voorstanders van de antroposofie wijsen er wel op dat de moderne natuurwetenschappen kernbewapening en kernenergie hebben mogelijk gemaakt. Kan de antroposofie daar geen alternatief voor bieden? „Ik ben daar simpel in hoor, maar ik vind de antroposofie toch vooral een geloofsleer, ondanks dat ze beweren meer te zijn. En als je nou kijkt naar het godsbeeld of het Christusbeeld van de antroposofen, dan valt op dat het alle warmte mist, het mist elk echt ontzag voor het 'ganz Andere'." Maar die natuurwetenschap, moeten we daar geen alternatief voor bedenken? „Ja, natuurlijk wel, daar zijn wij in ons blad ook mee bezig. Wij vinden ook dat kernenergie bijvoorbeeld niet kan. Maar niet omdat het natuurwetenschappelijk is, maar omdat we de gevaren niet aankunnen. Het eerste waarschuwende geluid over de gevolgen van wetenschappelijke ontwikkelingen kwam trouwens van de natuurwetenschappers zelf, van mensen als Einstein en Bohr. Het ligt volgens mü ook aan de scheiding van de vakken in alfa en bèta." Is het niet juist de antroposofie die iets wil doen aan die scheiding? ,,Ja, en dat lijkt dus sympathiek. Van Waning wijst er ook op. Ik denk dat die scheiding een historische ontwikkeling is, die je niet gemakkelijk kunt ombuigen. Maar de geschiedenis, mijn eigen vak, biedt wel aanknopingspunten. Er komt steeds meer belangstelling voor andere zaken dan alleen maar politieke geschiedenis, met name voor geschiedenis van natuurwetenschappen. Dat kan zowel verhelderend zijn voor de mensen van de b-vakken zelf, die nu eens over de historische achtergronden van Newton lezen, als voor het historisch beeld. Dat is een methode om te komen tot een grotere wederzijdse doordringing van de vakken, maar dat is iets anders dan wat de antroposofie wil. Zij willen een alternatief brengen voor de n a t u u r -

Kunnen se dat wel, afstand nemen? „Daar doen ze inderdaad heel moeilijk over, want ze hangen natuurlijk alles op aan Steiner. Ook na hem zijn er wel antroposofen geweest die wat geschreven hebben, maar dat is grondige napraterij. Het probleem is ook, dat de racistische ideeën door het hele werk heen zitten. Steiner sluit bijvoorbeeld sterk aan bij bepaal- _ , ^ i . . - „ - .,^, , de zaken van Goethe, met nameeWiSBSüBïils^ erüOfg op pog.

„ o

Antroposofie. Gjalt Zondergeld, historicus aan de VU vindt het een geloofsleer zonder warmte. Evenzogoed is het een stroming die terrein wint in onze samenleving. Velen komen er echter slechts mee in aanraking als ze — bijvoorbeeld op zoek naar vegetarische bouillon — verzeild raken in een winkeltje, waar de verkoopster erg vriendelijk is, waar onbespoten vruchten liggen te blozen en waar bij de kassa enkele boeken staan opgesteld van Rudolf Steiner. In die boeken wordt de antroposofische leer ontvouwd, volgens welke al het gewordene een geestelijke oorsprong heeft. Het materialisme heeft de herinnering eraan verdrongen, maar er be-

Johan de Koning staat een streven naar herstel, naar een nieuwe geestelijke wereld. Deze leer vormt de basis van onder andere de biodynamische landbouw, de organische bouwkunst en het onderwijs op de Vrije Scholen. In een geruchtmakend artikel heeft Zondergeld samen met ex-student Evert van der Tuin enkele racistische passages in Steiners boeken blootgelegd. Hoe belangrijk zijn die? In een interview lichtte Zondergeld zijn standpunt toe. Tevens vonden w e de heer J. v a n Waning, studentendecaan aan de VU en antroposoof, bereid om de handschoen op te nemen. Ook hij publiceerde onlangs een artikel over antroposofie, dat w e aan Zondergeld, ter hand stelden. Een dubbelportret v a n Steiners antroposofie, de rol van Steiner in de geschiedenis, zijn wetenschapsopvattingen en zijn rassenleer. l.-l.-^.-.

l.K-

Mjü:

J. van Waning J. van Waning is in zijn vrije tijd actief als lid van de werkgroep „Omvorming van de wetenschap". Hij hield er een lezing voor, die samen met andere lezingen van de werkgroep werd uitgegeven door het Vormingscent r u m VU. In het voorwoord van deze publikatie schrijft hy dat de leden zich afvragen „hoe we, zonder vlucht in het irrationele, de wurgende eenzijdigheid van wetenschap en h a a r toepassingen kunnen overwinnen." Wat ze ondanks persoonlijke verschillen gemeenschappelijk hebben is het zoeken: „We vinden elkaar als 'hongerigen n a a r geest'."Voor Van Waningsis de antroposofie een bron van ispiratie en over dit onderwerp hield hij zijn lezing. Hierin vinden we een zinsnede als: „De mens is opgebouwd uit vier wezensdelen die te vinden zijn in de vier natuurrijken." Het betreft de mineralen, de planten, de dieren en de mens zelf. Op school leren we toch dat de mens bestaat uit vlees en bloed en uit cellen en moleculen? „Misschien heeft u weleens gehoord van die oude elementenleer, waarbij het niet zozeer ging om mineralen als zodanig, maar om het vaste en droge; niet zozeer om water, maar om het beweeglijke, waar men zich een soort oertoestanden bij voorstelde. Het is een hele oude geschiedenis, een andere manier om n a a r de mens te kijken, die niet in tegenspraak is tot wat u zegt, en die manier is verwant aan het onderscheid van de vier natuurrijken. Daar sluit het mensbeeld van de antroposofie weer ten dele op aan, wat trouwens een heel uitvoerig onderwerp is. Het geeft een mogelijkheid aan om in de mens te onderscheiden wat hij met de andere natuurrijken gemeen heeft. Ten aanzien van de leveloze stof is ook de moderne natuurwetenschap buitengewoon ver gevorderd. Maar er valt ook te ontdekken wat fundamenteel overeenkomt met het plantenleven en het dierenleven. Bij de mens is er een hogere instantie dan in de andere rijken, de mensengeest, die als een ruiter te paard leiding kan geven." U beschouwt die antroposofie als een alternatief voor de moderne natuurwetenschap?

gaat om verbreding van de wetenschap.

Verkeerd begrepen

steiner deed als docent op een school voor arbeiders volgens u ervaring op die hij gebruikt bij het opsetten van een plan waarmee hij de vrede dient... „ . . . en ook het socialisme dient. Dat schrijf ik niet, maar dat voeg ik er dan n u aan toe. Zondergeld en Van der Tuin hebben de strekking van deze geschiedenis volslagen verkeerd begrepen. Steiner noemde zich, ook later, socialist, maar niet in de zin van party-socialisme of marxisme. Het marxisme beschouwde hij als de voorloper van een vele breder socialisme, de beweging van de toekomst. En de arbeiders zag hij als de pioniers in deze ontwikkeling. De suggestie die de heren geven is ronduit leugenachtig en verbazingwekkend voor mensen die zich ook historisch zouden moeten kunnen oriënteren." Dus het is niet waar dat Steiner, soals Zondergeld en Van der Tuin schrijven, sijn plan in hogere kringen voorlegde met het doel een revolutiedreiging te keren? ,,De polemiek daarover moet plaatsvinden in 't Kan anders waar een artikel aan is ingezonden, ik zeg dat even terzijde, de lezer van Ad Valvas heeft de tekst niet onder ogen. Maar ik wil er wel even by stilstaan." ,,Het is bepaald niet zo dat Steiner na eerst bij arbeiders contacten te hebben gelegd zich in hogere kringen heeft binnengewerkt. Het is wel zo dat hij tijdens de oorlog via een contact dat er was met de hogere leiding, waar belangstellig bestond voor antroposofie, een plan heeft voorgelegd. Dat was een plan dat in de toekomst zulke conflicten als hadden geleid tot deze oorlog zou kunnen helpen voorkomen. Na de oorlog werkt hij het uit en brengt hij het onder de naam 'driegeleding van het sociale organisme' in de openbaarheid. Dat is in een tijd waarin de puinhopen van de oorlog na liggen te smeulen en er overal radencommunisme eerst, en waarin Duitsland terneergeslagen is. Hij roept het Duitse volk op om een les te lezen uit de naaste geschiedenis." „Hij schrijft dan ook dat bij de hogere leiding de illusie bestond dat door de oorlog het gevaar van het socialisme de kop zou kunnen " worden ingedrukt. HiJ noemt dat een illusie omdat het socialisme de gerechtvaardigde wensen van de mensen naar de toekomst toe vertegenwoordigt. Dan komt hij met een groots plan om tot een totaal nieuwe sociale ordening te komen, een plan dat ook in arbei-

„Nee, want dat is het niet, maar het wil er wel een aanvulling op zijn. De werkgroep waar ik deel van uitmaak is ook niet uit op omverwerping van de wetenschap, maar zoekt naar een antwoord op de vraag: wat zijn de nadelige effecten van de bestaan-., _i.i..,,_^i„i ^ de wetenschapsbeoefening? ne%4mimkWMéVervolg

op pqg.

_ O

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen