Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 515

30 MEI 1986

schrijven en publiceren;

De relativiteit van het schrijfadvies Nog m a a r kort g e l e d e n hoorde ik e e n hoogleraar zijn studenten voorhouden: "Gebruik nooit die lijdende vorm. Als ik teksten corrigeer schrijf ik telkens als d e lijdende vorm erin voor komt 'l.v.' in d e kantlijn." Het is e e n v a n d e schrijfadviezen die bijna iedereen die heeft schoolge­ g a a n wel kent. Schrijf nooit: 'Er werd besloten om...' Schrijf: 'De verzamelde vertegenwoordi­ gers v a n die e n die sector beslo­ ten om...' Andere gulden regels luiden: gebruik nooit twee keer achter elkaar hetzelfde woord e n m a a k korte zinnen. Dit soort adviezen stoort vooral v a n w e g e d e sim­ pelheid. Je v r a a g t je af of e e n hoogleraar niet iets beters te doen heeft d a n l.v.­tjes in d e kantlijn te zetten en vooral of d e kwestie niet g e n u a n c e e r d e r ligt. Het zijn niet in d e laatste plaats literaire schrijvers die met d e bekende schrijfadviezen g r a a g de kachel a a n m a k e n . In Uren met Henk Broekhuis schrijft e e n van Nederlands vaardigste sti­ listen, in d e g o e d e zin des woords, Karel v a n het Reve­ :"Het is nu e e n m a a l zo dat je in zaken v a n stijl nooj'f e e n con­ creet voorschrift kunt geven." Het voorschrift dat je niet twee keer hetzelfde woord m a g ge­ bruiken noemt hij "grote onzin". "Als d e lezer () in d e g a t e n krijgt dat je e e n synoniem gebruikt hebt met d e platte bedoeling een herhaling te vermijden, d a n ben je d e sigaar. Merkt hij dat je met opzet niet twee keer 'ging', m a a r e e n keer 'ging' e n e e n keer 'begaf zich' hebt gebruikt, d a n begint hij te vermoeden dat je e e n stylist, e e n literator bent, en dus als d e pest g e m e d e n moet worden." Een v a n d e voor­ beelden w a a r m e e Van het Reve laat zien tot wat voor absurditei­ ten d e regel k a n leiden luidt:­ "Goethe at g r a a g e e n scharre­ tje. Ook e e n glaasje bier ver­ s m a a d d e d e wijze v a n Weimar niet. Bewijs te meer dat d e au­ teur v a n 'Faust' niets menselijks vreemd was". Minder fel is Gerrit Krol in e e n stukje dat in februari in d e Volkskrant verscheen e n dat gaat over het gebruik v a n l a n g e en korte zinnen. Krol noemt het idee dat je om duidelijk te zijn korte zinnen moet gebruiken "niet zo'n kwalijk vooroordeel" en er kunnen wat h e m betreft niet g e n o e g korte zinnen ge­ schreven worden. Vervolgens legt hij echter uit w a t het nut v a n lange zinnen is. Zij vormen het spoor w a a r l a n g s het d e n k e n van d e schrijver e n dus d e lezer gaat en d e schrijver beweert er iets nieuws m e e . Wie zo'n zin schrijft moet echter m a a r af­ wachten of hij b e g r e p e n wordt. Maar met e e n korte zin b e w e e r je, vindt Krol, niets nieuws. "Wat je dus doet is: beide", con­ cludeert hij. "Je wilt b e g r e p e n worden e n dat doe je met korte zinnen. Maar je wilt ook b e p a ­ len hóe je b e g r e p e n wordt, e n dat doe je met lange zinnen. Je

kunnen beter tegen drank dan jij.

Drank heeft nc^nooiriemandgehdpen Sicifpen met dnnken wel

Johan de Koning

Onbekommerd slaat Loesje ieder schrijfadvies in d e wind. (Foto ANP)

zou kunnen zeggen: d e l a n g e zinnen, hoeveel syntax d a a r i n ook is geïnvesteerd, vormen v a n je v e r h a a l het semantische gedeelte. Zij b e p a l e n met z'n al­ len wat bijvoorbeeld die korte zin a a n het eind betekent. En vooral wat niet." Wat vinden nu d e schrijfpeda­ g o g e n a a n d e VU v a n d e tradi­ tionele schrijfadviezen? In te­ genstelling tot d e g e n o e m d e hoogleraar, die d a n ook wel a a n d e VU m a a r niet a a n e e n letterenfaculteit is verbonden, e r k e n n e n zij d e relativiteit er­ van, of sterker nog: ze b e n a ­ drukken die. "Geen enkele regel k a n mechanisch toegepast wor­ den," zegt taalkundige dr. A. Verhaffen.

k a n worden. Wij geloven dus niet in taalvaardigheid als e e n stelsel v a n normen e n regels, w a a r iedereen a a n moet vol­

doen. Iedereen heeft in zijn le­ ven zijn eigen taalvaardigheid o p g e d a a n e n die n e m e n w e als uitgangspunt." In het a l g e m e e n wordt tijdens d e colleges wel benadrukt dat e e n tekst e e n zogenaamd 'hoofdpunt' moet bevatten, zegt Verhagen. Stilistische vaardig­ h e d e n k a n e e n student volgens h e m slechts opdoen door te oe­ fenen, door zijn tekst a a n a n d e ­ ren te laten lezen e n om reactie te vragen. "En door zelf veel te lezen. Als iets je treft als e e n goed stuk e n je wüt je eigen schrijfvaardigheid ontwikkelen, d a n doe je er goed a a n om je af te v r a g e n w a a r dat door komt." Tijdens het t w e e d e deel v a n het coUege wordt er a a n d a c h t ge­ schonken a a n d e stilistische ef­ fecten v a n grammaticale mid­ delen. Daartoe behoort ook het passief of d e lijdende vorm. Deze vorm wordt v a a k ge­ schuwd omdat hij versluierend k a n werken of omdat hij uit in­ tellectuele luiheid voort komt. Dat het d e verzamelde verte­ genwoordigers v a n d e e e n of a n d e r e sector zijn, die e e n be­ p a a l d besluit h e b b e n genomen, wordt d e lezer bewust onthou­ den, of d e auteur heeft g e e n zin om het n a te g a a n .

"Onder b e p a a l d e omstandighe­ d e n k a n het echter juist heel zin­ vol zijn om het passief te gebrui­ ken," zegt Onrust. "Door het weglaten v a n d e a g e n s , d e g e n e die d e handeling verricht, krijg je e e n grotere a a n d a c h t voor het g e b e u r e n zelf, wat soms goed is. En het heeft bijvoor­ beeld ook e e n afstandelijk ef­ fect." Dit inzicht demonstreren Verha­ g e n e n Onrust hun studenten a a n de hand van een passage uit Kinderjaren v a n Jona Obers­ ki. Deze succesvolle noveUe g a a t over e e n joods jongetje dat opgroeit tijdens d e Tweede We­ reldoorlog. In e e n hoofdstuk w a a r i n het jongetje met e e n tas a a r d a p p e l s zijn ernstig zieke moeder in e e n ziekenhuis op­ zoekt s t a a n zinnen als:"Het tasje werd gepakt e n er werd in geke­ ken. Toen v e r d w e e n er e e n h a n d in het tasje. Hij k w a m eruit met e e n aardappel." Dat het d e moeder is die het tasje pakt wordt niet vermeld. "Hier wordt het passief heel fe­ n o m e n a a l gebruikt," vindt On­ rust. "Oberski bereikt er e e n af­ standelijk effect mee, w a a r m e e hij laat zien hoe moeilijk het jon­ getje zijn moeder in die toestand onder ogen k a n zien. Die moe­ der is als het w a r e verontmen­ seUjkt, die g e d r a a g t zich op e e n verschrikkelijke manier. Ze be­ gint te krijsen e n met die a a r d ­ appels te gooien. Het jongetje weigert d a n te erkennen dat dat zijn moeder is. Dat zie je in d e tekst met n a m e g e b e u r e n door die passief."

Advertentie

Gerrit Krol valt hij oimiiddeUijk bij:"Lange zinnen, die met be­ hulp v a n voegwoorden worden geconstrueerd, h e b je nodig om b e p a a l d e sprongen in je ge­ d a c h t e n g a n g expliciet te ma­ ken. Het n a d e e l v a n korte zin­ n e n is dat ze alleen m a a r met e e n punt e n e e n hoofdletter a a n e l k a a r g e r e g e n worden e n het v e r b a n d hoef je d a n niet altijd expliciet te maken. Door voeg­ woorden kun je bijvoorbeeld d e e n e zin ondergeschikt a a n d e a n d e r e maken. Om dat goed te d o e n is w a t meer a a n d a c h t no­ dig e n d a a r o m worden l a n g e zinnen door sommigen afgera­ d e n . D a a r staat dus verlies a a n explicietheid tegenover. Je moet als schrijver soms ook onder­ schikkingen durven m a k e n e n d u s l a n g e zinnen. Dat vergt wel meer stüistisch vermogen." "Het zonder meer adviseren om korte zinnen te schrijven is e e n beetje e e n armoede­advies," besluit hij. "Het is d e gemakke­ lijkste manier om het probleem v a n het in evenwicht houden v a n je stijl te omzeüen. In e e n l a n g e r e zin moet je d e informa­ tie nauwkeuriger verdelen, om d e lezer als het w a r e a a n d e h a n d m e e te n e m e n v a n stapje tot stapje." Verhagen geeft s a m e n met me­ vrouw drs. M.G. Onrusteen col­ lege schrijfvaardigheid a a n stu­ denten Nederlands."We houden individuele besprekingen met d e student over d e door h e m geschreven tekst," zegt Onrust, "waarbij w e rekening h o u d e n met zijn persoonlijke stijl. De schrijfadviezen zijn dus heel persoonlijk, w e kijken w a t er bij e e n b e p a a l d iemand verbeterd

ia

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen