Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 65

13 SEPTEMBER 1985 Henk Hidding w a s het afgelopen studiejaar eerstejaars kunstgeschiedenis a a n d e VU. Archeologie vond hij het interessantste onderdeel ,van zijn studie. V a n d a a r dat hij besloot om twee weken als vrijwilliger te werken in Hoogeloon. „Ik k w a m eigenlijk voor twee weken, m a a r nu b e n ik er al vijf en ik blijf nu m a a r tot het afgelopen is, eind augustus," zegt hij. ,,]a je zou dus kunnen zeggen dat ik het hier leuk vind. Het is gezellig." Henk Hidding is é é n v a n d e bijn a veertig vrijwilligers die op d a t moment op het opgravingsgebied aanwezig zijn. Zonder onbetaalde krachten is e e n opgraving v a n een dergelijke omv a n g niet mogelijk. Vroeger zou d e vondst v a n een villa niet zoveel teweeggebracht hebben, m a a r een modern viUa-onderzoek is zeer uitgebreid te noemen. ,,Dit is een nieuwe vorm v a n villa-onderzoek, ja," zegt drs. Slofstra. Hij is wetenschappelijk leider v a n d e opgravingen in Hoogeloon. ,,Voor d e tweede wereldoorlog zouden archeolog e n die d e resten v a n een Romeinse vüla vonden vooral geïnteresseerd geweest zijn in het vinden v a n Romeinse voorwerpen e n het blootleggen v a n d e fundamenten." In Hoogeloon g a a t het a n d e r s toe. De viUa is weliswaar een opmerkelijk verschijnsel in het onderzoek, m a a r wordt bestudeerd in e e n b r e d e r e context. Het hele omliggende dorp wordt m e e opgegraven. Wie momenteel Hoogeloon bezoekt, k a n d e plaats w a a r d e vüla g e s t a a n heeft nauwelijks bezichtigen. Daar groeit dit j a a r gewoon maïs. Nu zijn greppels, e e n v e n en eenvoudige inheemse boerderijen het onderwerp v a n d e opgravingswerkzaamheden. Door het dorp als geheel te bekijken hopen d e VU-archeologen het proces v a n romanisering in dit dorp in kaart te brengen. Onder romanisering wordt vers t a a n d e bemvloeding op ieder gebied v a n ' b a r b a a r s e volken' door Romeinen of door reeds geromaniseerde volken. Belangrijke verspreider v a n d e Romeinse cultuur w a s het leger. De soldaten w a r e n v a a k niet alleen d e eerste - e n enige - Romeinen die d e bewoners v a n deze afgelegen streken te zien kregen. Jan Soldaat werd ook ingezet bij d e a a n l e g v a n infrastructurele werken, w a a r d o o r h a n d e l e n verkeer op toentertijd moderne wijze hun beslag konden krijgen. Handel werd er in dit deel v a n het Romeinse rijk vooral gedreven in voedingsmiddelen. Vanuit Nederland werd tevens ijzer geëxporteerd. Bij Hoogeloon werd ijzeroer uit d e grond geh a a l d e n tot e e n min of meer zuivere grondstof verwerkt. De archeologen h e b b e n ijzerslakken g e v o n d e n die v a n deze a c tiviteit getuigen.

IJzer

De bewoner v a n d e viUa in het dorp moet zijn welvaart te d a n ken h e b b e n g e h a d a a n d e ijzerwinning. Mogelijk w a s hij d e hoofdman. Zeker is dat het iem a n d v a n d e autochtone bevolking was, g e e n Romein. In het hele Romeinse rijk zijn viUae gebouwd voor niet-Romeinen. Landbezittende families w e r d e n in die tijd v a a k rijk v a n het voedsel dat zij a a n het Romeinse leger verkochten. Door het vele contact geromaniseerd, besloten zulke families d a n n a verloop v a n tijd om e e n huis in Romeinse stijl op hun land te laten zetten. ViUae w a r e n niet op d e eerste plaats luxe woningen. Men ge-

Nieuw type villa-onderzoek in de Kempen

Archeologen bekijken dorp uit Romeinse tijd Van archeologen b e s t a a n verschillende beelden. Regelmatig hoor je m e n s e n die m e n e n dat archeologen schatgravers zijn, die voortdurend hopen gouden drinkbekers uit d e grond te h a len. Leken die veronderstellen dat d e archeologie een wetenschap is, h e b b e n v a a k e e n a n d e r cliché voor ogen: archeologen zijn vakidioten die op regenachtige d a g e n met e e n schepje en e e n vergrootglas het veld intrekken om miniscule steentjes te zoeken w a a r o p e e n krasje zit dat er door m e n s e n h a n d zou zijn a a n g e b r a c h t . Recent k w a m e n d e VU-archeologen in het nieuws. In het Brabantse Hoogeloon h a d d e n zij d e resten v a n e e n Romeinse villa gevonden. De redactie v a n Ad Valvas h a a l d e laarzen en reg e n p a k uit d e kast en bezocht d e VU-depend a n c e gelegen tussen d e maïsvelden in d e omgeving v a n d e Belgische grens om eens te kijken wat archeologen nu werkelijk doen.

":y?*SA^^?:^S^

\*!«^^

Karin v a n Lierop j a a r d a n ook het meest intensiev e onderzoek g e d a a n . Irmiiddels is al e e n vrachtwag e n vol materiaal n a a r d e VU overgebracht, m a a r wie denkt d a t er schatten v a n grote, in geld uit te drukken w a a r d e tussen zaten, komt bedrogen uit. ,,Het ligt aUemaal in gruzelementen," zegt een student nuchter. Wijzend op e e n kaart legt Jan Slofstra uit hoe m e n zich d e vorm v a n het dorp uit d e Romeinse tijd moet voorsteUen. De boerderijen h e b b e n in carrévorm rond e e n plein g e s t a a n . A a n drie zijden stonden d e eenvoudige huizen, a a n d e vierde kant d e viUa. De boerderijen zijn langwerpige gebouwen. De d r a g e n d e constructie b e s t a a t uit enkele palen. D a a r o p moet het d a k gerust hebben. Dat w a s waarschijnlijk v a n stro, terwijl d e w a n d e n mogelijk uit leem e n vlechtwerk opgetrokken w a r e n . De grote p a l e n w a a r o p d e lang e boerderijen rusten, zijn in d e grond terug te vinden. Op d e keurig gevlakte terreinen w a a r o p d e archeologen dit j a a r onderzoek doen, zijn o p regelmatig e afstand grote zwarte plekken zichtbaar. ,,Daar zit veel houtskool in d e grond," legt D.F. Offers, d e veldtechnicus v a n deze expeditie uit. ,,Zo kunnen w e zien w a a r d e p a l e n h e b b e n gestaan."

Samenwerking

Foto Bram d e Hollander

bruikte d e term voor e e n b e p a a l d type boerenbedrijf. Kenmerkend voor deze grote a g r a rische bedrijven w a s dat er e e n groot huis (gedeeltelijk) in Romeinse stijl bij hoorde. Men treft nooit Romeinse vUlae in d e w a r e zin v a n het woord a a n in d e stad. Deze huizen w a r e n v a n heel w a t meer gemakken voorzien d a n d e doorsnee woning in die tijd. De vüla in Hoogeloon h a d bijvoorbeeld centrale verwarming. ,,De Romeinse villa is gebouwd op d e plaats w a a r eerst e e n inheemse boerderij heeft g e s t a a n , " vertelt Slofstra. ,,In d e t w e e d e e e u w is m e n met d e bouw v a n d e vüla begonnen. Het gebouw is d a a r n a verschülende keren uitgebreid." Slofstra verwacht dat e e n vüla als deze gebouwd werd door e e n gespecialiseerde groep bouwvakkers die v a n elders kwamen. „Onder h e n moet in ieder geval e e n architect geweest zijn," meent hij. ,,Er moe-

ten schüders, stucadoors e n timmerlieden bij zijn geweest . Er w a r e n m e n s e n bij die e e n w a terput op Romeinse wijze kond e n a a n l e g g e n . Een voorbeeld d a a r v a n h e b b e n w e hier n a m e lijk aangetroffen." W a a r d e materialen die in het huis verwerkt zijn, v a n d a a n kom e n is nog niet bekend. Onderzoek op d e universiteit moet d a a r deze winter opheldering over verschaffen. Slofstra: „We hebben dakpannen gevonden w a a r v a n we d e n k e n dat ze mogelijk in Limburg gefabriceerd zijn, m a a r w e weten het niet zeker. Er staat g e e n stempel op." O p het terrein v a n d e viUa lag e e n vennetje. Gesuggereerd is d a t d a a r i n vis werd uitgezet. M a a r ook dat weten d e archeologen niet zeker. Duidelijk is wel d a t in d e middeleeuwen d e restanten v a n d e tot bouwval verw^orden viUa in het vennetje zijn gestort. Dat feit m a a k t d e ven tot e e n belangrijke plaats voor opgravingen. Op die plek wordt dit

O p d e kaart zijn veel boerderije n a a n g e g e v e n . Gedeeltelijk s t a a n zij over elkaar heen. ,,Zo'n boerderij zal niet langer d a n e e n veertig j a a r m e e g e g a a n zijn," vertelt Jan Slofstra.,,Daarn a werd er op ongeveer dezelfd e plaats weer e e n a n d e r e gezet. Ik denk niet dat er per period e meer d a n tien boerderijen in het dorp g e s t a a n hebben." Over d e wijze w a a r o p er in d e boerderijen geleefd is, wordt tijd e n s d e opgravingen niet veel duidelijk. In d e gebouwen v a n jongere datum zijn lager geleg e n gedeelten gevonden. Men verwacht dat d a a r e e n stal gevestigd w a s . In d e oudste geb o u w e n is zoiets niet te onderscheiden. Er zijn ook g e e n stookplaatsen g e v o n d e n in d e boerderijen. Rond het dorp w a s e e n greppel g e g r a v e n . Volgens d e archeolog e n k a n die nauwelijks e e n economische of strategische fiinctie h e b b e n g e h a d . Het zijn erg smalle slootjes. Verondersteld wordt nu dat d e greppels e e n syrrÜDolische functie h a d d e n . De m e n s e n g a v e n er m e e a a n dat d a a r d e grenzen v a n d e gem e e n s c h a p w a r e n . In e e n later e fase zijn d e greppels dichtgegooid e n is in e e n wijdere kring gebouwd. In dit dorp zijn behalve boerderijen ook resten v a n a n d e r e functies gevonden. Er w a s e e n smidse en e e n g r a a n o p s l a g . Behalve v a n d e ijzerwinning leefd e n d e bewoners v a n een gem e n g d agrarisch bedrijf. A a n d e ijzerproduktie moeten ook m e n s e n v a n buitenaf deelgenom e n hebben. In d e d e r d e eeuw is d e vüla verlaten e n is d e ijzerproduktie

gestaakt. Door d e n e e r g a n g in het Romeinse rijk w a r e n er g e e n klanten meer voor ijzer. Het project in Hoogeloon wordt g e d r a g e n door het archeologisch instituut v a n d e Vrije Universiteit (AIVU). Dit project m a a k t deel uit v a n e e n grote onderneirung om archeologisch onderzoek te doen in d e Kempen. Het instituut voor pre- e n protohistorie, Albert Egges v a n Giffen, v a n d e Universiteit v a n Amsterdam (IPP) houdt zich bezig met d e middeleeuwse vondsten e n het Rijksinstituut voor oudheidkundig bodemonderzoek (ROB) neemt d e monumentenzorg voor zijn rekening. In het kader v a n dit Kempenproject zijn door d e samenwerkend e insteUingen al 21 c a m p a g n e s gehouden. ,,Het leiJce v a n dit onderzoek is dat d e m e n s e n die er bij betrokken zijn afkomstig zijn uit d e Kempen," zegt Jan Slofstra met het korte, afgekapte accent v a n e e n noorderling. ,,Nee, ikzelf niet, m a a r veel m e n s e n wel e n l a n g z a m e r h a n d voel ik m e ook e e n beetje verwant." De archeologen h e b b e n e e n kantoor v a n twee verdiepingen neergezet a a n d e r a n d v a n het terrein. S t a a n d e voor het r a a m in d e bovenste kamer k a n m e n e e n groot deel v a n het opgravingsgebied overzien. ,,Je kunt gemakkelijk kritiek leveren op oudere projecten," zegt Jan Slofstra, terwijl hij toekijkt hoe d e ploegen studenten e n vrijwilligers- weer a a n het werk g a a n n a hun lionchpauze. „Wij hebb e n moderne machines e n veel meer geld d a n er vroeger beschikbaar w a s . Zonder die faciliteiten zijn grootschalige opgravuigen zoals bij dit projet niet mogelijk." Het gebriiik v a n machines moet deze m a a n d echter beperkt blijven. A a n d e boer is toegezegd dat er aUeen m e e g e r e d e n zal worden als het niet regent e n er g e e n water op het land staat. „Kim je nu dus wel vergeten," zegt Donald Offers, terwijl w e door d e plassen w a d e n . Offers is veldtechnicus. „In mijn v a k zijn er m a a r e e n twintig, vijfentwintig specialisten," vertelt hij trots.

Circustent Veldtechnici h e b b e n in d e regel e e n technische opleiding, v a a k HTS. D a a r n a a s t is belangstelling e n op d e n duur verstand v a n archeologie natuurlijk onontbeerlijk. De veldtechnicus voert d e onderhandelingen met d e boer over het gebruik v a n het land, bekijkt welke a p p a r a t e n gebruikt kimnen worden e n zorgt ervoor dat aUe materiële zaken op tijd a a n w e z i g zijn. Donald Offers coördineert bovendien d e w e r k z a a m h e d e n v a n d e verschülende ploegen. Hij wijst e r v a r e n studenten als ' p u t b a a s ' a a n e n k a n via e e n waUde-talkie eventueel contact o p n e m e n met mensen elders op het terrein. ,,Die tent h e b ik speciaal voor deze expeditie aangeschaft," zegt hij terwijl hij tevreden wijst n a a r e e n kleine circustent, w a a r w e zojuist a a n twee lange tafels d e lunch gebruikt hebben. Tijdens d e maaltijd heerste e e n soort vakantiekampsfeer. Er w a s een bonte mengeling kampeerservies a a n w e z i g en er werd flink ingenomen. Voor d e ongeveer veertig vrijvrtlligers die op dat moment a a n het werk deelnemen, w a s dit e e n rustpauze. Offers is zijn werk voor deze opgraving in april begonnen. Eerst moest hij zorgen dat d e grond op e e n verantwoorde wijze o p e n g e m a a k t wordt. De ver-

Vervolg op pag.

7

B

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen