Ad Valvas 1984 - 1985 - pagina 83

3

AD VALVAS — 21 SEPTEMBER 1984

Medicus Pek van Andel bezig aan proefschrift over de toevallige ontdekking

Wetenschappelijk onderzoek vaak: vinden wat je niet zocht De schrijver Gerrit Krol heeft eens de uitdrukking gebruikt: „Wie iets vindt, die heeft niet goed gezocht". Een andere noorderling, Pek van Andel, gebruikt het voor ons obscure begrip serendipiteit om iets aan te duiden wat daar wel op lijkt, maar niet helemaal hetzelfde is. Alleen in Kramers woordenboek is een omschrijving te vinden van wat dat is: het is iemand die niet zoekt wat hij vindt, maar vindt wat hij niet zoekt. Serendipiteit is de paradox van de ongezochte vondst; anders gezegd, veel kennis, ook wetenschappelijke, komt tot stand door een min of meer toevallige waarneming of ontdekking. Pek van Andel hield in het Academisch Ziekenhuis van de VU een lezing over dit onderwerp, waarover hij ook een proefschrift voorbereidt, met als promotor A. D. de Groot. In het begin van het bekende boek „De naam van de roos", geschreven door Umberto Eco, trekken William van Baskerville en zijn begeleider Adson naar een abdij. In die b u u r t treffen zij een aantal verwoed zoekende kloosterlingen aan. Zonder dat de monniken iets gezegd hebben neemt William het woord, weet een nauwkeurige beschrijving van het paard te geven, weet welke kant het op is gevlucht, en weet zelfs te vertellen hoe het paard heet. Adson is stomverbaasd want William en hij hebben helemaal geen paard gezien. Aan de hand van allerlei kleine tekens zoals hoefafdrukken, een paar gitzwarte haren die in een tak zijn blijven hangen, deelt William vervolgens mee hoe de sporen te herkennen van waaruit de wereld als een groot boek tot ons spreekt. Maar hoe kon hij dan de naam van het paard Brunello weten? William heeft hier een eenvoudig antwoord op: als zoveel monniken, waaronder ook hoge in rang, op zoek gaan naar zo'n vermist paard, dan moet het wel om het beste paard van de abt gaan. En hoe kan dat mooiste paard anders dan Brunello heten als zelfs de rector van Parijs geen natuurlijker naam vond toen hij over een mooi paard moest spreken? Dit verhaal van Eco is vermoedelijk gebaseerd op een al eeuwen oud sprookje. De hoofdpersonen heten daar geen William of Adson, maar zijn de prinsen van Serendip. Aan het verhaal van deze prinsen is het begrip serendipiteit ontleend. In de hal van de medische faculteit staat een expositie, georganiseerd door Van Andel en Joke Sterk, waarin allerlei voorbeelden van serendipiteit worden gegeven. Aan het begin van de tentoonstelling heeft men een citaat van Socrates vermeld, wat zo'n beetje als motto functioneert: „Het zou voor de mens onmogelijk zijn te zoeken, noch naar het bekende, noch naar het onbekende. Want naar het bekende zal hij toch niet gaan zoeken, daar hij het immers al kent en dus niet hoeft te zoeken, maar

KoosNeuvel

Alcohol

En toch, en toch . . . veel ontdekkingen waarop het predikaat „wetenschappelijk" prijkt en die vaak in het dagelijks leven h u n toepassing gevonden hebben, zijn helemaal niet zo erg het product geweest van doorwrocht, logisch onderzoek. De penicilline van Fleming, de röntgenstralen, door Röntgen zelf X-stralen genoemd, zijn door min of meer toevallige waarnemingen ontdekt. Zo is er ook het verhaal van de 18jarige William Perkins die in 1856 in zijn paasvakantie op de vliering aan 't proberen is kinine te maken uit koolteerhoudende stoffen. Met deze bijprodukten

Zuidzee, toen de eerste wereldoorlog uitbrak. Als Oostenrijker kon hij niet n a a r zijn vaderland terugkeren. Noodgedwongen moest hij daar vier jaar blijven, geheel deelnemen aan het leven in een stammengemeenschap. Momenteel is de methode van de „participerende observatie" een algemeen geaccepteerde onderzoeksmethode. Soms kan een metafoor behulpzaam zijn bij het verwerven van kennis. Pek van Andel vertelde een keer het verhaal gehoord te hebben van een meisje dat stotterde. 2aj reed met een fiets door de stad en merkte dat de trapper een stukje doorsloeg als zij hard trapte. Dat'gebeurde niet als ze wat langzamer trapte. Vandaar dat ze op de gedachte kwam: misschien gaat het met mijn stotteren ook wel beter als ik wat langzamer probeer te p r a t e n . . .

Condoom

Wat ook nog wel eens wil werken is een werkonderbreking. De be-

Solisten

Pek van Andel, die een afgestudeerde geneeskundige is („Ik spreek liever over geneeskunst dan over kunde") heeft niet veel op met de huidige universiteiten: „We worden zó opgeleid dat we op alles kunnen anticiperen wat we vinden. Op elke vraag past wel een antwoord," zei hij tijdens een Studium Generale lezing in Leiden. Hij zou zelf wel eens een serendiplteitspracticum willen organiseren, want zoals het n u gaat, is het maar niks. „De studenten komen pas terug met vragen als het mislukt is. Gelukte practica zijn slechte practica. Van je fouten leer je immers het beste." Ook het werken in teamverband staat hem niet aan: „Iedereen die

ook niet het onbekende, want dan weet hij immers niet wat hij moet zoeken".

Geiten

Pek van Andel heeft een ongelooflijke hoeveelheid voorbeelden van zulke ongezochte vondsten voorhanden. Daar is bijvoorbeeld het geval van Kaldi de geitenhoeder, onnozel maar plichtsgetrouw. Zijn geiten waren ook onnozel, maar minder plichtsgetrouw want op een avond kwamen zij niet bij Kaldi terug. Hij ging op zoek en vond zijn geiten in opgewekte stemming in de b u u r t van een vijver waar een boompje stond met donkere bladeren en rode bessen. Kaldi kreeg hét vermoeden dat er iets met de bessen aan de hand was, hij nam er een paar en ook hij danste spoedig vrolijk in het rond. Toen kwam er een slaperige imam voorbij, het verhaal speelde in Jemen. Hij sloeg het tafereeltje gade en besloot een aantal bessen mee te nemen. Hij voerde talloze experimenten met de bessen uit, en één ervan was, dat hij de bessen roosterde en in kokend water stopte. Nooit meer waren de imam en zijn broeders slaperig bij het doen van een religieuze oefening. En zo verspreidde de koffie zich vanuit een klooster in Jemen over de hele wereld. Dit verhaal geeft volgens Van Andel aan dat degene die een originele waarneming doet, vaak iemand anders is dan die het systematisch uitwerkt. Een ander willekeurig voorbeeld van serendipiteit. In 1904 rolde de vriendin van een ijsverkoper uit Louisiana een wafel rond de bloemenruiker die hij haar had gegeven. Om haar ijsje niet te laten lekken herhaalde ze dit met de ijswafel. Dit was het eerste ijshoomtje aller tijden. Ja, zal iemand n u zeggen, dat zijn mooie verhalen, maar de historische werkelijkheidswaarde ervan is op zijn minst twijfelachtig. Pek van Andel zal dat allerminst ont-

'Gechanteerde liefde' bij FUpo Op woensdag 24 sept. speelt Hans van Weel (zie foto) het toneelstuk 'Gechanteerde liefde'. Deze voorstelling is het autobiografische verhaal van Van Weels studententijd in Rotterdam. Ze kreeg als subtitel mee: 'onthullingen uit een dagboek'. Het toneelstuk speelt in het najaar van 1945, als Van Weel zijn afgebroken studie

kennen. Veel van die serendipiteitsverhalen vinden h u n oorsprong in legenden, sprookjes en mythen. Vaak valt ook niet precies meer te achterhalen of iets n u op werkelijkheid of op fictie berust. Maar „als het niet waar is, dan is het mooi gevonden" zegt Van Andel, onze hardnekkige wil ,tot waarheid relativerend.

niet omdat er een bepaalde vraag a a n vooraf ging. Over de ongezochte vondsten heeft Cornelis Verhoeven eens een keer iets geschreven wat duidelijk de instemming van Van Andel heeft: „Het bewijs ligt in een andere regio van de geest dan waar de ontdekkingen gedaan worden. Niet alleen de artistieke vondsten, maar ook de wetenschappelijke bevindingen komen tot stand op een veel minder rationele en actieve manier dan de achteraf geconstrueerde methodologie te vermoeden geeft; zij zijn uiteindelijk geen producten, maar ingevingen. Die legio heeft dus het volste recht op cultivering. Daarmee wordt niet het irrationalisme, maar de redelijkheid gediend".

weer oppakt. Bij het begin van zijn verhaal is de kennismakingstijd voor de eerstejaars net afgelopen. Hans van Weel trad al twee keer eerder op voor Flipo, n.l. met de toneelstukken 'Orgiën en orchideeën' en 'De zaak Ries'. Aanvang van de avond is om 20.45. Toegang vrij. Plaats: PH'31. Datum: WO 24 sept.

Pablo Picasso bemerkte op sékere dag dat hij nog slechts blauwe verf in huis had. In Parijsrrond 1900 schilderde hij toen alleen daarmee. Het boeide hem bijsonder: sijn sgn. Blauwe Periode ontstond... (Foto AVC/VV) uit de gasindustrie doet hij verschillende proeven, maar al wat hij op de bodem ziet van zijn reageerbuisje, is een pekachtige massa. Bij een reiniging met alcohol krijgt hij een fraaie purperen oplossing, hetgeen hem op het idee brengt om de geschiktheid van de stof als verfmiddel te onderzoeken. Dit was de eerste belangrijke kunstmatige kleurstof in de geschiedenis en de ongeplande geboorte van de organische chemie. Ook in de kunst zijn bepaalde stijlveranderingen lang niet altijd het gevolg van een doordacht plan. Zo liep de schilder Kandinsky zijn atelier binnen en zag daar een schilderij op een ezel dat hij niet kende, maar wat wel prachtige, heldere kleuren had. Toen hij nog eens goed keek, zag hij dat het een eigen schilderij was, dat op zijn k a n t stond. Kandinsky zei toen: „Eén ding werd me duidelijk - dat objectiviteit, het afbeelden van objecten, in mijn schilderijen niet nodig was en deze inderdaad schade kan berokkenen". De abstracte schilderkunst kon öm zich heen grijpen. Sommige vernieuwingen komen tot stand onder dwang van de omstandigheden. De beroemde antropoloog Malinowsky trok n a a r de Trobriand-eilanden in de stille

vruchting buiten de baarmoeder wilde maar niet lukken. Tot op een dag een onderzoeker nog eens in zijn microscoop keek n a a r de mislukte bevruchting van een dag ervoor. Het wonder bleek te hebben plaatsgevonden. Een bevruchting gebeurt namelijk niet onmiddellijk, daar is enige tijd voor nodig. Ook kan het gebeuren dat iets van bijwerking hoofdwerking wordt. Zo was het condoom oorspronkelijk bedoeld ter voorkoming van geslachtsziekten. Dit is dan nog maar een kleine greep uit een enorme hoeveelheid varianten. Van Andel zegt over de achtergronden van zijn onderzoek: „Ik word door tegenstanders uitgemaakt voor irrationalist. Ik begrijp niet wat er irrationeel is aan ongezochte vondsten". Van Andel wil zich duidelijk niet buiten de „kerk van de rede" plaatsen, toevallige waarneming en systematisch onderzoek sluiten elkaar niet uit, maar vullen elkaar aan. Wat hij in wetenschappelijk onderzoek wel bekritiseert, is dat bepaalde resultaten worden gepresenteerd als helemaal gezocht en op zuiver chronologische en rationele wijze tot stand gekomen. Het irrationele wordt weggemoffeld. Volgens hem wordt ook zo'n 20 % van de commerciële vindingen zomaar gevonden, en

wat weet van de geschiedenis van cultuur, wetenschap en techniek, die weet hoe belangrijk solisten daarin zijri. Momenteel wordt de solisten de nek omgedraaid". Pek van Andel heeft zijn consequenties daaruit getrokken. Hij is bewust baanloos; een modem begrip dat hij met de nodige zelfspot met grote letters op het bord kalkte. De financiële gevolgen draagt hij "manmoedig: „Ja, dat pak wat ik aan heb, dat heb ik al twintig jaar". Daar tegenover staat de vrijheid om zijn eigen interesse uit te leven, een vrijheid die andere mensen niet hebben: „Sommige mensen hebben een baan, m a a r die hebben geen werk". Serendipiteit is eigenlijk niets bijzonders. Het vraagt geen specifieke deskundigheid of moeilijk aan te leren vaardigheden. Het betekent meer een open oog hebben voor gezochte én voor ongezochte vondsten. Het is een ontvankelijkheid om het toeval een kans te geven. Ook in het dagelijks leven k u n je daar gespitst op zijn, zoals Pek van Andel aangeeft: „Als Nederland 1 of 2 is afgelopen, loopt mijn vader van 75 n a a r zijn kleurentelevisie, en drukt alle knoppen achter elkaar in om te kijken of er op de andere netten nog wat is". Ook dat is serendipiteit.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen