Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 523

6 JUNI 1986 Het draait in het proefschrift v a n Van der Stap voor e e n belang­ rijk d e e l om e e n nieuwe metho­ d e om d e samenstelling v a n b u i t e n a a r d s e stofdeeltjes te b e ­ palen. De miniscule kosmische stof­ deeltjes, w a a r v a n het b e s t a a n p a s e e n j a a r of tien bekend is, zijn waarschijnlijk afkomstig v a n kometen. Doorlopend ko­ m e n ze op a a r d e terecht e n hoe­ wel ze overal in zitten, in d e lucht die w e inademen, in ons e t e n e n drinken, zijn ze o p ons leefniveau toch h a a s t niet te p a k k e n te krijgen. De concen­ tratie kosmisch stof is hier te l a a g in vergelijking met stof v a n a a r d s e oorsprong. O m deze reden is d e N .A.S.A. in d e Verenigde Staten b e g o n n e n d e kosmische stofdeeltjes op te h a l e n uit d e stratosfeer. In deze buitenste l a a g v a n d e a a r d s e atmosfeer is a a r d e vindt m e n nauwelijks a a r d s stof e n relatief veel deeltjes afkomstig uit het heelal. Het verzamelen v a n d e felbegeerde stofjes geschiedt met behulp v a n vliegtuigen, w a a r a a n speciale metalen pla­ ten zijn bevestigd. Die vliegen e e n p a a r uur rond op zeer grote hoogte. De stofdeeltjes die het vliegtuig o n d e r w e g ontmoet, blijven h a n g e n a a n d e collec­ torplaten. Die zijn ingesmeerd met e e n speciaal soort olie, die e e n bepactlde kleefkracht bezit. Bij d e landing worden d e platen heel secuur hermetisch afgeslo­ ten e n in e e n speciaal laborato­ rium in Houston ruww^eg geclas­ sificeerd. Stofdeeltjes w a a r v a n d e buitenaardse oorsprong vrij­ wel vaststaat worden verdeeld onder wetenschappers over d e gehele wereld.

Microbeam Zo is ook Chris v a n der Stap a a n zijn kosmische stofdeeltjes ge­ komen. Zijn werk a a n deze structuurtjes die slechts e e n om­ v a n g h e b b e n v a n enige micro­ meters, dat zijn duizendsten v a n millimeters, omvatte vooral het b e p a l e n v a n d e hoeveelheid sporenelementen. Deze ele­ menten zijn in hoeveelheden v a n minder d a n é é n procent in d e stofdeeltjes aanwezig. Om deze onooglijke hoeveelhe­ d e n te kunnen b e p a l e n is uiter­ a a r d zeer verfijnde e n gevoeli­ g e a p p a r a t u u r nodig. Die is op d e VU a a n w e z i g in d e vorm v a n d e microbeam. Dit a p p a r a a t , dat ook wel microbundelopstel­ ling g e n o e m d wordt is gekop­ peld a a n het cyclotron, dat ove­ rigens v a n w e g e financierings­ problemen in zijn b e s t a a n wordt bedreigd. Tijdens e e n langdurige fotoses­ sie in d e zuinig verlichte experi­ menteerruimte legt Van der Stap d e werking v a n het a p p a ­ raat uit, terwijl hij zich in allerlei bochten wringt om zichzelf met het a p p a r a a t op é é n foto te ver­ Hoewel d e N e d e r l a n d s e recto­ res magnifici h u n j a a r v e r g a d e ­ ring h i e l d e n over het t h e m a 'onderzoek e n doctoraat', kre­ gen zij w o e n s d a g 28 mei in Ut­ recht e e n v e e g uit d e p a n over de eerste fase. Die wordt stief­ moederlijk b e d e e l d , meent prof. dr. ir. W. J. Beek, voorzit­ ter v a n d e Unilever­directie. Beek vindt d a t het w e t e n s c h a p ­ pelijk onderwijs, net a l s het ho­ ger beroepsonderwijs, m e e r moet u i t g a a n v a n e e n beroep­ sperspectief. "Het is e e n verouderde opvat­ ting dat het voldoende zou zijn indien d e e e n weet w a a r o m iets werkt e n d e a n d e r alleen hoe men het a a n het werk krijgt", aldus Beek. De president­direc­ teur v a n Unüever schat dat drie­ kwart v a n d e N ederlandse in­ novatie wordt voortgebracht

Promotie over kosmisch stof

De kleinste sleutel tot de oerknal Afgelopen maandag promoveerde dr.C.C.A.H, van der Stap op een proefschrift over de sa­ menstelling van meteorieten en kosmische stof­ deeltjes. Het kosmische stof is waarschijnlijk af­ komstig van kometen en die staan de laatste tijd in het middelpunt van de belangstelling. En terecht, aldus de promovendus, want ze beho­ ren tot de oudste inwoners van ons zonnestelsel en kunnen ons daar veel over leren. Het onderzoek van Van der Stap is bijzonder, omdat hij a a n de hand van de analyse van mi­ croscopisch kleine kosmische stofdeeltjes infor­ matie heeft verkregen over het ontstaan van ons zonnestelsel, miljarden jaren geleden. enigen. Vanuit zijn ongemakke­ lijke, m a a r d a p p e r volgehouden p o s e adviseert hij tussen d e be­ drijven door d e geduldige foto­ graaf o n g e v r a a g d over d e wijze w a a r o p e e n e n a n d e r het best in beeld gebracht k a n worden. D e onderzoeker doceert:" In het cyclotron worden protonen ver­ sneld e n in e e n razendsnelle bundel op d e microbeam afge­ stuurd, die d e afmetingen v a n die protonenbundel k a n verklei­ n e n . Eerst p a s s e r e n d e protonen e e n smalle spleet, w a a r slechts e e n klein gedeelte doorgelaten wordt. Dat sterk versmalde bun­ deltje komt terecht in e e n m a g ­ netische lens, die d e protonen n o g verder centreert tot e e n bundeltje met e e n o m v a n g v a n slechts enkele micrometers." Dat hele kleine bundeltje proto­ nen, die n o g steeds e e n giganti­ s c h e v a a r t hebben, wordt ge­ richt op e e n kosmisch stofdeel­ tje. De protonen raken d e ato­ m e n in het stofje, d a t d a a r d o o r straling g a a t uitzenden. De des­ kundige k a n uit d e manier w a a r o p d e straling wordt uitge­ zonden, afleiden welke a t o m e n in welke hoeveelheden in het b u i t e n a a r d s e structuurtje a a n ­ wezig zijn.

v e techniek d a n ook e e n groot voordeel. Terug in zijn piepkleine werkka­ mertje vertelt Van der Stap over d e bedoeling v a n zijn onder­ zoek, waarbij hij doorlopend si­ garetten rokend veelvuldig uit het r a a m staart, d a t uitziet op e e n zonovergoten Buitenvel­ dertse Laan. Het lijkt h a a s t e e n p a r a d o x , dat m e n juist a a n d e h a n d v a n d e a n a l y s e v a n spo­ renelementen in kosmische stof­ deeltjes, uitspraken k a n d o e n over d e processen die e e n rol gespeeld h e b b e n bij het ont­ s t a a n v a n ons zonnestelsel. De promovendus vertelt, dat er bij het begin v a n ons zonnestelsel, zo'n 4,6 miljard j a a r geleden, e e n nevel v a n g a s e n stof b e ­

Reina Pasma stond waaruit d e hemellicha­ m e n zijn gestold. In e e n relatief korte periode v a n enige miljoe­ n e n jaren zijn d e zon, d e plane­ ten met hun m a n e n , d e asteroïe­ den, w a a r v a n d e meteorieten afkomstig zijn, e n d e kometen die d e bron v a n kosmisch stof vormen, ontstaan. Van der Stap:"Wanneer je on­ derzoek doet n a a r kosmische stofdeeltjes, kijk je in feite a a n t e g e n materiaal dat miljarden j a r e n geleden ontstaan e n sinds die tijd nauwelijks v e r a n d e r d is. Dat komt doordat d e kometen in d e buitenste regionen v a n het zonnestelsel verkeren bij tem­ peraturen in d e buurt v a n het absolute nulpunt. Bij zulke l a g e temperaturen gebeurt er weinig m e e r met materiaal." Vergelijking v a n d e samenstel­ ling v a n kosmisch stof met die v a n zon e n meteorieten, alle dus zeer oude e n niet of nauwelijks v e r a n d e r d e inwoners v a n het zonnestelsel, levert interessante g e g e v e n s op. De meteorieten blijken e e n tekort te h e b b e n a a n bepaalde sporenelementen, w a a r v a n kosmische stofdeeltjes juist te grote hoeveelheden b e ­ vatten. Van der Stap is d e eerste die dat in buitenaardse stukjes materie zeer duidelijk g e v o n d e n heeft. A a n deze w a a r n e m i n g e n ver­

Het bijzondere v a n d e techniek is d e zeer l a g e detectiegrens ge­ combineerd met het non­de­ structieve karakter. N a het b e ­ p a l e n v a n d e chemische sa­ menstelling is het kosmische stofdeeltje n o g n a g e n o e g het­ zelfde als ervoor, zodat er even­ tueel nog a n d e r e experimenten m e e g e d a a n kunnen worden. Bij veel a n d e r e analysetechnie­ k e n kent m e n n a d e bepaling wel d e samenstelling v a n het deeltje, m a a r dat is d a n zelf he­ l a a s bij d e bepalingen te gron­ d e g e g a a n . Voor onderzoek a a n lastig te verkrijgen materiaal, zoals kosmisch stof, is het toe­ p a s s e n v a n e e n non­destructie­

Foto Kees Keuch AVC/VU

'Universiteit bedeelt eerste studiefase stiefmoederlijk' door m e n s e n die functioneren o p het niveau v a n d e eerste fase wetenschappelijk onderwijs, zo­ d a t hun opleiding e e n grotere inzet v a n d e universiteiten rechtvaardigt. Toch maakt hij zich weinig zorgen over d e toe­ komst v a n afgestudeerden eer­ ste fase. "Veel mensen zijn goed bruikbaar ondanks hun oplei­ ding." Beek w e e s erop, dat d e indus­ trie met het voortgezet e n hoger beroepsonderwijs makkelijker e n vaker samenwerkt d a n met het wetenschappelijk onder­ wijs. Hij hield e e n pleidooi voor

bindt d e onderzoeker d e ge­ d a c h t e n g a n g , dat d e meteorie­ ten bij het ontstaan v a n het zon­ nestelsel b e p a a l d e sporenele­ m e n t e n verloren e n dat die ge­ transporteerd zijn n a a r d e kometen, die verder verwijderd v a n d e zon ontstonden. Het transport v a n deze elementen zou via gasstromingen, w a a r ­ v a n m e n weet dat ze in het heel­ a l voorkomen, h e b b e n plaats­ gevonden. Van der Stap wijst op het feit, d a t zijn resultaten slechts a a n ­ wijzingen geven die aUe in d e ­ zelfde richting duiden." Maar niets is h a r d bewezen in deze tak v a n sport",zegt hij zelf kwasi denigrerend over zijn eigen werk."Het g a a t om e e n a a n e e n ­ schakeling v a n vermoedens, die je e e n beeld g e v e n v a n d e ontstaansprocessen bij d e vor­ ming v a n het zonnestelsel. N a a r m a t e je meer aanwijzin­ g e n vindt, g a je meer in dat beeld geloven. Overal in het melkwegstelsel zijn wolken g a s e n stof aanwezig bij extreem l a g e temperaturen e n d a a r i n gebeurt weinig. M a a r sinds 1984 zijn er ook stofschillen te zien rond heel jonge sterren. In die stofschülen zou planeetvor­ ming kunnen optreden, waarbij d e processen die in mijn proef­ schrift beschreven zijn in ver­ b a n d met het ontstaan v a n ons zonnestelsel ook e e n rol zullen spelen.

e e n korte, tweejarige onder­ zoeks­ e n ontwerpersopleiding in d e t w e e d e fase, te bekostigen door 'onderwijs'. Want, zo stelde Beek, als die m e n s e n niet v a n d e N ederlandse universiteiten af komen, g a a t d e industrie h e n h e u s niet zelf opleiden, m a a r gewoon kopen in het buiten­ land. Daarom moeten d e uni­ versiteiten m e e werken a a n e e n creatieve oplossing. D a a r n a a s t blijft d e industrie be­ hoefte houden a a n promovendi, die in d e toekomst uit d e groep assistenten­in­opleiding moeten komen. En soms wü e e n bedrijf

d e promotie wel financieren, als e e n universiteit of hogeschool m a a r voor d e wetenschappelij­ k e begeleiding zorgt. De bereid­ heid tot zo'n samenwerking bij universiteiten neemt toe, con­ stateerde Beek, m a a r soepel verloopt die nog altijd niet, want met slechts tien procent v a n d e leerstoelhouders valt voor h e m te werken. Absurde eisen a a n patenten, te weinig praktijker­ varing bij docenten, e n g e verta­ ling v a n d e onderzoeksop­ dracht e n gebrek a a n m a n a g e ­ ment e n creativiteit zijn enkele v a n zijn kritiekpunten.

De a n d e r e sprekers m a a k t e n zich vooral zorgen om het insti­ tuut assistent­in­opleiding, kort­ w e g aio. Onder h e n topambte­ n a a r hoger onderwijs v a n het ministerie v a n O W, dr. R. in 't Veld. Hij vindt d a t er aanleiding is voor g e r e d e twijfel of het in elke faculteit mogelijk zal zijn in d e maximaal vier j a a r w a a r i n e e n aio is aangesteld, tot e e n promotie te komen. Vooral twij­ felt hij als het g a a t om vakge­ b i e d e n waarbij meer wijsheid nodig is d a n streng empirisch onderzoek, zeker als daarbij be­ dacht wordt dat aio's over het a l g e m e e n jong (dan zo rond d e 26, nu boven d e 30) zullen zijn. Het rijpere promotiewerk moet d a a r o m , vindt In 't Veld, m a a r via a n d e r e k a n a l e n tot stand komen.

(Nely van Dam / UPI)

B

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen