Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 131

Moderne kunst als erfgename volksfeest ,,Das Passagen-Werk behoort tot d e belangwekkendste boek e n op het gebied v a n - ja v a n wat? De filosofie? De literatuur? De geschiedschrijving? Moeilijk te zeggen." De aarzeling die Cyrille Offermans hier voelt om Walter Benjamin in e e n vakgebied onder te brengen, kun je ook op zijn eigen werk v a n toep a s s i n g verklaren. Offermans b e w e e g t zich precies op boveng e n o e m d e terreinen. Het woord ,,bewegen" is bovendien e e n indicatie v a n zijn manier v a n werken. Historicus, filosoof, letterkundige; het zijn g e e n rollen die strict v a n elkaar gescheiden worden waarbij hij bij toerbeurt in e e n a n d e r e huid kruipt. Het vloeit allemaal veel meer in elk a a r over. Werkend buiten d e muren v a n het gevestigde academisch lev e n heeft CyriUe Offermans weinig te m a k e n met vastgelegd e grenzen e n toegestane grensoverschrijdingen. Op d e universiteit vind je d o o r g a a n s e e n veel sterkere afbakening v a n vakdisciplines, die ieder h u n eigen specifieke deskundigheid opbouwen. Voor zover er uitstapjes g e m a a k t worden zijn die v a a k direct al geïnstitutionaliseerd in multi-disciplinaire samenwerkingsverbanden. Het interessante v a n zo'n meer omvattende b e n a d e r i n g is dat e e n a a n t a l zaken op e e n niet zo voor d e h a n d liggende wijze met elkaar in v e r b a n d gebracht kunnen worden. In d e essaybundel ,De mensen zijn mooier dan ze denken'zijn twee hoofdthema's a a n te wijzen: d e volkscultuur e n d e moderne kunst. Voor zover die thema's wel e e n s n a a s t elkaar besproken worden, gebeurt dat meestal om a a n te tonen dat er g e e n ver-

BOEKEN

Koos Neuvel b a n d tussen beide bestaat. Er zou e e n kloof b e s t a a n tussen het eenvoudig voLksvermaak en d e ingewikkelde moderne kunst die slechts b e g r e p e n k a n word e n door e e n kleine intellectuele elite. Offermans d a a r e n t e g e n noemt d e moderne kunst d e erfg e n a m e v a n het volksfeest. In é é n v a n d e essays over traditionele volkscultuur behandelt Offermans d e geschiedenis v a n d e tatoeage. Op jaarmarkten in d e vorige e e u w w a s het heel gebruikelijk dat mensen hun w^onderbaarlijk versierde lic h a a m ten toon stelden. Daarbij vertelden ze d a n fantastische verhalen over avonturen in d e wildernis, over heroïsche gevechten e n liefdesgeschiedenissen. Die versierde lichamen functioneerden volgens Offerm a n s als e e n stom protest tegen d e disciplinering v a n d e licham e n in d e fabrieken. Deze niet in é é n of a n d e r e nuttigheid p a s s e n d e activiteit riep d e verontw a a r d i g i n g op v a n d e burgerij. Lombroso verschafte die verontw^aardiging ook een ,,wetenschappelijk" fundament. Zijn stelling w a s dat morele defecten af te lezen w a r e n a a n uiterlijke kenmerken. Het jachtseizoen w^erd d a a r m e e geopend; éénieder die er iets a n d e r s uitzag d a n , normaal' werd d a a r m e e in principe tot misdadiger verklaard. In zijn algemeenheid moesten d e jaarmarkten e n d e kermissen het ontgelden. G e d u r e n d e d e traditionele volksfeesten werd d e hele statische m a a t schappelijke orde op zijn kop

gezet. Men gaf zich over a a n ongebreidelde uitspattingen v a n e e n mateloze lichamelijke activiteit. Bij e e n burgerij voor wie berekening e n matigheid centraal stonden, werd dit in t o e n e m e n d e m a t e e e n steen d e s aanstoots.

Dit betekent niet dat Offermans het verleden verheerlijkt. De keerzijde v a n die ongebreideld e uitspattingen is het geweld dat ze met zich meebrachten. Het is op dit punt dat d e modern e kimst, in het bijzonder het boek Ulysses v a n James Joyce, ten tonele wordt gevoerd. Het werk v a n Joyce is ,,een niet aflatende kritiek op alles wat het statische representeert, d e officiële cultuur v a n staat e n christendom e n d e gecodificeerde taal die daarbij hoort." Bij Joyce wordt die gecodificeerde taal omgesmolten tot e e n permanent v e r a n d e r e n d e taalstroom, e n hij sluit d a a r m e e volgens Offerm a n s a a n bij d e volksfeesten, met uitsluiting v a n d e negatieve aspecten ervan. Ironisch g e n o e g is ook het werk v a n Joyce ten prooi gevallen a a n d e georganiseerde m a s s a cultuur. Velen g a a n d e ingewikkeldheid v a n het boek uit d e w e g en m a k e n liever in het voetspoor v a n Leopold Bloom e e n g e h e e l verzorgde wandeUng door Dublin. Offermans g a a t niet m e e op die weg. In e e n uitvoerige e s s a y biedt hij e e n soort leeswijzer voor iedere beCfinnende Joyce-lezer. Hij ontdoet Ulysses d a a r m e e v a n d e s t o ü a a g die e e n boek bedekt zod r a het is opgenomen in d e c a non v a n heilig verklaarde boeken, w a a r d o o r je het dus niet meer hoeft te lezen. Zelf b e n ik door dat e s s a y inmiddels al weer enige tijd a a n het grasduinen g e r a a k t in Ulysses. Niet langer vanuit d e loden last v a n het cultureel plichtsbesef, maar vooral omdat het besef nu p a s tot me door begint te dringen

Sociologie, de slippendrager van de politiek De sociologie zit in Nederland in e e n p a r a d o x a l e positie. A a n d e e n e kant k a n vastgesteld word e n d a t d e sociologische wijze v a n stellen doorgedrongen is tot d e rethoriek v a n onze tijd. Sociologische kernbegrippen zoa l s sociale rol, status, groepsconflict, emancipatie, mobiliteit zijn g e m e e n g o e d g e w o r d e n in het a l l e d a a g s e spraakgebruik. A a n d e a n d e r e kant klagen veel sociologen over het feit dat het maatschappelijk nut v a n hun discipline steeds m a a r weer betwijfeld wordt e n ter discussie staat. En dat heeft weer alles te m a k e n met het gebrek a a n identiteit v a n deze discipline: er b e s t a a t binnen het vak n a u w e lijks overeenstemming over het te bestuderen object e n over d e manier w a a r o p dat zou moeten gebeuren. Zo kon het g e b e u r e n d a t het populaire boek v a n d e Amsterdamse hoogleraar J. Goudsblom, Balans van de sociologie, werd geafficheerd als ,,tegelijk e e n inleiding en e e n belangrijke bijdrage tot d e wetenschappelijke discussie". Dat geeft toch te denken. Nu k a n m e n a a n deze belabberd e situatie op een wetenschapstheoretische manier sleutelen: proberen criteria te formuleren

Wim Crezee w a a r sociologisch onderzoek a a n moet voldoen. Het is echter d e v r a a g of m e n met dergelijke n o r m e r e n d e regels e e n stap vooruit komt. De feitelijke onderzoekspraktijk blijkt immers v a a k sterker d a n d e mooi geformuleerde wetenschappelijke idealen. Een a n d e r e a a n p a k is die welke Marja Gastelaars in h a a r recent verschenen proefschrift volgt. Ze probeert hierin e e n beeld te g e v e n v a n d e ontwikkeling v a n d e Nederlandse sociologie tegen d e achtergrond v a n d e h a a r omringende m a a t schappelijke omgeving. In d e periode die ze beschrijft, 1925 tot 1968, h e b b e n volgens h a a r drie paradigma's, of beter bedrijfsstijlen, d e sociologie gedomineerd, d e sociografie, d e cultuursociologie e n d e moderne sociologie. De overgang v a n d e e n e n a a r d e a n d e r e bedrijfsstijl analyseert G a s t e l a a r s niet als logisch uit elkaar voortvloeiende ontw^ikkelingen, m a a r als steeds a n d e r e oriënteringen v a n d e sociologie op ontwikkeling in d e

sociale politiek. Want precies d e opkomst v a n wat later d e verzorcfingsstaat is g a a n heten, verschafte het sociologisch onderzoek bestaansrecht. De stelling die G a s t e l a a r s probeert te onderbouwen is dat sociologen zich d a a r b e v o n d e n w a a r in het sociale beheer, in het,,geregeld leven", zich crisisverschijnselen voordeden. Toen in d e jaren dertig d e Zuiderzeepolders w e r d e n drooggelegd, w a r e n het sociografen die onderzochten hoe het nieuwe gebied op e e n uitgebalanceerde w j z e v a n bewoners kon worden voorzien. Dergelijk onderzoek strookte met hun pretentie e e n wetenschappelijke grondslag te leveren voor d e „sociale planning" en bevolkingspolitiek. De cultuursociologische traditie, die n a d e oorlog terrein won, l e g d e zich in het kader v a n d e verzuiling toe op het behoud v a n traditionele w a a r d e n en d e versterking v a n d e m a a t s c h a p pelijke integratie e n samenh a n g . Het losraken v a n d e traditionele verbanden, als gevolg v a n e e n versnelde industrialisatie, werd geëtiketteerd als „ontworteling" e n ,,massaficatie", w a a r nodig ,,iets" a a n g e d a a n zou moeten worden. Vooral d e opvattingen e n g e d r a g i n g e n

hoe geestig het boek ook is, hoe al die willekeurig Ijkende stijlveranderingen in het boek e e n parodiërend e n satirisch karakter hebben. De opzet v a n ,,De m e n s e n zijn mooier d a n ze denken" is zo dat eerst d e verhalen over volkscultuur komen e n d a a r n a d e verh a l e n over moderne kunst, behalve Joyce, ook Kafka, Cortdzar, Hugo Claus e n Jean Dubuffet. Het lijkt me niet toevallig dat precies op d e o v e r g a n g v a n die twee hoofdthema's, het e s s a y over Umberto Eco's ,,De n a a m v a n d e roos" geplaatst is. Je zou kunnen zeggen dat het e s s a y over Eco in het boek v a n Offerm a n s e e n schamierfunctie inneemt. ,,De n a a m v a n d e roos" is e e n modern literair werk. Tegelijk is é é n v a n d e thema's v a n v a n d e jeugd b a a r d e in die tijd veel zorgen. Het onderzoeksrapport Maatschappelijke verwildering der jeugd uit 1952 z a g in het m a s s a jeugdprobleem e e n symptoom v a n a l g e m e e n cultureel verval, v a n ,,het wegzakken uit het door traditie, door sociale gewoonte e n geloof geo r d e n d e leven v a n vroegere historische fasen". Zelfs d e jeugd met opleiding w a s tot deze k w a a l vervallen. Die hield er, aldus d e onderzoekers, e e n b a n a l e materialistische moraal op na, e n e e n vulgair hedonism e vormde h a a r hoogste levensdoel. Dit onderzoek is m a a r e e n voorbeeld v a n d e vele die in het proefschrift d e revue passeren. Met verve beschrijft G a s t e l a a r s vervolgens d e opkomst v a n d e m o d e r n e sociologie a a n het eind e v a n d e jaren vijftig. In d e welvaartsstaat die toen vorm kreeg, moesten traditionele, confessionele w a a r d e n uiteindelijk het loodje leggen. Van nu af a a n w a s er e e n moderne, flexibele e n tegelijkertijd individuele levensstijl noodzakelijk. Sociologen speelden hierop in door e e n nieuwe manier v a n d e n k e n te introduceren. Mensen moesten elkaar niet meer op hun afkomst beoordelen, m a a r op hun prestaties; d e totale persoonlijkheid w a s in het intermenselijk verkeer minder b e langrijk d a n d e zakelijk gedefinieerde rollen. Mensen moesten zich functioneel leren g e d r a g e n omdat d e v e r a n d e r e n d e omstandigheden dat vereisten.

het boek d e botsing tussen volkscultuur e n machthebbers. Als Offermans het heeft over ,,de moderne kunst als erfgen a a m v a n het volksfeest" weerspiegelt hij die opvatting ook in d e structurering v a n zijn essays. Tegelijk zou je inhoudelijk e n stilistisch v a n het werk v a n Offerm a n s zelf kunnen zeggen dat het e e n schamierfunctie heeft. Het is e e n vorm v a n beschouwing met sterke literaire kwaliteiten. Dat m a a k t het lezen v a n zijn e s s a y s tot zo'n g e n o e g e n . »

Cynlle Offennans - De m e n s e n zijn mooier d a n ze denken - De Bezige Bij, ƒ 39,50

Inhoudelijk w a r e n d e bewering e n v a n d e moderne sociologie zo bloedeloos e n leeg als m a a r mogelijk w a s . Maar op deze wijze produceerde ze wél e e n moderne, bij d e nieuwe kapitalistische consumptiecultuur p a s s e n de, individualistische a a n p a s singsmoraal. Door deze sterke oriëntatie op d e problemen die aangereikt w e r d e n door het sociaal b e h e e r v a n d e verzorgingsstaat h a d en heeft d e Nederlandse sociologie g e e n autonome, kritische traditie, is d e conclusie. P a s n a 1968 kon er een brede m a a t s c h a p p e lijke reflexie, g e b a s e e r d op d e actualisering v a n onder a n d e r e Marx, Durkheim en Weber, incidenteel tot ontwikkeling komen. Marja G a s t e l a a r s beschrijft d e geschiedenis v a n h a a r vak ,,zo vreselijk partijdig", schreef een criticus. Nu, dat lijkt me alleen m a a r e e n pré. Elke socioloog d r a a g t zijn of h a a r parti-pris met zich m e e en het is d a n het beste d a a r rond voor uit te komen. Juist door duidelijk een standpunt in te n e m e n e n hier e n d a a r e e n gevoelige tik uit te delen, laat G a s t e l a a r s zien dat e e n proefschrift allerminst s a a i hoeft te zijn.

M a n a Ga s telaar s , Een geregeld leven. Sociologie en s ociale politiek in Neder­ land, 1925­1968. Uitgevenj SUA Ams ter­ dam. ƒ 32,50. Op d o n d e r d a g 28 november wordt er v a n 2 tot 5 uur op het Binnengasthuisterrem {Gnmburgwal 10) n a a r a a n l e i d m g v a n dit proefschnlt e e n forumd e b a t g e h o u d e n over d e s a m e n h a n g tussen sociale w e t e n s c h a p p e n en sociale politiek n a d e oorlog. W.C

D.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen