Ad Valvas 1984 - 1985 - pagina 281

AD VALVAS — 25 JANUAR11985

Roel van Duijn ontleedt gedachtengoed van Abraham Kuyper en Frederik van Eeden in „Voeten in de aarde"

„Soevereiniteit in eigen kring bruikbaar beginsel voor verdere democratisering" „Als reactie op het nationalisme is er een neiging ontstaan om te zeggen dat alle volkeren gelijk zijn. Dat is maar tot op zekere hoogte waar en tegen die gelijkmakerij in heb ik willen putten uit ons eigen verleden." Roel van Duijn motiveert zijn keuze om in een recent boek „Voeten in de aarde" (Meulenhoff), het gedachtengoed van twee nationale figuren te onderzoeken, Abraham Kuyper en Frederik van Eeden. Naast publicist is Roel van Duijn tegenwoordig vooral actief als medewerker van de fractie van de Groenen in het Europese Parlement. Vanuit het verleden hebben we hem ook leren kennen in andere gedaantes: als ideoloog van Provo, als PPRwethouder in de gemeente Amsterdam en tegenvoeter van de sociaal-democraat Han Lammers in de strijd rond de metro, en als boer in Oost-Groningen. Ad Valvas interviewde de auteur op zoek naar de diepere grond van zijn belangstelling voor met name Abraham Kuyper.

De serieuze aandacht die Roel van Duijn schenkt aan het christendom mag enigszins verrassend genoemd worden. Voor veel mensen die in de jaren zestig en zeventig volwassen zijn geworden vormden een radicale politieke stellingname, de ontworsteling aan het burgerlijk milieu, en het afscheid nemen van het geloof van de ouders, aspecten van éénzelfde proces. Wordt n u vele jaren later alsnog één zo'n strenge vader. Abraham Kuyper, in ere hersteld? We spreken hierover in de zeer eenvoudige woning van Roel van Duijn, waarin alleen de hoogst noodzakelijke meubilair en aankleding aanwezig is om een huis bewoonbaar te maken. In rieten stoelen zitten we aan weerszijden van een fel brandend kacheiye. Iets verderop staat een boekenkast, mijn oog valt op een zeer brede kaft waarop Bakoenin gedrukt staat. Kom je self uit een streng gelovig milieu? „Ik kom wel uit een gelovig gezin, maar niet erg streng. Mijn ouders waren theosofen en waren dus geen kerkgangers. Ze hingen de theosofie aan die in de negentiende eeuw tot ontwikkeling is gekomen door mevrouw Blavatsky. Het is een poging om in de oosterse opvattingen over reïncarnatie en karma een nieuw licht te werpen vanuit het westen. Daar ben ik dus sterk in opgevoed. De theosofen behoren niet tot de christenen. Ze erkennen wel Christus als één van de grote meesters, naast Boeddha, Zarathoestra en een aantal anderen, maar ze zijn niet christelijk in de zin dat ze geloven dat Jezus de enige zoon van God was e.d." „Op de middelbare school maakte ik kennis met het christendom. Naast een aardige Bijbelkennisjuf zaten daar een aantal rechtse christenvaders die er absoluut geen begrip voor hadden dat wij in verzet kwamen tegen de gevestigde maatschappij. Mijn vader werd toen door een dominee voor de keus gesteld om zijn zoon ofwel naar de psychiater te sturen, ofwel van school te nemen. Het laatste is toen gebeurd? „Ja, ha, h a , . . . bij de herinnering hieraan barst Roel van Duijn uit in een langdurige lachbui; met enige moeite brengt hij nog een paar sinnen uit... mijn belangstelling voor het christendom is daardoor niet aangewakkerd. Het heeft nog geruime tijd geduurd voor ik mij daarin ging verdiepen ...inmiddels heeft hij het oude evenwicht hervonden... Ik was het ook niet eens met mijn ouders want ik las anarchistische filoso-

eisen van recht op onderdrukking. In dat geval wordt de soevereiniteit in eigen kring opgeblazen om de soevereiniteit van het individu te beknotten. De soevereiniteit van het individu behoort gerespecteerd te worden door de kringen waarin het individu leeft. Ik denk dat Kuyper dat in zijn algemeenheid ook zo heeft bedoeld, hoewel hij zelf n a t u u r lijk ook niet vies was van autoritaire trekjes. Wel is heel duidelijk dat Kuyper een antifascist geweest zou zijn. Het indruppelen van staatsfilosofieën in scholen of in kleinere gemeenschappen beschouwt hij als funest, en terecht, want het is by uitstek fascistisch om dat wel te doen."

Pantheïsme Roel van Duijn bekritiseert het denken van Abraham Kuyper vooral voor wat betreft de relatie van de mens tot de n a t u u r : „Kuyper brengt de maatschappij als organisme niet in verband met

zijn voor de geestelijke waarden in de n a t u u r . " Voor zover Kuyper zich verzet heeft tegen destijds opgetreden milieu-verontreiniging betrof het geen oprechte zorg om de n a t u u r maar was het meer een zindelijkheidsstreven, Hollandse properheid. Roel van Duijn kan uit eigen ervaring putten om daar een hedendaags voorbeeld van te geven: „Mijn oude b u u r m a n in Oost-Groningen, die ook boer was, ging nog op de laatste dagen van het gewas het veld in om de laatste onkruidjes weg te hakken. Niet omdat dat zegenrijk was voor de produktie, maar ten behoeve van het oog van het Nederlandse volk. Dat vind ik een echt calvinistische uitspraak. Zo iets wordt gedaan om het Nederlandse volk bü wijze van spreken tegenover God goed voor de dag te laten komen. Dat heeft n a a r mijn idee rechtstreeks te maken met de rampen die aangericht worden. Het is de opvatting dat het gaat om de mens tegenover God en dat

KoosNeuvel ten. Dat waren strenge materialisten in tegenstelling tot mijn ouders, en ik moest hen dus op dat p u n t teleurstellen. Later begon ik in te zien dat de mensheid is opgegroeid in een beeldentaal die ontleend is aan de grote godsdiensten en dat het Nederlandse volk bepaald is door het christendom en niet door oosterse filosofie. Ik denk dat wij een soort collectief onderbewuste hebben waarin die beelden van het christendom liggen opgeslagen. Nu zijn we wel socialisten of liberalen geworden maar ik zie dat meer als een soort baby-ideologieën die zich uiteindelijk toch uit de oerlagen van het christendom gevormd hebben."

I n zijn boek brengt Roel van Duijn het recht op zelfbeschikking van de „maatschappelijke levenskringen" zoals die gedacht werd door Abraham Kuyper in verband met de klassieke anarchistische filosofie en het hedendaagse kleinschalige ecologische denken. Hij merkt daarbij op: „Als je tegen Kuyper gezegd zou hebben dat hij daarmee de aarde geploegd had voor het zaad van Domela Nieuwenhuis, dan zou hem dat misschien de enige vloek uit zijn leven ontlokt hebben."

Als we naar het heden kijken is het dan niet opvallend dat de suilen het hardste hun eigen vrijheid, soevereiniteit, benadrukken wanneer de vrijheidsrechten van, in dit geval de homo's in het geding sijn? „Ik vind dat een misbruik van die gedachte. Het recht om homo's van school te verwijderen is het

Decentralisatie

De kleine bedrijfjes die heden ten dage opgericht worden kunnen volgens Roel van Duyn beschouwd worden als de cellen die een maatschappy van onderop vorm geven. Hy typeert de mensen die daar werkzaam zyn als „de nieuwe kleine luyden". Op m y n vraag of zulke bedrijfjes niet gedoemd zyn een beetje in de marge van de economie te bly ven opereren, maakt Roel van Duyn duideiyk daar niet pessimistisch over te zyn: „Het is momenteel al zo dat de helft van de nieuwe werkgelegenheid geschapen wordt door nieuwe kleine bedrijfjes en niet door multinationals. Iets anders is of de produktiekracht van grote bedrijven door kleine bedrijven kan worden overgenomen. Ik denk dat dat iets is wat op heel lange termyn gedacht moet worden. Wat wel een interessante ontwikkeling is, is dat er in heel grote bedrijven gestreefd wordt n a a r decentralisatie. In die grote bedrijven wordt gestreefd n a a r het oprichten van vele kleine eenheden die een zo groot mogelyke zelfstandigheid bezitten binnen dat grote concern. Dat is een moeiiyke weg maar de toppen van die bedrijven beseffen dat het in h u n eigen belang is. Wat daaruit voortkomt is nog niet goed te overzien; het zou goed kunnen zyn dat daaruit een nieuw streven n a a r zelfstandigheid voor kleinere eenheden voortkomt." Dat sie ik nog niet so gauw gébevrren. „Het steeds maar groter worden van die bedrijven k a n niet eindeloo doorgaan, want ze krijgen last van h u n eigen omvang. Omdat het zo omslachtig en d u u r is krijgt men belangstelling voor decentralisatie."

Vloek

Gaat het niet om gelijk lijkende begrippen met verschillende inhouden? „Ik geloof toch dat er overeenkomsten zijn. Kuyper benadrukt heel sterk het recht van mensen om h u n eigen levenssfeer te bepalen. Het is een denken van onderaf in de maatschappij. Dat vind ik een uitermate belangrijk beginsel. Alleen wordt het bij Kuyper ingepast in een zeer patriarchale sfeer en in een filosofie waarin God uiteindelijk alles beslist. Daarin verschilt hü van de anarchisten en beslist ook van my. Toch denk ik dat de gedachte van soevereiniteit in eigen kring een heel bruikbaar beginsel is voor een verdere democratisering en verantwoordelijk maken van de maatschappij."

senmaatschappij precies zo verloopt als in een dierenmaatschappy. Het heeft zyn eigen wetten en kenmerken, ik denk dat dat wel algemeen bekend is. Naar de gelykenissen die er bestaan met andere levende wezens wordt heel weinig gekeken, het lykt me belangrijk daar de aandacht op te vestigen, w y zyn maar een klein schakelde in een hele grote keten. Natuuriyke ordening veronderstelt niet aUeen een maatschappy die van onderop wordt opgebouwd maar ook een goed in elkaar passen van het hele eco-systeem waar je deel van uitmaakt. Dat wordt ook door calvinistischdemocratische denkers van het type Kuyper nogal eens vergeten."

(Foto Bram de Hollander) organismen anders dan van mensen. Dieren en planten hebben ook h u n eigen levensgemeenschappen en dat is by een tydgenoot als Frederik van Eeden juist heel wezenUjk. Een boek als De Kleine Johannes is eigenlyk een inleiding in het karakter van andere levensgemeenschappen. Hy pleit voor een samenleving waarin er een harmonieuze verhouding tussen mens, dier en plant bestaat en doet daarmee een stap voorwaarts ten opzichte van Kuyper. Van Eeden beleeft de nat u u r als een bezield wezen in al zyn gedaantes en ook de aarde leeft volgens hem. Dat vindt Kuyper romantisch gebazel; voor hem zyn alleen God en de mensen de ware levende wezens, de rest heeft schaduwen. Kuyper heeft zelf de VU gesticht in de strijd tegen het pantheïsme. Vanuit deze tyd bezien vind ik dat tamelyk bizar omdat Nederland toen helemaal geen pantheïstisch land was. Bovendien zou het niet zo gek geweest zyn als Nederland dat wel was omdat vanuit onze verhouding met de n a t u u r gezien, er dan wellicht meer oog zou

de andere soorten ter wille van de mens gemanipuleerd kunnen worden." Ook iemand als Den Uyl met sijn bekende adagium dat het milieu er voor de mens is en niet andersom, vindt sijn plaats in een lange calvinistische traditie? „Jazeker." Is het toch niet wat misleidend om over de maatschappij te spreken in termen van een biologische metafoor: een organisme. Moet je er niet vanuit gaan dat de maatschappij altijd een gemaakte, kunstmatige ordening is? „Dat geloof ik niet. Gemaakt hoeft niet kunstmatig te betekenen," stelt Roel van Duyn daar tegenover, „een menseiyke maatschappy die goed in elkaar zit is volgens my een organisme maar een organisme van zyn eigen soort, dat van de mens. Een organisme is opgebouwd uit cellen en organen en ook de maatschappy heeft te maken met kleine cellen die allen recht gedaan moeten worden. Daarmee wil ik niet zeggen dat het leven van een men-

Maar decentralisatie is niet hetselfde als selfbeheer? „Dat is nog een utopie. J e ziet wel dat er binnen die kleinere eenheden gestreefd wordt n a a r een grotere mate van zelfstandigheid van de mensen. Bedrijfssociologen willen een ander type arbeider, een veelzydiger Iemand. Er wordt duideiyk een andere weg ingeslagen dan die welke de afgelopen twee eeuwen gebruikeiyk was. Arbeiders zyn de afgelopen eeuwen gedwongen zich steeds meer te specialiseren, niet n a te denken en in recordtempo een aantal kleine handelingen te verrichten, terwyl hen n u aangeraden wordt om maar veelzydiger te worden. Ik kan me voorstellen dat arbeiders dat beschouwen als een nog slimmere vorm van exploitatie omdat een veelzydige arbeider meer rendement oplevert." „De gemiddelde tyd van een handeling waarmee een arbeider n u wordt belast is ongeveer drie minuten. Dat heeft met zich meegebracht dat veel mensen ziek worden, er geen zin meer in hebben en arbeid als iets akeligs gaan beschouwen. Dat is geen geestesgesteldheid waarmee je veel rendement schept, lekker aanpakken is anders. Vandaar dat de sociologen in de grote bedrijven het over een andere boeg gooien. Aan de ene kant is dat een ontwikkeling die op zichzelf goed en noodzakelyk is, maar die kan ook misbruikt worden en ik denk dat veel arbeiders er precies zo over denken. Wat er niet gebeurt is dat de macht van de onderneming opengegooid wordt, dat de macht toegankelyk gemaakt wordt, daarom blyft het wantrouwen bestaan."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen