Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 87

27 SEPTEMBER 1985 Van Peursen, in 1920 geboren in Rotterdam, is e e n m a n met wei­ nig zitvlees. Na zijn studies rech­ ten e n filosofie bezette hij leer­ stoelen in Utrecht, Groningen, Leiden e n a a n d e VU. Daar­ n a a s t gaf hij in d e loop der jaren gastcolleges in Gent, Munchen, Lausanne, Wenen, Rome, Kaapstad, Oxford, Berkeley (Calif.), Delhi, Yogyakarta, Ma­ nüla, Tokio, Seoul e n diverse a n d e r e steden. Deze filosofische trektochten legde hij af vanuit d e overtuiging dat tegenwoor­ dig alleen e e n inter­culturele benadering van wijsgerige vraagstukken nog zinvol is. Veel v a n zijn boeken zijn vertaald: in het Engels, Duits, I ndonesisch, Koreaans e n het Japans. De belangstelling die men in het buitenland voor zijn werk heeft, verklaart Van Peursen uit het feit dat hij altijd getracht heeft d e v a n oudsher uiteenlopende e n onderling concurrerende fi­ losofische standpunten e n b e ­ grippen met elkaar te vergelij­ ken e n zo mogelijk te verzoenen. Bovenal vindt Van Peursen het reizen leerzaam: „Je ontmoet e e n a n d e r e manier v a n denken en v a n onderwijzen." Hij geeft e e n a a n t a l voorbeelden: „I k h e b gemerkt dat in het onder­ wijs in Indonesië d e goeroe­ver­ houding sterk speelt. Het feit d a t ik als docent iets beweer, is voor d e studenten d a a r belangrijker d a n het zakelijk argument. D a a r moet je als docent zeer alert op zijn. I n J a p a n moet je bij het doceren duidelijke, esthetische voorbeelden geven. Studenten leven d a a r immers meer esthe­ tisch. Ze schrijven niet zomaar een karakter neer, m a a r ze kal­ ligraferen! A a n d e manier w a a r o p ze e e n karakter teke­ nen, kun je hun aard, hun g e e s ­ telijke status herkennen." Toch moeten w e d e verschillen tussen het füosfie­onderricht hier e n in d e n vreemde niet overschatten, zegt Van Peursen. Per slot v a n rekening heeft Eu­ ropa in d e loop der geschiede­ nis drie zaken geëxporteerd: d e staat, de organisatiekunde e n . . . d e universiteit. En boven­ dien heeft het Europese wijsge­ rige g e d a c h t e n g o e d zich over d e gehele wereld verspreid. „I k w a s vorig j a a r in Marokko. De studenten spraken Frans, som­ migen h a d d e n in Parijs gestu­ deerd en ze h a d d e n allemaal d e laatste argumenten v a n Ri­ coeur e n Foucault p a r a a t . "

Reizende filosoof Van Peursen zet punt achter loopbaan Zijn colleges trokken doorgaans volle zalen. Voor veel studenten was hij een begenadigd spreker; iemand die in een onderhoudende ver­ teltrant en met de nodige humor wijsgerige pro­ blemen voor het voetlicht kon brengen. Van­ d a a g zal prof. dr. C. A. van Peursen zijn laatste college geven (15.30 uur in de aiola) en daar­ mee een punt zetten achter zijn 30­jarige loop­ b a a n als hoogleraar filosofie. Een portret van een reizende denker.

«,* .^ .* *> ..: '

Riskant In 1948 provomeerde Van Peur­ sen op het proefschrift Riskante filosofie, e e n karakteristiek v a n het h e d e n d a a g s e existentiële denken. Hierin breekt hij e e n lans voor een,,wijsgerige atmo­ sfeer" dat Ucht wü werpen op dat wat a a n g e n e zijde v a n het tastbare en het direct w a a r ­ n e e m b a r e Hgt. De filosoof die zich in deze ,,gevaarvolle zone" begeeft, onderkent, aldus d e toen 28­jarige auteur, ,,het won­ derlijke knooppunt tussen on­ vermoede verten buiten h e m en ter n a u w e m o o d bevroede diep­ ten birmen hem." Met recht: e e n nogal riskante onderneming. Aan d e h a n d v a n vooral Hei­ degger e n Sartre probeert Van Peursen thema's als dood, angst, vrijheid, geborgenheid, walging e n extase binnen d e horizon v a n het denken te be­ trekken* |Iij laat in dit boek zijn sympathieën met d e z o g e n a a m ­ de fenomenologische methode n a a r voren komen. Het is e e n methode die oproept tot wijsge­ rige bescheidenheid. I n plaats van filosofische problemen op het procrustusbed v a n begrip­ pen en starre schema's te leg­ gen, moet m e n d e z a a k die b e ­ studeerd wordt, laten voor wat zij is, deze in ogenschouw ne­ men om zo het bestudeerde ver­

Prof. Van Peursen: „I k vind reizen leerzaam. Je ontdekt e e n a n d e r e manier v a n d e n k e n e n v a n onderwijzen." Foto Bram de Hollander schijnsel zelf a a n het woord te laten komen, zoals ze voor­zich­ zeU­op­zichzeU­is. De streepjes tussen d e woorden, veelvuldig a a n te treffen in het proefschrift, moeten n a a r toenmalig fenome­ nologisch gebruik als het w a r e e e n extra lading a a n het be­ w e e r d e meegeven. Van Peursen, nu: „De existentie­ filosofie vond ik in mijn jonge j a r e n erg boeiend. Ze doorbrak het onpersoonlijke, puur weten­ schappelijke, neutrale denken. Het is e e n verdienste v a n Sartre geweest dat hij d e filosofie op straat heeft gebracht ­ ook in d e meest letterlijke zin m a a r dat vind ik niet zijn meest glorieuze periode. Hij bracht d e filosofie in het theater v a n het g e w o n e le­ ven. I n zijn toneelstukken, m a a r ook in d e voorbeelden uit het dagelijks leven die hij in zijn filosofische boeken gaf, wist hij e e n s n a a r te raken. Toch h a d ik het gevoel d a t het existentialis­ m e d e hele wereld die zich a a n het verwetenschappelijken w a s , in d e kou liet s t a a n . Toen b e n ik in a a n r a k i n g gekomen met positivistische stromingen.

D a a r v a n b e n ik nooit fervente a a n h a n g e r geweest, m a a r wel door beïnvloed. I k h e b e r v a n geleerd dat je je niet moet laten m e e s l e p e n door d e charme v a n woorden."

Hermans In 1965 schreef Van Peursen e e n boek over Ludwig Wittgen­ stein, e e n v a n d e meest curieuze vertegenwoordigers v a n het neo­positivisme bij wie Van Peursen in 1946 enkele colleges heeft gevolgd. Het boek werd z w a a r onder vuur g e n o m e n door literator W. F. Hermans. Deze vond d e wijze w a a r o p Van Peursen met Wittgenstein om­ springt respectievelijk ,,opper­ vlakkig", „dubbelslachtig", ,,tendentieus" e n „misleidend". Vooral het feit dat Van Peursen probeert Wittgenstein mystieke denkbeelden toe te dichten e n h e m vervolgens in e e n theologi­ sche hoek drukt, d e e d Hermans in toorn ontsteken. Natuurlijk, Hermans is e e n que­ rulant e n e e n w a r e verzamelaar v a n vijanden. Maar heeft Van

Wim Crezee Peursen nooit d e behoefte ge­ voeld te r e a g e r e n op diens kri­ tiek? „Nou nee, d e a a n v a l w a s nogal fel e n d a n b e n ik altijd geneigd niet te r e a g e r e n . I k b e n niet zo strijdbaar v a n karakter. Misschien voelde ik m e ook e e n beetje beledigd. Bovendien w a s Hermans' v e r h a a l nogal emo­ tioneel e n weinig wetenschap­ pelijk. Hij w a s boos dat ik nooit gezegd h a d dat hij, Hermans, d e eerste w a s die in Nederland over Wittgenstein geschreven had." Meer in het a l g e m e e n h e b b e n wij d e indruk dat enige vorm v a n polemiek ontbreekt binnen het Nederlandse füosofenwe­ reldje. ,,Inderdaad, m e n behandelt el­ k a a r netjes, m e n argumenteert, m e n scheldt niet. Kijk, bij wis­ kundigen k a n ik m e g e e n feUe polemieken voorstellen. Bij n a ­ tuurkundigen ook nauwelijks. Bij historici e n sociologen is het wèl d e n k b a a r . Nou, d e filosofen zitten ongeveer halverwege dat spectrum." En a a n d e VU? „ D a a r zijn d e füosofen v a n oudsher sterk po­ lemisch. Ze verweten a n d e r e fi­ losofen dat ze onchristelijk w a ­ ren. Ook mijn proefschrift werd indertijd door Zuidema afge­ kraakt als e e n typisch verval­ verschijnsel v a n het christen­ dom. Existentie­füosofie, de mens centraal stellen ­ dat kon natuurlijk niet." Volgens Van Peursen is het discussieklimaat a a n d e VU sinds d e jaren ze­ ventig verbeterd. „Er wordt iets meer pluriformiteit toegelaten, m a a r n a a r mijn s m a a k nog te weinig. "Even leven wij in d e veronderstelling dat d e hoogle­ r a a r pleit voor d e aanstelling v a n ook niet­christeHjke filoso­ fen. M a a r nee, het g a a t Van Peursen om vergroting v a n d e pluriformiteit binnen d e kring v a n christelijke wijsgeren al­ w a a r d e wijsbegeerte der wets­ idee n o g altijd e e n domineren­ d e positie heeft.

Scheuren In 1963 werd Van Peursen a a n d e VU b e n o e m d als buitenge­ woon hoogleraar voor het vak kennis­ e n wetenschapsleer. Dit terrein in d e filosofie w a s in d e zestiger jaren volop in b e w e ­ ging. De scheuren e n barsten in d e tot d a n toe h e e r s e n d e positi­ vistische wetenschapsleer wer­ d e n zichtbaar e n niet meer te dichten, e n nieuwe profeten als Thomas Kuhn, I mre Lakatos e n Paul F e y e r a b e n d d e d e n hun in­ trede. De ontwikkeling v a n d e w e t e n s c h a p is in hun visie niet e e n lineair e n cumulatief pro­ ces, m a a r e e n schoksgewijs ge­ beuren waarbij allerlei sociaal­ psychologische e n sociologi­ sche factoren in het spel zijn. ,,Dat w a s e e n enorme omwente­ ling in het denken," zegt Van Peursen. „Niet alleen binnen d e filosofie, m a a r ook in allerlei vakwetenschappen. Dat komt omdat m e n in d e jaren zestig zich, meer d a n voorheen, open­ stelde voor d e geschiedenis v a n die vakwetenschappen. Dat verschilde natuurlijk wel per vak: voor d e natuurweten­ s c h a p p e n e n d e wiskunde h a d d e bestudering v a n d e geschie­

denis niet zoveel invloed op d e theorie." Het echec v a n het positivistisch wetenschapsbeeld w a s niet minder d a n e e n crisis ­ verge­ lijkbaar met die welke plaats vond in d e tijd v a n Copernicus, zegt Van Peursen. Van d e irrationele reacties die door deze crisis w e r d e n opge­ roepen, moet hij weinig hebben. „Sommigen zochten hun toe­ vlucht in tegenculturele, mystie­ ke of religieuze bewegingen, waarbij d e w e t e n s c h a p over­ boord gezet werd. Het mondde v a a k uit in e e n idealisering v a n a n d e r e , vooral oosterse cultu­ ren, terwijl ik denk dat die cultu­ ren eerder complementair zijn a a n onze culturen en ook hun eigen rationaliteit kennen. Je kunt niet ijsschotsen springen v a n d e e n e n a a r d e a n d e r e cul­ tuur." „Ook in onze eigen cultuur is d e wijze w a a r o p je e e n stelling be­ wijst of iets probeert a a n n e m e ­ lijk te m a k e n in d e loop der tijd sterk veranderd. Neem iemand als Augustinus. Hij h a n t e e r d e redeneermethoden die w e nu kinderlijk zouden vinden, m a a r ze pasten in d e rethorische figu­ ren v a n zijn tijd. Rationaliteit is voor mij dus g e b o n d e n a a n e e n b e p a a l d e cultuur e n e e n be­ p a a l d e tijd. Hetzelfde geldt voor d e waardevrijheid in d e weten­ schap. I n onze cultuur betekent het vooral d a t je iets kunt meten. D a a r m e e hangt s a m e n dat je beslissingen neemt: iets is groter d a n iets anders, óf niet. Ja óf n e e . Dergelijke besHselementen tref je in a n d e r e culturen veel minder a a n ; m e n streeft d a a r eerder n a a r harmonie in plaats v a n tegensteUing of uitsluiting. Ja è n n e e . Wij vinden d a t irratio­ neel, m a a r in a n d e r e culturen ziet m e n dat eerder als e e n ge­ voeligheid voor nuanceringen. Een dergelijke gevoeligheid h e b b e n w e in onze cultuur weg­ gestopt, omdat wij knopen moe­ ten doorhakken, beslissingen moeten n e m e n in organisaties, in het dagelijkse leven e n ook in d e wetenschap. Zo'n besUscul­ tuur is sterk door d e logica beïn­ vloed. Met d e invoering v a n d e computer is dat alleen m a a r toe­ genomen; m e n denkt in bits ­ het is nul of één." ,,Japanners n e m e n op e e n heel a n d e r e manier beslissingen d a n wij. Voor ons doen gebeurt dat heel ondoorzichtig. Je kunt in h u n m a n a g e m e n t niet duide­ lijk a a n g e v e n wie d e beslissin­ g e n neemt. De chef die zijn handtekening onder e e n con­ tract moet zetten, kijkt eerst op welke manier zijn onderge­ schikten hun handtekeningen h e b b e n gezet. S t a a n ze e e n beetje scheef op het papier d a n trekt hij daaruit zijn conclusies. Men is d a a r erg gericht op con­ sensus. Dat geldt trouwens voor veel g e b i e d e n in Zuid­Oost Azië." Van Peursen verhaalt e e n anekdote. Een socioloog doet onderzoek op e e n v a n d e eilanden in I ndo­ nesië. Hij legt e e n enquêtelijst voor a a n e e n bewoner die tot zijn verbazing te k e n n e n geeft deze formulieren p a s overmor­ g e n te kunnen invuUen. Waar­ om? Hij moest er eerst met d e oom v a n moederszijde over praten. „Dergelijke overlegpa­ tronen lopen via m e n s e n die in onze ogen niet deskundig zijn, m a a r door leeftijd of door positie in d e familie e e n b e p a a l d e in­ vloed hebben." Van Peursen is door zijn bezoe­ ken a a n het buitenland aller­ minst e e n relativist geworden. ,,In dat geval zou ik g e e n e e n s met mensen uit d e Derde We­ reld kunnen communiceren. Er moet rationaliteit zijn, in d e zin dat je e e n discussie moet kun­ n e n voeren. M a a r ik h e b wel geleerd dat rationaliteit meer­ dimensionaal is."

B

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen