Ad Valvas 1984 - 1985 - pagina 515

BOEKEN Macht van de vrouw kent vele omwegen Loes Singels Religieuze leiders h e b b e n e e n speciaal soort macht. Zij heb­ b e n niet aUeen g e z a g binnen het religieus instituut, m a a r ook culturele macht: zij geven a a n welke normen e n w a a r d e n in e e n samenleving zouden moe­ ten gelden. De minder machtigen binnen die religieuze traditie, w a a r o n ­ der de andersdenkenden en de vrouwen, moeten zich hier for­ meel n a a r schikken. Toch zullen zij proberen ook hun visie op d e werkelijkheid te laten doorklin­ ken. Over d e hele wereld wor­ d e n vrouwen geïnspireerd door h a a r religie om d e ongelijke machtsverhouding tussen m a n ­ n e n e n vrouwen ter diskussie te stellen. Dit is het centrale thema in het boek „V rouw/Religie/ Macht". In deze bundel zijn bij­ d r a g e n te vinden v a n theolo­ gen, sociologen en antropolo­ g e n . V anuit verschillende reli­ gieuze en culturele achtergron­ d e n wordt een beeld g e g e v e n v a n d e kritiek v a n vrouwen op d e mannelijke religieuze macht­ hebbers.

Het binnen d e diverse religies b e s t a a n d e vrouwbeeld funktio­ neert om d e vrouw op h a a r p l a a t s te houden. V rouwen wor­ d e n voorgesteld als inferieure wezens die zeker niet tot leiding g e v e n in staat zijn. De definities v a n vrouwen zijn sterk gekleurd door d e w a a r d e r i n g v a n h a a r sexuaLteit. De vrouw bijvoor­ beeld in het Christendom wordt als verleidster (Eva) verguisd e n a l s moeder (Maria) vereerd. Vrouwen verzetten zich tegen dit vrouwbeeld. In d e Hare Krishna religie bijvoorbeeld d o e n zij dat door het vrouw­ beeld en d e daarbij behorende rol te accepteren, m a a r deze h e e l a n d e r s uit te leggen: „Het zijn d e vrouwen die d e m a n n e n moeten helpen niet af te d w a l e n

v a n het spirituele p a d . Juist d e mannelijke natuur is erg zwak." Deze vormen v a n verzet zijn aUe op d e e e n of a n d e r e manier gericht tegen d e religieuze machthebbers e n het door h e n benadrukte vrouwbeeld.

Bezetenheid Van e e n heel a n d e r e orde is het verzet v a n vrouwen die religie juist als machtsmiddel voor hen­ zelf gebruiken. Dit gebeurt door geestesbezetenheid of als pries­ teres of als medium te fungeren. Hierdoor krijgt d e vrouw d e k a n s h a a r ondergeschikte posi­ tie te verbeteren. Uit het artikel over Sri Lanka blijkt dat e e n vrouw die door e e n geest is bezeten in e e n bij­ zondere positie verkeert. Tij­ d e n s d e bezetenheidsperiode wordt ze voorzichtig b e h a n d e l d en k a n zij zich a a n h a a r d a g e ­ lijkse plichten onttrekken. Een religieus ritueel is nodig om d e

geest uit te drijven. AUe a a n ­ dacht is d a n gericht op d e beze­ ten vrouw die via d e geest h a a r problemen e n klachten n a a r vo­ ren k a n brengen. H a a r positie­ verandering is echter tijdelijk: n a het ritueel moet ze zich weer schikken in h a a r vroegere plaats. Soms blijkt d e vrouw be­ zeten te zijn door e e n g o e d e kracht, door e e n god. Zij k a n d a n als medium g a a n optreden e n zelf,,patiënten" genezen. Dit is e e n g e w a a r d e e r d e g a v e die leidt tot e e n permanent hogere status. Het mediumschap is e e n middel voor vrouwen om hun invloed uit te breiden tot buiten d e huis­ houdelijke sfeer. Het is niet toe­ vallig d a t vrouwen v a n relig ieu­ ze macht gebruik maken. Deze macht ligt binnen hun bereik e n met geesten e n profetische kracht valt niet te spotten. Daar­ om moeten m a n n e n deze macht wel respecteren. M a a r tegelij­ kertijd k a n d e macht v a n het

De kritiek e n uiteindelijk het ver­ zet v a n vrouwen neemt diverse vormen a a n . Het kan gericht zijn op h a a r minderwaardige positie binnen d e religieuze ge­ m e e n s c h a p . Zo zetten feministi­ sche theologen binnen d e chris­ telijke kerken zich af tegen d e hiërarchische verhoudingen in d e kerk e n strijden zij voor e e n gelijkwaardige positie v a n d e vrouw binnen d e kerk. De kritiek k a n ook gericht zijn tegen het h e e r s e n d e vrouwbeeld. Zo voert d e vrouwenbeweging in Pakistan strijd tegen d e tradi­ tionele opvattingen over d e plaats en d e taak v a n d e vrouw, zoals die door d e islamitische leiders worden a a n g e g e v e n .

medium weer worden ingeperkt door opgelegde regels e n ta­ boes. Bij d e Djoeka, e e n bosne­ gerstam in Suriname, geldt e e n menstruatietaboe. V rouwen moeten zich tijdens deze perio­ d e uit d e g e m e e n s c h a p terug trekken in e e n a p a r t hutje buiten het dorp. In deze periode kan het medium g e e n contakt met h a a r schutsgeest leggen en h a a r funktie dus niet uitoefenen. Toch concludeert d e auteur d a t vrouwen bij d e Djoeka niet als machtelozen moeten worden beschouwd. De w e g n a a r d e politieke top is voor h a a r niet versperd, ondanks d e strenge reinheidsvoorschriften e n ook al kunnen zij zich in het o p e n b a r e leven v a a k alleen doen gelden via bezetenheid. Dit is e e n op­ vallende conclusie omdat het beschreven medium g e e n enke­ le politieke macht lijkt te bezit­ ten. In Brazilië kunnen vrouwen die door e e n geest bezeten zijn e e n belangrijke rol g a a n spelen in de bezetenheidsreligie, ge­ n a a m d d e candomblé. Toch lukt het d e candomblé­priesteressen niet om hun spirituele kracht om te zetten in economische macht. Slechts e e n enkele vrouw, die e e n h o g e reUcfieuze r a n g be­ kleedt, heeft enige sociale macht. In d e z e artikelen worden dus verschillende conclusies getrok­ ken over d e wereldlijke macht v a n e e n medium, zonder dat duidelijk wordt g e m a a k t of dit te m a k e n heeft met verschillen in d e bestudeerde samenlevingen. Ook onduidelijk blijft w a a r o m er bij d e e n e religieuze traditie voor gekozen is het verzet tegen d e formele machtshebbers te belichten en bij a n d e r e religies in te g a a n op d e wijze w a a r o p vrouwen zelf relgieuze macht gebruiken. In d e inleiding wordt deze keuze niet verantwoord. Het is jammer dat e e n boek over e e n dergelijk interessant onder­ werp niet beter geredigeerd is.B Vrouw/Hehgie/Nacht. Onder redacte van Denise van Dijk e.a (Memema Delft, 1985) 23 g ulden 50 Uit. Zeitschrift fur Religions­Padagogik

Literatuur in dienst van het hogere Van d e vele esoterische stro­ mingen die rond d e eeuwwisse­ ling o p g a n g maakten, is d e the­ osofie d e bekendste. De belang­ stelling ervoor lijkt d e afgelopen j a r e n te groeien, evenals die voor d e antroposofie, die er e e n afsplitsing v a n is. Die belang­ stelling g a a t niet alleen uit v a n e e n nieuwe generatie wereld­ verbeteraars, m a a r ook v a n kunsthistorici en sinds kort lite­ ratuurhistorici. In Leuven stu­ d e e r d e Simone Goetschalckx af op De invloed van de theosofie op de Nederlandse letterkunde tussen 1880 en 1930. Haar scrip­ tie verwierf onder letterkundi­ g e n spoedig enige faam e n is nu door d e auteur in eigen beheer uitgegeven. Het is een verken­ n e n d onderzoek o p een terrein dat zeer omvangrijk üjkt te zijn.

n a a r moet richten, d o d e stof be­ staat niet. Het menseijk lichaam wordt gezien als e e n voertuig v a n d e ziel e n zolang d e ziel h a a r eindbestemming n o g niet heeft bereikt, zal zij n a d e dood v a n het lichaam reïncarneren, of ­ om d e beeldspraak consis­ tent te houden ­ ,, o verstappen". O m tot vergeestelijking te gera­ ken zal d e mens zijn zelfzucht vernietigen, niet meer n a a r be­ loning verlangen en zijn lusten e n begeerten beheersen. Er be­ staat e e n groep verhevenen die d e mens daartoe, door verbrei­ ding v a n kennis, poogt a a n te zetten, d e z o g e n a a m d e ingewij­ den.

W a a r praten w e over als we het over theosofie hebben? V olgens d e z e leer is vergeestelijking het doel w a a r d e evolutie n a a r streeft. In aUe materiële ver­ schijnselen schuilt e e n geestelij­ k e „essentie" w a a r m e n zich

Voor schilders, zoals V an Does­ burg en Mondriaan, die door dergelijke theorieën geboeid raakten, w a s er weinig r e d e n meer om in hun werk al te zeer a a n d e zintuiglijk w a a r n e e m b a ­ re werkelijk te hechten. De theo­ sofie werd d a a r o m v a n groot

Johan de Koning

b e l a n g voor d e doorbraak v a n d e abstracte schilderkunst. Ook schrijvers w a r e n echter geïnte­ resseerd. Dat blijkt althans uit onderzoek dat Simone Goet­ schalckx heeft verricht. Ze speurde n a a r theosofische in­ vloeden in het werk v a n e e n omvangrijk a a n t a l schrijvers, w a a r o n d e r Felix Timmermans e n Frederik v a n Eeden.

Ingewijden Daarbij m a a k t e ze gebruik v a n biografische gegevens: las d e schrijver theosofische boeken? H a d hij contacten met ingewij­ den? Dat is natuurlijk zinvol, m a a r soms probeert ze ook in d e ziel v a n d e schrijver te schou­ w e n e n het taalgebruik wordt d a n wat wollig. Zo beleeft d e schilder J a n u s d e Winter volgens Simone Goet­ schalckx de werkelijkheid „zeer intuïtief". Hoe d a t wordt v a s t g e s t e l d s t a a t er niet bij. Met Louis C o u p e r u s is iets v r e e m d s a a n d e h a n d . In zijn oeuvre zijn wel theosofische t h e m a ' s verwerkt, m a a r toch kun je het niet theosofisch noe­ m e n , w a n t : „Zijn leven in dienst v a n d e meest verfijnde e n mon­ d a i n e schoonheid w a s zonder hogere v e r l a n g e n s . " C o u p e r u s af.

Gelukkiger is Nico v a n Suchte­ len. Zijn literair werk s t a a t „in d e theosofische stemming". Dit is niet a l l e e n v a a g uitgedrukt, het doet ook g e e n recht a a n d e t w e e s l a c h t i g e h o u d i n g tegen­ over theosofie, die uit V an Suchtelens werk blijkt. Deze h o u d i n g valt te illustreren a a n d e h a n d v a n e e n p a s s a g e uit zijn autobiografisch getinte ro­ m a n Quia absurdum. Deze nu totaal vergeten r o m a n w a s rond d e eerste wereldoorlog zeer populair. Annie S a l o m o n s heeft h e m zelfs „het boek v a n onze g e n e r a t i e " g e n o e m d .

Eerbied De hoofdfiguur O d o verhaalt in die p a s s a g e dat hij zich a a n ­ sloot bij e e n theosofische kring. Hij voelde ,,een h a a s t zieklijke eerbied voor het 'mooie', 'verhe­ vene' en 'diepzinnige' v a n ele­ mentalen, astraal­lichamen e n a n d e r e monstrueuse verzinsel­ tjes". Hij erkent ook dat er nog een andere beweegreden was: Hij w a s verliefd op e e n g l a d h a ­ rige d a m e , „die alleraardigst over deugd, wijsheid en zedelij­ ke wereldorde kon spreken". Odo is gefascineerd door het hogere, m a a r heeft, zoals vaker in d e roman, te k a m p e n met zijn ,,zwijntje" of zijn ,,teeldriftige

geest". Hij kan, kortom, zijn lus­ ten e n begeerten niet b e h e e r s e n e n d e „theosofische stemming" üjkt m e te zijn verpest. Het onderzoek v a n Goet­ schalckx wil trouwens niet veel meer b e o g e n d a n erkenning v a n d e theosofische invloed op b e p a a l d e schrijvers. Belangrij­ ker lijkt m e uiteindelijk d e in­ vloed op v e r a n d e r e n d e litera­ tuuropvattingen. Rond d e eeuw­ wisseling ontstond er een reac­ tie op d e naturalistische roman, die wel ,,neo­romantiek" wordt genoemd. Deze ontwikkeling is weUicht vergelijkbaar met wat in d e schilderkunst gebeurde. Schrijvers wilden niet langer d e zintuiglijk w a a r n e e m b a r e wer­ kelijkheid nabootsen, m a a r in plaats d a a r v a n hun innerlijk of geest verbeelden. Goetschalckx heeft echter slechts een verkennend (,,tenta­ tief") onderzoek wUlen verrich­ ten e n als zodanig lijkt het m e voor d e literatuurgeschiedenis e e n g e s l a a g d e uitdaging.

Simone Goetschalckx, De invloed van de theosofie op de Nederlandse letterkunde tussen 1880 en 1930 Uitg ave m eig en beheer Leuven, 1985, 18 g ulden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen