Ad Valvas 1984 - 1985 - pagina 208

4

AD VALVAS — 30 NOVEMBER 1984

De rijke symboliek van alchemisten „De alchemie kan worden vergeleken met de man die zijn zonen vertelde dat hij hen goud naliet, dat ergens in zijn wijngaard was begraven; bij het graven vonden zij daar geen goud, maar doordat zij de teelaarde rond de wortels van de wijnstokken hadden losgewoeld, verkregen zij een rijke wijnoogst." Het was in de zeventiende eeuw dat de Engelse geleerde Francis Bacon deze scherpzinnige evaluatie van „de Kunst" neerschreef, toen de beoefening ervan in het westen h a a r hoogtepunt bereikte. Voor de alchemisten konden weten dat de steen der wijzen niet bestond, moesten zij al het bestaande onderzoeken. Lage metalen in goud veranderen of het levenselixer van de onsterfelijkheid bij elkaar mengen, het zouden vruchteloze pogingen blijven, maar de vurige gedrevenheid waarmee ze in het werk werden gesteld betekende 'n krachtige aansporing tot wetenschappelijk onderzoek. Niet alleen werd de moderne scheikunde in het alchemistenlaboratorium geboren, ook b.v. psychologen leerden van h u n visioenen. De Zwitserse psychiater Carl Gustav J u n g kwam n a vijftien j a a r onderzoek van de structuur van het onderbewuste, gecon-

fronteerd met een Chinese alchemistische tekst, plotseling uit de impasse waarin hij wa,s terechtgekomen. „De symboliek van de alchemie brengt het gehele probleem van de evolutie van de persoonlijkheid tot uitdrukking." De alchemisten projecteerden volgens J u n g het proces van h u n psychische vervolmaking op h u n materialen: het psychologische drama in termen van de chemie. De alchemie mag dan in onze eeuw vrijwel geheel aan de historie zijn afgedankt, toch werpt deze meer dan tweeduizend jaar oude, overal op onze aardbol beoefende „studie der dwalingen" licht op het huidige zoeken van de mens, betoogt Allison Coudert in zijn boek „Alcfiemie, de steen der wijsen". Zijn alle wetenschappen geen studies der dwalingen? Is de hedendaagse chemie niet slechts een nieuwe fase in de lange geschiedenis van vallen en opstaan, vermoedens en weerleggingen? Twee eeuwen lang na het geleidelijk aan verdwijnen van de alchemie scheen de gekozen wetenschappelijke route van de afgemeten rationaliteit via Newton, Lavoisier, Whitehead en Russell een onverdeelde triomf. Pas met wetenschappers als Einstein, Freud en J u n g kwam er twijfel op a a n de juistheid ervan. Die twijfel

mag best wat groter worden, vindt Coudert, want wat zijn we eigenlijk opgeschoten? Kijk n a a r problemen als overbevolking, armoede, de kernbewapening. Al het beste en slechtste in de menselijke n a t u u r is terug te vinden in de overvloedige rijkdom van de alchemistische symboliek, merkte Coudert. Om dat decor van mythologische en godsdienstige symbooltaal dat de alchemisten omgaf en voedde ging het Coudert bij het schrijven van zijn boek. Hij schreef het dan ook beslist niet op de wijze van een historicus. Die sybmooltaal raken wij kwijt, lijkt hij te zeggen, n u we het informatietijdperk met zjjn onsociale signaaltaal van het computer-ja-en-nee binnengaan. En aan de hand van een overigens descriptieve wandeling door het alchemistenland door de eeuwen heen doet Coudert een poging te laten zien wat deze zoekers n a a r rijkdom, vergeestelijking en eeuwig leven bewoog en wat zij ervoeren. Hij is daar aardig in geslaagd. Een schetsmatig boek, rijk geïllustreerd met boeiend plaatwerk, met veel anekdotische verhalen, die soms echter aan de lange k a n t zijn en de vaart wat uit de tekst wegnemen. Toch is het plezierige en leerzame leesstof met veel wetenswaardigheden. Wist u b.v. dat Luther een van de weinige hooggeplaatste geestelijken was die lof had voor de alchemie, omdat, n a a r hij zei, de christelijke leer erdoor gestaafd werd? En dat, terwijl de officiële kerk de alchemie veroordeelde omdat het heil daar in de mens zelf werd gezocht in plaats van bij God. Dat kerkelijke standpunt n a a r buiten toe verhinderde merkwaardigerwijs niet dat de lagere geestelijkheid driftig de alchemie kon bedrijven. Daar trof men de meeste alchemisten aan. Op zichzelf wel begrijpelijk, want aan alchemie doen, daar hadje tijd, geld en ontwikkeling voor nodig. En dat had de geestelijkheid met name. In China was de alchemie het zoeken n a a r eeuwig leven in tegenstelUng tot het westen waar geldelijk gewin daarnaast een be-

Voorstelling van de beantwoording alchemist (Mutus Liber, 1702)

van het gebed van de zoekende

langrijke drijfveer voor de beoefening ervan was. Evenals ginds werden daarom ook in onze contreien talloze recepten voor levenselixers ontworpen. Een daarvan wordt tot op de dag van vandaag nog gedronken. Het is Goldwa,sser, een likeur met uiterst

kleine gouddeeltjes erin. Wie denkt bij het drinken ervan nog aan de kans op een langer leven? (J.v.d.V.).

De omgevallen kaartenbak van Lucas Reijnders Als iemand in Nederland een overzicht kan geven van het milieuprobleem, dan is het wel Livcas Reijnders. Hy is biochemicus en verbonden aan de stichting N a t u u r en Milieu en hij heeft het aangedurfd om een handboek samen te stellen over „in het oog springende problemen zoals we die dagelijks in de kranten tegenkomen: vervuiling, uitputting van grondstoffen en energievraagstukken. Maar ook ingewikkelder zaken als voedselvoorziening, de verhouding met de n a t u u r en het werk- en huishoudmilieu komen aan de orde," aldus de tekst op de achterkant van het boek. Een onmogelijke opgave dus. Reijnders probeert in 400 bladzij- " den uiteen te zetten wat de omvang en oorzaken van het milieuprobleem zijn, een encyclopedische opsomming te geven van gevaarlijke stoffen én een visie te ontwikkelen op een uitweg uit de huidige ecologische crisis. Op alle drie de terreinen zou een overzichtswerk welkom zijn maar in „Pleidooi voor een duurzame relatie met het milieu" lopen deze drie zaken door elkaar en daardoor is het pleidooi van Reijnders minder overtuigend dan het had kunnen zijn. Het sterkste gedeelte van het boek is de uiteenzetting over de achtergronden van het milieuprobleem. Met veel oog voor interessante details, die het boek leesbaar houden, schetst de schrijver de ernst van de huidige milieuproblemen. Systematisch worden alle deelgebieden, zoals energie, voedsel en grondstoffen afgewerkt. Het lijkt echter af en toe wel alsof Reijnders niet veel anders heeft gedaan dan zijn omge-

vallen kaartenbak op volgorde zetten. Als hij toevallig een tabel tegenkwam van de bijdrage van Zuid-Afrika aan de produktie van belangrijke mineralen, dan werd die maar opgenomen. Hier en daar hangen de kwantitatieve gegevens door deze opzet als los zand aan elkaar. Een ander p u n t van kritiek is dat er veel beweringen worden gedaan zonder dat de herkomst ervan wordt vermeld. Lucas Reijnders beweert alles met een grote stelligheid en problematiseert zijn eigen uitspraken nauwelijks. In discussies met beleidsmakers in de vele adviescommissies waarin Reijnders zitting heeft als kritisch milieu-expert is dit wellicht een uitstekende strategie, maar voor een overzichtswerk als „Pleidooi" toch minder geschikt. Het is zelfs de vraag of een dergelijk boek door één persoon geschreven kan worden, vooral voor wat betreft het encyclopedische gedeelte.* Het is mij niet duidelijk waarom in dit boek een opsomming wordt gegeven van de gevaren van zo'n 1500 veel gebruikte chemicaliën. Deze lijst is niet als bijlage opgenomen maar als uitgebreide tabel in het hoofdstuk over milieuverontreiniging door stoffen. Hoewel de tabel 150 bladzijden beslaat, wordt over iedere stof slechts zeer summier informatie verstrekt, zoals de toepassing en normstelling. Om onbegrijpelijke (althans: niet in het boek aangegeven) redenen worden voor de maximaal aanvaardbare concentratie in de buitenlucht de normen van de provincie Groningen gebruikt. Waarschijnlijk is dit een gevolg van de omgevallen-kaartenbakopzet van het boek, deze cijfers

waren klaarblijkelijk voorhanden, dus die worden dan zonder nadere toelichting gebruikt. In de tabel wordt ook niet duidelijk of een bepaalde stof intensief of slechts incidenteel wordt toegepast. Verder is er weinig relativering ten aanzien van de gezondheidsrisico's. Van alle stoffen wordt het gevaar aangegeven, maar niet hoe groot het risico is

Allison Coudert, Alchemie, de steen der wijzen, 237 blz., Ultg. Ankh-Hermes bv, Deventer. Prijs: ƒ45,-.

plaats voor een dergelijk overzicht, hoe nuttig en noodzakelijk een dergelijke opsomming is, afgezien van de beperkte informatie die Lucas Reijnders er in geeft.

Weinig verrassends

dat men met de genoemde verbinding in aanraking komt of in welke hoeveelheid de stof schadelijke effecten veroorzaakt. Een opmerking als: „kans op longaandoeningen" of: „sterk kankerverwekkend" dbet weinig ter zake als niet wordt aangegeven hoe groot die kans is. Naar mijn mening is een dergelijk handboek ook niet de juiste

Aan het slot van het boek presenteert Reijnders zajn visie op een mogelijke oplossing van het milieuprobleem. Voor degenen die de voorafgaande bladzijden goed hebben gelezen staat er weinig verrassends in. Tussen alle stellige uitspraken over de oorzaken van het miUeuprobleem laat hij al blijken in welke richting de oplossing gezocht moei worden. Hij geeft toe „In sterke mate leentjeb u u r gespeeld te hebben bij de marxistische en liberale tradities, die nog altijd een grote politieke aantrekkingskracht bezitten" en hy stelt ook dat „een sociale oplossing van milieuvraagstukken lang niet zo ver buiten het bereik ligt als gesuggereerd wordt door de huidige negatieve ontwikkelingen op milieugebied". Die oplossing is volgens hem mogelijk door om- en uitbouw van de sociaal-democratie en behelst vooral een duurzame stofwisseling met onze omgeving. Hoewel onvermijdelijk zitten er in het boek een aantal fouten 4ie de lezer wellicht op een dwaalspoor kunnen brengen. 2k5 is er sprake van zonnecellen die een vermogen hebben van twee m e ^ gawatt (pag. 114). Dit moet twee milliwatt zijn. En op pag., 146 is sprake van hexachlooretheen, een chemische onmogelijkheid. Helaas bevat het boek geen register zodat iets nazoeken niet tot de mogelijkheden behoort. Mijns inziens was voor een naslagwerk een register zinvoller geweest dan een opsomming van 150 bladzijden van gevaarlijke chemicaliën. Lucas Reijnders, Pleidooi voor een duurzame relatie met het milieu. Uitgegeven door Van Gennep, prijs/45,-.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen