Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 400

21 MAART 1986

Prof. dr. Bob Goudzwaard is hoogleraar politieke economie a a n d e VU, met e e n lang e n opzienbarend verleden in d e politiek. In d e zestiger jaren w a s hij kamerlid voor d e ARP. Hij stond a a n d e basis v a n d e vorming v a n het CDA in 1979, dezelfde partij die hij e e n j a a r n a d e oprichting verliet toen hij, n a a r aanleidmg v a n het kemwapenstandpunt, zich niet meer met d e grondbeginselen v a n d e partij kon verenigen. „Als ik druk in d e partijpolitiek was, h a d ik heimwee n a a r d e w e t e n s c h a p en als je met d e wetenschap bezig bent v r a a g je je af: 'wat d o e je er in d e politiek mee?' Mijn ervaring met d e practische politiek is dat m e n te veel gericht is op d e korte termijn, d e dingen v a n d e d a g . Er wordt te weinig op d e b r e d e r e s a m e n h a n g e n gelet. De w e t e n s c h a p geeft nu net d e mogelijkheid op d e langere termijn te denken en elementen v a n zorg d a a r o v e r te verwoorden. De wetenschapper heeft e e n b e p a a l d e signaalfunctie: 'dit komt e r a a n als w e niet uitkijken'." De economische w e t e n s c h a p staat voor Goudzwaard in dienst v a n d e samenleving. Zelf is Goudzwaard politiekeconoom.,,Economen zijn niet d e behoeders v a n d e beschaving, m a a r g e v e n d e mogelijkheden a a n voor het voortbestaan v a n die beschaving," citeert G o u d z w a a r d met instemming zijn vakgenoot J. M. Keynes. Bij die mogelijkheden spelen volgens professor G o u d z w a a r d w a a r d e n e n normen e e n belangrijke rol: „De h e d e n d a a g s e economische w e t e n s c h a p is sterk betrokken bij marktgerichte zaken. Men stelt zich nauwelijks d e v r a a g welke behoeften er zijn, die niet op d e markt tot uiting komen. Die behoeften heten economisch niet relevant te zijn. Ze worden p a s relevant als ze e e n prijs dragen. De w e t e n s c h a p wil vrij zijn v a n waarde-oordelen, m a a r in d e economie kun je d a n alleen n o g m a a r praten over dingen die e e n prijs dragen. Vanuit mijn levensbechouwing zeg ik d a t m d e economie v a n huis uit normatieve elementen horen. Oeconomia in d e traditionele zm v a n het woord betekent: e e n goed beheer v a n d e a a r d e e n d a t g e n e w a t erop leeft. Dat wil zeggen d a t w e ons bezig moeten houden met d e zorg voor het müieu, met d e basisbehoeften v a n d e mensen e n met d e armsten in d e wereld." Onze samenleving is volgens Goudzwaard behept door het vooruitgangsgeloof. De groeiende productie e n d e voorthollende techniek zouden alle problemen v a n d e wereld o p kunnen lossen. En bovendien k a n iedereen v a n d e groei profiteren. O n d a n k s alle vooruitgang worden d e verschillen tussen rijkeren en a r m e n steeds schrijnender. De economische wereldcrisis heeft die verschillen nog eens duidelijk a a n d e d a g gelegd. De derde-wereldproblemen worden er niet beter op n d e verzorgingsstaat verkeert in e e n diepe crisis. In d e traditie v a n het vooruitgangsgeloof bbjft men d e oplossing zoeken in d e groei. Als d e markt zich herstelt is er weer ruimte voor meer o p e n b a r e uitgaven e n kunnen ook d e a r m e landen w^eer v a n d e groei meeprofiteren, zo is d e redenering. Maar volgens

Q

Zoektocht van prof. Goudzwaard Twintig jaar politieke activiteit hebben weinig verandering kunnen brengen in zijn ideeën. Professor dr. Bob Goudzwaard werd de ideoloog van het CDA genoemd. Nu gaat hij voor het eerst PvdA stemmen. Zijn gedreven zorg voor de wereldproblematiek bepaalt niet alleen zijn politieke standpunten. Ook in zijn wetenschapsopvattingen over de politieke economie denkt hij op wereldschaal en vanuit de zorg voor de mens. Professor Goudzwaard keert zich tegen het vooruitgangsgeloof: „We hebben genoeg, het wordt tijd dat we de accenten g a a n verleggen van materiële vooruitgang naar een betere kwaliteit van het leven."

Foto AVC/VU

professor G o u d z w a a r d lost m e n zo d e diepgewortelde problemen niet op. „Je kunt je afvragen of het vooruitgangsgeloof ons in deze slechte tijden g e e n loer heeft g e d r a a i d . We zijn als samenleving op e e n consumptieniveau a a n g e k o m e n d a t w e in d e wereld niet meer kunnen verdedigen. Het staat namelijk d e bevrediging v a n d e basisbehoeften v a n a n d e r e n n a a r het leven. Kun je d a n zeggen: 'hou je e v e n rustig, d a n komt het wel weer goed?' Ik geloof er niet in. Je moet zeggen: 'we moeten gezamenlijk n a a r e e n samenleving die in d e thematiek staat v a n d e economie v a n het genoeg'. Dat betekent d a t d e gemiddelde l e v e n s s t a n d a a r d e e n niveau heeft bereikt dat voldoende is om er met z'n allen v a n rond te komen. Biimen dat niveau zijn e r mogelijkheden dat d e l a a g s t e inkomens gedupeerd worden." De economie v a n het g e n o e g betekent voor Goudzwaard ook het binnen d e perken houden v a n d e lonen e n inkomens. Hij is e e n groot voorstander v a n het inleveren v a n loon e n d e verdeling v a n d e arbeid. Zelf heeft hij enkele jaren geleden e e n kwart v a n zijn formatieplaats ingeleverd om ruimte te m a k e n voor meer arbeidsplaatsen. Zo'n drie j a a r g e l e d e n heeft m e n o p d e VU in e e n rondschrijfbrief a a n alle wetenschappelijke medewerkers g e v r a a g d e e n tiende v a n hun formatieplaats af te s t a a n voor vergroting v a n d e werkgelegenheid op d e VU. Het w a s e e n flop. Slechts tien mensen w a r e n bereid a a n het initiatief m e e te werken. ,,Het is e e n kleine stap n a a r d e economie v a n het genoeg, m a a r het is er een," zegt professor Goudzwaard met enig optimisme. „We moeten toch toe n a a r d e inperking v a n ons behoefte- e n consumptiepatroon. Het wordt a n d e r s op d e n duur onmogelijk

n o g vormen v a n arbeid te betalen die echt noodzakelijk zijn. Je ziet bijvoorbeeld dat tal v a n m e n s e n e n diensten die voor d e verzorging v a n d e samenleving noodzakelijk zijn, veel te duur zijn geworden. Je kunt d a n zeggen dat je alles moet ontkoppelen e n d e marktsector moet laten voortrazen. De a n d e r e sectoren moeten in dat geval m a a r g e n o e g e n n e m e n met e e n beperkte beloning. Maar volgens mij moeten ook d e inkomens in d e marktsector n a a r e e n genoeg-niveau toe. Anders worden d e mensen te duur voor d e verzorging v a n d e m e d e m e n s . Het brengt mij tot d e constatering d a t d e verzorgingsstaat o n b e t a a l b a a r is geworden omdat d e m e n s e n zich o n b e t a a l b a a r h e b b e n gemaakt. Ook dat is e e n vrucht v a n onze vooruitgangscuituur." De vakorganisaties kurmen volgens G o u d z w a a r d e e n belangrijke rol vervullen in het sturingsproces v a n d e samenleving. De vakbeweging dreigt echter te veramerikaniseren w a n n e e r zij zich te sterk richt op d e looneisen voor werkenden, meent professor Goudzwaard. „De a n d e r e dimensies, die d e v a k b e w e g i n g v a n huis uit zo kenmerkten, worden toch zo l a n g z a m e r h a n d op d e tocht gezet. Ik d e n k a a n d e solidariteit met d e nietw e r k e n d e n e n d e inzet voor d e medezeggenschap van de werknemer. Er moet e e n kritische vakbeweging zijn, die zichzelf taken stelt in het vormen v a n nieuwe werkgelegenheid e n zich h a r d m a a k t voor het meebeslissingsrecht v a n werknemers over bijvoorbeeld d e invoering v a n b e p a a l d e productietechnieken." Controle over d e voorthollende technologie v a n d e zijde v a n d e werknemers is volgens G o u d z w a a r d h a r d nodig. Er moeten grenzen a a n d e technologie gesteld worden, wü. die ons niet boven het hoofd uit groeien, meent Goudzwaard.

Carolien Stam Bang te blijven steken in d e tijden v a n economische crisis, hollen d e bedrijven vooruit om als eerste d e nieuwste snufjes in het productieproces te introduceren, zodat m e n op internationaal niveau k a n blijven m e e d r a a i e n . Met e e n dergelijk imitatiebeleid g a a t m e n volgens G o u d z w a a r d d e verkeerde kant op. Hij ziet meer in e e n nationaal gespecialiseerde technologie, die zich juist v a n het buitenland onderscheidt. Het betekent vooral dat d e technologie dienstbaar wordt g e m a a k t a a n d e mens. Het werk moet gemakkelijker e n kwalitatief beter worden, het m a g d e werkgelegenheid niet v a n d e m e n s e n afpikken. Daarom is medezeggenschap, bijvoorbeeld via ondernemingsraden, over d e invoering e n toepassing v a n d e technologie noodzakelijk, vindt Goudzwaard. Hij waarschuwt voor d e wildgroei v a n d e techniek: „Als e e n samenleving zich verslingert a a n d e economische, technologische e n materiele voorviitgang, sta je niet meer vrij tegenover d e middelen die je d a a r v o o r nodig hebt. Als je doeleinden heilig zijn, moet je ook d e meest efficiënte middelen kiezen. Voor je het in d e g a t e n hebt verzelfstandigen die middelen zich. Een a n d e r voorbeeld: d e veiligheidsmiddelen zouden ons niet boven het hoofd zijn gegroeid, als w e het doel v a n veiligheid niet absoluut h a d d e n gesteld. We h e b b e n d e autonomie v a n d e middelen bevorderd doordat w e d e doelen heel materialistisch, egocentrisch e n westers gesteld hebben. Daarom h e b b e n w e steeds minder vrijheid e n d a a r o m wordt onze samenleving steeds technocratischer. De middelen h e e r s e n over ons." De h e d e n d a a g s e trend n a a r e e n nieuwe, steeds grotere

vooruitgang moet professor G o u d z w a a r d met lede ogen onderkermen. Maar hij laat het er niet bij zitten en houdt zich vast a a n zijn t a a k als wetenschapper: d e ontwikkelingen op d e l a n g e r e termijn verhelderen e n signaleren, ook om t e g e n g a s te g e v e n a a n het korte termijnbeleid v a n d e h e d e n d a a g s e politiek. N a d a t hij n a d e breuk met het CDA vijf j a a r lang partijloos was, w a a g t professor G o u d z w a a r d nu e e n stap in d e richting v a n d e PvdA. Al vertoont ook d e politiek v a n d e partij v a n Den Uyl d e neiging d e nadruk te leggen ook op korte termijn-visie v a n d e economische groei. G o u d z w a a r d bespeurt ook a n d e r e t e n d e n s e n die ruimte g e v e n a a n d e beginselen waarvoor hij zelf zo veel elan k a n opbrengen. „De reden w a a r o m ik doelbewust PvdA g a stemmen is omdat ik in die partij elementen o n t w a a r v a n wat ik 'beginselpoUtiek' noem. Ik g a daarbij uit v a n d e gedachte: 'Je weet niet w a a r ik exact uit zal komen, m a a r er zijn b e p a a l d e dingen die je niet behoort te doen.' Sommigen n o e m e n d a t d e ethische component, ik vind het heel wezenlijk. Ik noem twee voorbeelden: Je hoort je niet met allesvernietigende w a p e n s te beschermen e n je hoort d e armsten v a n d e wereld h u n schulden kwijt te schelden. Zulke dingen moeten in d e politiek prevaleren, ook a l kun je d e consequenties d a a r v a n niet direct overzien. Je moet trouw zijn a a n d e w e g die je kiest. Ik vind d a a r bij het CDA te weinig v a n terug, d a t is altijd gelegenheidspolitiek." G o u d z w a a r d heeft zich nog niet volledig achter d e partij v a n Den Uyl g e s c h a a r d . Hij wü nog e v e n d e kat uit d e boom kijken als het g a a t om „vraagstukken als euthanasie e n zedelijkheid." „Ik b e n d a a r i n niet e e n pater Koopmans of het GPVstandpunt t o e g e d a a n . Maar e e n duidelijke wetgeving is noodzakelijk e n ik wil zien h o e d e PvdA met deze vraagstiokken omgaat. Verder is het voor mij nog e e n v r a a g of je als christen, uit d e oecomene komend, e e n gelijkwaardige inbreng hebt in het p r o g r a m m a v a n e e n PvdA, die uit d e traditie v a n het democratisch socialisme komt." Socialisme e n oecomenische g e d a c h t e n onder é é n dak? Professor G o u d z w a a r d is nog niet h e l e m a a l overtuigd v a n die mogelijkheid, m a a r sluit het zeker niet uit ooit nog e e n s lid te worden v a n d e Pi^dA. Zijn beginselen komen voort uit d e oecomene, m a a r vinden toch aansluiting bij d e uitgangspimten v a n het democratisch socialisme. Biedt d e politiek voor G o u d z w a a r d mogelijkheden zijn idee v a n d e samenleving kracht bij te zetten? „De politiek moet niet d e pretentie h e b b e n dat, als m e n concrete dingen a a n het recht e n het milieu doet, je d a n ook het koninkrijk v a n God kunt laten neerdalen. Je kunt wezenlijke stukjes v a n d e samenleving genezen. Ik denk niet dat je via d e politiek e e n ideale wereld kimt verkrijgen. Dat hangt te veel af v a n w a t d e m e n s e n zelf willen. De politiek k a n d a a r hoogstens w a t hekjes omheen zetten." H

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen