Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 299

31 JANUARI 1986 „1 h o p e 1 die before 1 get old", zongen The Who in hun klassie­ k e popsong „talking 'bout my generation" a a n het begin v a n d e j a r e n zestig. In die tijd ston­ d e n jongeren in het brandpunt v a n d e belangstelling; het jong­ zijn werd geassocieerd met acti­ viteit en levenslust w a a r tegen­ over d e gezapigheid en burger­ lijkheid v a n d e ouderen werd gesteld. Twee decennia later is het perspectief verschoven: er is e e n h a u s s e in d e belangstelling voor alles wat met ouderen te m a k e n heeft e n m e n erkent d a t b e j a a r d e n tot iets meer in staat zijn d a n het kalm e n gelaten w a c h t e n op d e dood. Die v e r a n d e r d e opvattingen over d e mogelijheden v a n be­ j a a r d e n komen misschien wel het scherpst tot uitdrukking in d e huisvesting. Na d e oorlog is men veel bejaardenoorden, tegen­ woordig verzorgingstehuizen geheten, g a a n bouwen w a a r iedereen die ouder w a s d a n 65, e n in het bezit v a n e e n redelijke gezondheid, in principe e e n plaatsje in kon vinden. De kri­ tiek op dit beleid w a s dat met n a m e dat kerngezonde, vitale b e j a a r d e n hierdoor in e e n on­ nodig isolement gebracht wer­ den. Sinds e e n a a n t a l jaren pro­ beert m e n d a a r o m d e bejaar­ d e n zolang mogelijk thuis voor zichzelf te laten zorgen, of er wordt door b e j a a r d e n geëxperi­ menteerd met het leven in woongroepen. Wil m e n toch a b ­ soluut n a a r een verzorgingste­ huis d a n wordt d e k a n d i d a a t eerst door e e n indicatiecommis­ sie gescreend of hij of zij werke­ lijk zo hulpbehoevend is dat plaatsing noodzakelijk is. Dat i d e a a l v a n integratie v a n b e j a a r d e n in d e samenleving heeft als neveneffect dat d e ver­ zorgingstehuizen steeds meer o p verpleeghuizen g a a n lijken. Dat is e e n proces dat vooral met lede ogen wordt a a n g e z i e n door d e huidige bewoners v a n bejaardentehuizen die n o g in redelijke gezondheid verkeren. ,,De verzorgingstehuizen moe­ ten blijven, of weer woon­ en leefgemeenschappen worden w a a r i n ouderen zelf het klimaat v a n hun levensavond kunnen bepalen," verklaarde d a a r o m e e n a a n t a l bewonerscommis­ sies v a n Amsterdamse bejaar­ dentehuizen enige jaren gele­ den.

Professor Van d e n Berg beoor­ deelt d e huidige ontwikkeling wel als een stap vooruit, m a a r hij erkent dat het hier om e e n lastig probleem gaat. „Het eni­ g e wat ik over die tweespalt tus­ sen gezonde en niet­gezonde b e j a a r d e n k a n zeggen is, dat het e e n overgangsprobleem be­ treft dat over e e n a a n t a l jaren niet meer zal bestaan." Hier­ door worden echter wel a a n di­ recties v a n bejaardentehuizen tegenstrijdige eisen gesteld. De verzorgingstehuizen moeten n a ­ melijk ook gedemocratiseerd worden, m a a r dat is wel erg moeilijk w a n n e e r bij e e n steeds groter a a n t a l bewoners e e n ze­ ker vereist minimum a a n g e e s ­ telijke vermogens ontbreekt.

Isolement Toch k a n d e v r a a g gesteld wor­ den of al die goedbedoelde po­ gingen om b e j a a r d e n uit hun isolement te halen, niet juist e e n versterking v a n het isolement v a n hulpbehoefende b e j a a r d e n tot gevolg heeft. Het lijkt een tamelijk n a a r g e e s t i g perspec­ tief voor die mensen om soms nog l a n g e tijd alleen m a a r in het gezelschap v a n a n d e r e gebrek­ kige b e j a a r d e n te verkeren. Van den Berg wijst er echter op dat m e n ziekte e n dood niet he­ lemaal a a n het zicht v a n e e n gezonde samenleving wil ont­ trekken; er wordt steeds meer

Vrije studie sociale gerontologie lijkt schot in d e roos

'Ouderen niet alleen als hulpbehoevend zien' Dit studiejaar functioneert onder leiding van prof. dr H. van den Berg voor het eerst de vrije studierichting „sociale gerontologie", de weten­ schap die het verouderingsproces bestudeert. Het lijkt een schot in de roos te zijn want de be­ langstelling voor het vak is groot. Samen met Van den Berg onderzochten we wat momenteel de belangrijkste problemen zijn in het beleid ten opzichte van ouderen en op welke manier het nieuwe vak op die knelpunten kan inspelen.

Prof. H. V. d. Berg: Uitgaan v a n d e oudere als zelfstandig mens, die behoefte heeft a a n ontwikkeling. Foto AVC/vu g e p r o b e e r d om patiënten thuis te laten sterven. Voor het overige denkt hij dat e e n zeker isolement v a n hulp­ b e h o e v e n d e b e j a a r d e n soms onvermijdelijk is: ,,Waar het om g a a t is dat b e j a a r d e n zo l a n g mogelijk thuis kunnen verkeren. Er komt echter e e n moment d a t d e zorgbehoefte zo groot wordt d a t dat echt niet meer in d e vorm v a n thuiszorg g e g e v e n k a n worden. Bij chronische k w a l e n e n ziektes k a n ontlas­ ting v a n d e omgeving verdedig­ b a a r zijn. Als zoiets isolement tot gevolg heeft is d a t e e n prijs die ervoor b e t a a l d moet worden. Zoiets is echter niet vergelijk­ b a a r met het isolement v a n ver­ zorgingstehuizen w a a r relatief gezonde b e j a a r d e n j a r e n l a n g vegeteren op gronden die echt niet te verdedigen zijn." Organisatorisch kun je ver­ w a c h t e n dat verzorgingstehui­ zen e n verpleeghuizen s a m e n zullen g a a n e n dat d e keten v a n voorzieningen voor ouderen dus é é n schakel minder zal bevat­ ten. In het proefschrift Bejaarde­ noordbewoners of verpleeg­ huispatiënten, w a a r hij e e n j a a r g e l e d e n op promoveerde, con­ cludeert d e geneeskundig in­ specteur Joep Remmen dat e e n dergelijke ontwikkeling w e n s e ­ lijk is. Uit zijn onderzoek blijkt dcrt bijna d e helft v a n d e patiën­ ten op onterechte gronden in e e n verpleeghuis zit. Het verpleeghuis zou volgens Remmen niet h e l e m a a l afge­ schaft moeten worden, m a a r zou meer als tussenstation d a n als eindstation beschouwd moe­ ten worden; e e n plaats w a a r m e n s e n kunnen revalideren n a ­ d a t ze e e n gebroken h e u p of

e e n hersenbloeding g e h a d h e b ­ b e n . Op die manier zou ook d e w e e r s t a n d tegen het verpleeg­ huis enigszins w e g g e n o m e n kunnen worden; b e j a a r d e n ver­ zetten zich immers v a a k sterk t e g e n zo'n overplaatsing omdat ze zich realiseren dat d a n hun laatste uur g e s l a g e n heeft. In het voorstel v a n Remmen zouden b e j a a r d e n n a e e n reva­ lidatie in het verpleeghuis terug kunnen keren n a a r het bejaar­ denoord; dat heeft als voordeel d a t d e patiënten dichter bij hion oorspronkelijke woonsituatie verpleegd kunnen worden.

Zwaard Kenmerkend voor al deze plan­ n e n ter hervorming v a n d e be­ j a a r d e n z o r g is, dat ze gepresen­ teerd worden als e e n n a a r twee k a n t e n snijdend z w a a r d . A a n d e e n e kant biedt men e e n op­ lossing voor d e uit d e p a n rijzen­ d e kosten, a a n d e a n d e r e kant beoogt men d e kwaliteit v a n d e zorg te verbeteren. Vermoede­ lijk vooral v a n w e g e dit eerste aspect zijn d e nieuwe denkbeel­ d e n over d e mogelijkheden v a n bejaarden betrekkelijk snel a a n g e s l a g e n bij d e overheid. Deze ziet zich immers gecon­ fronteerd met e e n in d e toe­ komst steeds groter wordend deel v a n d e bevolking dat tot d e niet­actieve ouderen gerekend moet worden. De belangrijkste g e d a c h t e v a n d e wet op d e be­ j a a r d e n o o r d e n is d a a r o m dat b e j a a r d e n zolang mogelijk thuis g e h o u d e n moeten worden. Dat niet iedere bezuiniging au­ tomatisch gerechtvaardigd k a n worden in humanitaire termen, bewijzen d e noodkreten die di­ verse bejaardentehuizen d e af­

Koos Neuvel gelopen jaren geslaakt hebben. Zo wordt geconstateerd dat be­ j a a r d e n die meer a a n d a c h t no­ dig h e b b e n sneller d a n voor­ h e e n worden overgeplaatst n a a r e e n verpleeghuis. Een ver­ pleeghuis te Laren liet weten d a t d e maaltijden haastklussen w a r e n geworden, waarbij het eten n a a r binnen wordt ge­ propt. Bejaarde patiënten krij­ g e n n o g m a a r e e n keer in d e w e e k e e n b a d e n ze m o g e n m a a r e e n keer per d a g n a a r het toilet. Dit laatste vergroot n a ­ tuurlijk d e k a n s op incontinentie e n dat versterkt wederom d e hulpbehoevendheid v a n d e p a ­ tiënt. Ook op e e n meer subtiele ma­ nier kunnen er fricties ontstaan tussen het bezuinigingsdoel en het humanitaire doel. Van den Berg constateert d a t sommige verzorgingstehuizen him begro­ tingsproblemen afwentelen op d e zorg. Hij haalt daarbij het voorbeeld a a n v a n b e j a a r d e n die v a n verzorgingstehuizen overgebracht worden n a a r e e n ziekenhuis; d a a r wordt vervol­ gens geconstateerd d a t d e b e ­ j a a r d e n niet schoon zijn. Vanuit d e ziekenhuizen klinkt d a a r o m soms het verwijt dat d e hygiëni­ sche aspecten niet optimaal in d e g a t e n g e h o u d e n worden. „Er is hier iets discutabels a a n d e hand," meent Van d e n Berg, „men lost zijn eigen financiële­ e n personeelsproblematiek op a a n d e h a n d v a n e e n ideologie; d a t is d e ideologie v a n d e zel­ fredzaamheid v a n d e bewo­ ners. Dat betekent d a t er direc­ ties zijn die d e zorg niet overne­ m e n warmeer d e geldzorg be­ neden een bepaalde standaard raakt. Men heeft er niet d e tijd, het geld e n d e mensen voor, m a a r ook wordt die zelfverant­ woordelijkheid zo'n hoog goed geacht, d a t m e n als d e dood is om te interveniëren. Is dit nu het b e l a n g v a n d e betrokkene, of is dit het b e l a n g v a n d e boekhou­ der? Het is erg moeilijk om d a a r e e n oordeel over te vellen want wat is e e n optimale zorg, wat is e e n zorg n a a r maat?"

Gildegids Met d e z e vraagstukken van zorg e n zelfverantwoordelijk­ heid zal ook d e nieuwe weten­ s c h a p sociale gerontologie zich bezig houden. „Mijn belangrijk­ ste t a a k voor mijn vakgebied zie ik hierin dat ik zou willen dat d e sociale gerontologie meer wordt d a n e e n w e t e n s c h a p die zich alleen m a a r baseert op e e n gro­ te vooronderstelling, namelijk d e g e d a c h t e dat ouderen af­ hankelijk e n zorgbehoevend zijn," zegt Van d e n Berg w a n ­ n e e r hij zijn beginselverklaring aflegt. „De enige v r a a g die je binnen d a t k a d e r kunt stellen is, hoe d e zorg om d e ouderen zo efficiënt mogelijk te organise­ ren." In het alternatief dat hij voor­ staat g a a t Van d e n Berg uit v a n e e n beeld v a n d e oudere als zelfstandig mens, die behoefte heeft a a n ontwikkeling. „Ik zou mijn bijdrage willen leveren a a n e e n sociale gerontologie die vanuit wetenschappelijk ge­ zichtspunt het ontwikkelings­ vraagstuk v a n e e n leeftijdscate­ gorie onderzoekt die zich a a n

het emanciperen is; e e n groep die e e n zodanige plaats opeist in het maatschappelijk bestel dat m e n d a a r i n op e e n geïnte­ g r e e r d e manier k a n functione­ ren. Dat betekent dat w e g e e n bijwagen v a n d e g e n e e s k u n d e of e e n soort hulpwetenschap v a n d e geriatrie zijn, die n a a r hun a a r d vooral d e verzorgings­ kant behartigen. Van d e sociale gerontologie m a g je iets a n d e r s verwachten, namelijk d a t a a n ­ geknoopt wordt bij het gezonde deel v a n d e oudere mens. Het g a a t erom d e maatschappelijke barrières die d e integratie v a n d e oudere in d e samenleving in d e w e g staan, te ontmaskeren." Door ouderen zelf worden hier e n d a a r a l initiatieven onderno­ m e n om op e e n meer zelfstandi­ g e wijze om te g a a n met d e ver­ mogens die zij bezitten. Zo werd in Amsterdam enkele jaren ge­ leden het Gildeproject opge­ richt. Het doel v a n dat project w a s om e e n Gildegids uit te ge­ ven, n a a r analogie v a n d e Gou­ d e n Gids. AUe ouderen die iets v a n hun ervaring wiUen over­ d r a g e n kunnen zich a a n b i e d e n . Zo vertelde tijdens d e oprichting v a n het project e e n gepensipo­ n e e r d e meubelmaker dat hij contact h a d gekregen met be­ woners v a n e e n p a n d voor jon­ gerenhuisvesting. „Ik leer hun o m g a a n met hout; boren, z a g e n e n schaven. O p d e volksuniver­ siteit kurmen ze het ook leren, m a a r voor veel mensen is dat te duur. Ik wil g r a a g iets voor d e minder draagkrachtigen doen. Ik d r a a g mijn ervaring voor niets over." Ook w a r e n er enkele jaren gele­ d e n plarmen voor e e n universi­ teit van de derde levensfase. Het is e e n idee dat afkomstig is uit Frankrijk w a a r zo'n universi­ teit al jaren zeer succesvol draait. Er worden cursussen ge­ geven, georganiseerd door e n voor ouderen, in begrijpelijke t a a l zodat e e n groot publiek d e lessen k a n volgen.

Zorgbeleid Het zijn dergelijke initiatieven w a a r volgens Van d e n Berg d e sociale gerontologie bij zou moeten aansluiten. „Ouderen h e b b e n zelf ook d e behoefte a a n dingen w a a r ze nooit a a n toegekomen zijn, m a a r w a a r ze wel belangstelling en nu ook tijd voor h e b b e n . Er worden diverse initiatieven ontwikkeld buiten het formele zorgbeleid om. Dat heeft met gecordineerd bejaar­ denwerk, wijkverpleging of eer­ stelijnszorg niet zoveel te ma­ ken. Je ziet d a a r e e n heel duide­ lijke behoefte liggen. Het zou heel mooi zijn w a n n e e r je d a a r ­ bij k a n aariknopen e n ik denk dat d e mogelijkheden d a a r t o e bestaan." Het is echter g e e n w e g die al netjes geplaveid is. Vooral het probleem om je onderzoeks­ p l a n n e n gefinancierd te krijgen, k a n afhankelijkheid creëren. Van d e n Berg: „Als hoogleraar moet je d e boer op om onder­ zoeksopdrachten e n geld te krij­ gen. Die financiële afhankelijk­ heid noodzaakt je v a a k om met probleemstellingen en projec­ ten te komen die in d e zorgsfeer liggen. Er is natuurlijk e e n p a ­ rallellie tussen het beleid dat wordt gevoerd e n d e ontwikke­ ling v a n d e wetenschap. Als het beleid e e n zorgbeleid is, d a n zul je zien dat ook d e w e t e n s c h a p in d e samenleving in hoge m a t e dat karakter heeft. Alleen als je als w e t e n s c h a p zelfstandig je probleemstelling kunt kiezen, kun je d a a r tegen i n g a a n . Dan kun je zeggen d a t d e a a n d a c h t voor ouderen minder eenzijdig o p verzorging gericht moet zijn, m a a r dat d e a a n d a c h t meer uit zou moeten g a a n n a a r d e mo­ gelijkheid tot ontwikkeling bij ouderen." ,

^

fl

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen