Ad Valvas 1984 - 1985 - pagina 445

AD VALVAS — 26 APRIL 1985

5

De linguïstische analyses leren op h u n beurt evenwel dat een bij­ belboek als Deuteronomium vele later en door een andere auteur geschreven is dan het boek Exo­ dus, zegt Talsma. ­ Ik heb altijd g eleerd dat de eerste vijf bijbelboeken door Moses ge­ schreven sijn. Talstra: „Dat zegt inderdaad de traditie, maar het klopt niet. Je k u n t daaruit concluderen dat er vroeger een aantal vooronderstel­ lingen zijn gehanteerd die óf theologisch van aard waren óf op verouderde grammaticale theo­ rieën berustten." wel of niet g esproken heeft in het ken bevat namelijk niet alleen Volgens Talstra heeft er tijden­ paradijs? lijsten van elk woord en zijn di­ lang een behoorlijke 'gap' be­ Talstra: „Haha, nee hoor. recte omgeving, maar ook het staan tussen het wetenschappe­ Waar de moderne technologie al niet nuttig voor is. Het praktisch belang van het on­ soort woord en de plaats ervan in lijke onderzoek en datgene wat Twee theologen van de VU proberen met behulp derzoekswerk, vertelt Postma, de zin. En daarmee kunnen tekst­ vanaf de kansel gepredikt is. „In van de computer de bijbel meer transparant te ligt vooral in het relativeren van onderzoekers h u n voordeel doen. een bijbelkring vertelde ik 'ns belangrijk geachte tekstgedeel­ De onderzoekers voeren ook inci­ over d a t verschil in ouderdom maken. Door middel van grammaticale analyse ten. „Dominees hebben vaak de denteel opdrachten u i t ten be­ van de eerste vijf bijbelboeken. Ie­ wordt het aantal mogelijke interpretaties van neiging in h u n preek de nadruk hoeve van promovendi. Voor de mand vroeg mij verbaasd hoe te leggen op bepaalde passages vakgroep kerkgeschiedenis zit de lang dat al bekend is. Nou dat is al tekstgedeelten behoorlijk uitgedund, zo is de bedoe­ uit de bijbel: 'wat Paulus hier zegt correspondentie van Calvijn in de zeker 150 jaar bekend, alleen is ling. „Nee, of de slang nu werkelijk gesproken heeft is typisch voor dit en dat bijbel­ computer. In het bestand zitten het nooit verteld." Ook de VU kunnen wij niet uitmaken." boek. Wij kunnen met behulp gegevens omtrent afzender, gea­ heeft daar h a a r steentje aan bij­ van ons onderzoek aangeven dat dresseerde, plaats en datum van gedragen: de faculteit theologie de betreffende passage wellicht verzending en alle eigennamen heeft tot en met het bewind van minder exceptioneel is dan ze op die per brief genoemd worden. oud­testamenticus prof. Aalders het eerste gezicht lijkt. We zoeken „Die correspondentie omvat zo'n (tot de jaren vijftig) deze theo­ dan bijvoorbeeld soortgelijke, drieduizend brieven met elk on­ rieën in de ijskast gezet dan wel Theologen hebben, zoals wellicht analoge woordconstructies in de geveer tien eigennamen. Met de heftig bestreden. bekend, al eeuwenlang handen­ Wim Crezee bijbel op. Op die manier corrige­ „Wil je nauwkeurig onderzoek hand kun je dat nauwelijks sorte­ vol werk aan het uitleggen en in­ ren we de theologische verleiding ren. Vroeger haalde niemand het doen n a a r bijbelteksten dan moet terpreteren van één boek: de bij­ om de betekenis van bepaalde in z'n hoofd al die brieven teza­ je dus niet zonder meer uitgaan bel. Dode­Zeerollen, twijfelachti­ van wat de kerkelijke traditie ge vertalingen vanuit h e t He­ gelmatig de zin 'En h e t was zo' woorden te maximaliseren." men te bekijken; je kon in je leven Postma geeft nog een voorbeeld: als het ware niet meer dan twee­ voorschrijft. Want dan wordt het breeuws en dubbelzinnigheden in voor. Hoe moet men dit n u lezen? „De woorden 'En het geschiedde' honderd brieven behappen." buiksprekerij." de tekst zelf dwingen steeds weer Verwijst het zinnetje n a a r de vol­ (Lucas 2) worden in bepaalde tot nieuwe overpeinzingen. gende zin óf is het bedoeld als theologische kringen sterk bena­ De onderzoekers drs. Eep Talstra p u r e constatering van het voor­ drukt alsof er staat dat God daar en drs. Ferenc Postma, leden van afgaande? „Zo'n interpretatie­ als h e t ware inbreekt in de ge­ Schokkende resultaten, die be­ de werkgroep Informatica van de verschil is theologisch niet onbe­ Veel kerkmensen, weet Postma, schiedenis. Maar voor mij beteke­ paalde interpretaties van de bij­ theologische faculteit, zijn al en­ langrijk. Het bepaalt een beetje zijn zich vandaag de dag bewust nen die woorden niet meer dan de' bel op z'n kop zetten zijn niet te kelejaren druk doende om met de hoe je over de schepping moet van spanningen tussen bijbel­ introductie van een narrative sty­ melden. „De bijbellezer in de computer enige helderheid aan te denken: zijn de woorden u i t Ge­ teksten. „Vroeger was men ge­ brengen. Daartoe bouwen ze een neigd die zaken te harmoniseren, databank van Hebreeuwse bijbel­ want de bijbel was een openba­ taal op, waarbij in codes een ring die dus moest kloppen. Te­ grammaticale analyse is toege­ genwoordig is men bereid eventu­ voegd aan elk woord. ele tegenstellingen in teksten Een tijdrovende klus die echter in naast elkaar te laten bestaan. Er het niet valt in vergelijking tot ' ligt niet meer zo'n autoriteit over het monnikenwerk wanneer zo­ de bijbel heen; je k u n t er wat ge­ iets met de hand zou worden ge­ moedelijker mee omgaan." daan. „In technische en metho­ ­ U heeft het ideaal teksten trans­ dische zin is het systeem n u aar­ parant te maken door se te forma­ dig voltooid," meldt Talstra niet liseren. Besorg t de dig itale om­ zonder trots. Het kan woordstam­ vang met de bijbel u niet het etiket men, ­groepen, ­segmenten en positivistische theolog ie? zinsgrenzen onderscheiden. Postma ziet het etiket liever niet op hem geplakt. „Het brengt as­ Daarbij is het foutenpercentage sociaties met zich mee van onder­ betrekkelijk gering, mede omdat zoek in een ivoren toren: iedereen tot n u toe vooral verhalende, en die niet onze werkwijze accep­ dus relatief simpel opgebouwde, teert zouden we niet helder den­ teksten u i t de bijbel (zoals het kend, een romanticus vinden. boek Deuteronomium) in de ana­ Dat wil ik dus niet. De pretentie lyse betrokken zijn. De meer poë­ van absolute helderheid kunnen tische gedeelten zitten structu­ wij ook niet waarmaken. Taal reel gezien moeilijker in elkaar. heeft immers h a a r eigen grens. Bijbelboeken als Spreuken, Job Er blijft een gedeelte over waarbij en Psalmen kennen immers tal de invoeling en de menselijke fan­ van dubbelzinnige woorden en tasie een rol speelt. Waarom ver­ zijn rijk aan allerlei betekenisvol­ schijnt er anders om de zoveel le klanken ­ klanken die het digi­ jaar weer een nieuwe interpreta­ tale brein van de computer voors­ tie van de gedichten van KIoos? hands niet kan bevatten. „Dat Omdat er grenzen zijn aan forme­ wordt dus nog een zware, m a a r le taalanalyse." spannende klus," zegt Postma E. Talstra (l.) en F. Postma. (Foto AVCIVU) met zichtbaar genoegen. Voorlopig beperken de twee on­ derzoekers zich tot het Oude Tes­ nesis machtswoorden óf geven ze Ie, een verhaal. Ik vind dat je dat straat zal van ons werk niet wak­ De formele taalanalyse stelt op ker liggen," zeggen de twee onder­ tament. Voor het per computer een procesmatig aspect van de nuchter moet lezen." h a a r beurt evenwel begrenzingen 'leesbaar' maken van het nieuwe schepping weer? w y met onze Natuurlijk, dit soort werk valt zoekers diverse malen tijdens het aan het vrijelijk fantaseren over Testament is momenteel geen machine kunnen natuurlijk niet ook met pen en papier te doen, zo gesprek. Talstra en Postma zijn bijbelteksten. „Als je fantasie je geld beschikbaar. definitief beslissen over zo'n theo­ geven beide onderzoekers grif toe. vooral systeembouwer die een vijf interpretatiemogelijkheden Over zo'n vijf jaar hopen beide logische kwestie, maar' wel over Maar het werken met de compu­ methode verder perfectioneren. geeft, schrapt de computer er onderzoekers zó de bijbeluitleg­ de syntactische kant van de zaak. ter bespaart veel tijd en er kan op Het onderzoekswerk markeert twee. In die orde van grootte," gers een hulpmiddel te bieden dat Er zün namelijk twee woordjes grotere schaal materiaal geana­ een verschuiving in de bijbelexe­ zegt Postma. Zijn computermodel als een wetenschappelijke 'zo' in het Herbeeuws..." lyseerd worden. Zonder de com­ gese. Die was bij vroegere genera­ is een technisch instrument; scheidsrechter geschillen kan be­ ­ Dat lijkt me toch niet so'n hemel­ puter zou ook h u n sterk verbeter­ ties sterk historisch gericht. Vra­ clean en vrij van theologisch oor­ gen n a a r de betekenis van bijbel­ slechten. Talstra geeft een voor­ bestormende kwestie. Geeft uw de concordantie nooit gemaakt delen, benadrukt hij. „Ook katho­ passages was vragen naar de au­ beeld. In het eerste­hoof dstuk van computerprogramma kunnen worden. De concordantie ook ant­ lieke theologen kunnen ons mo­ het bijbelboek Genesis komt re­ woord op de vraag of de slang nu waar Talstra en Postma aan wer­ teur, n a a r de omstandigheden del gebruiken. Confessionele ver­ waarin deze de woorden aan het schillen spelen op dit niveau dus perkament of papier toever­ geen rol." — • - - D T ^ 0 * 1 , n 'AU D A N , o I S R A E L , trouwde en de wijze waarop de <IC3> tand des tij ds knaagde a a n de Aan h u n faculteit ontmoeten - - - 1 - - 0 T N 0^1,01 HOOR CE I N Z E T T I N G E N E\ CE V ER CRCEM NSEN, Postma en Talstra nog wel enig tekst. Onder invloed van moderne < 1£> wantrouwen en huiver als het inzichten van de taalwetenschap - - D T N D l , 0 1 O I E I K U LEER gaat om het gebruik van de com­ veranderde de exegese­methode. <1S2> puter bij theologisch onderzoek. Het medium taal, 'an sich' staat ! - - n T N C4 , : i ^A TE K OMEM, Voor een gedeelte is dat te herlei­ n u meer op de voorgrond: welke den tot een gebrek aan vaardig­ DTN O - l i O l OPCAT G I J LEEFT woordgroepen worden er in de bij­ <321> heden in het omgaan met de ap­ bel gehanteerd, op welke manier ! - - O T N Cl , 3 1 -;N OPDAT SU HET LANC BIN K ENSAAT paratuur. Sommigen hebben lie­ komt dat tot uitdrukking in zin­ <2J3> ver de onderzoeksgegeven fysiek stypen en literaire stijlen, etcete­ <--OTN r i , : : L N I N B E Z I T N E E M T , in h u n nabijheid, op een kaar ten­ ra. < 16) systeem bijvoorbeeld. Ook speelt I - - O T N 0 1 , 0 1 DAT DE HERE DE GOD UUER UACEREN, L' GEVEN Z A L . leeftijd misschien een rol: jongere OTN 0 1 , 0 2 G I J ZULT NIET TCEOOEN wetenschappers gaan in het alge­ Een dergelijke 'horizontale' bena­ < 1É> meen soepeler om met moderne dering leent zich vanzelfspre­ • - - D T N 3 1 , 0 2 AAN »JAT I K U GEBIED technische hulpmiddelen dan kend beter voor het inzetten van h u n oudere collega's. Alhoewel. de computer. Daarbij blijkt de -OTN :i,32 -:! OAARUAN NIET A F Q C E N , Het doet Postma deugd te hebben > Hebreeuwse taal erg geschikt te waargenomen dat de N ijmeegse -OTN : i , l j 2 OPÜAT C U DE GEflOCEN UAN CE HERE, UJ GOD, ONDERHOUDT, zijn voor de computer: ze zit 'lo­ theoloog prof. Schillebeeckx, die gisch' in elkaar, de verschillende -DTN 3 1 , 0 2 O I E I K U OPLEC. toch op eerbiedwaardige leeftijd taalelementen worden goed on­ 1> is, onlangs zijn kroontjespen derscheiden en er zijn relatief -OTN : i , ( ; 2 H^T EIGEM OGEN weinig uitzonderingen op de re­ heeft ingewisseld voor een zacht­ zoevende tekstverwerker. gels. Lesing van Deuteronomium 4 volgens de SARA­computer.

Twee VU­theologen bouwen databank Hebreeuwse bijbeltaal op

Computer als wetenschappelijke scheidsrechter bij bijbeluitleg

Systeembouwers

Spanningen

Clean

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen