Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 56

Pi M

E-i

De gla ns va n het dissonante

Theodor W. Adomo za g a a n het e m d e v a n zijn leven d e kunst a ls laatste mogelijke rustpl aa ts voor ma a tscha ppijkritiek. De rede, die sinds d e Verlichting geacht werd het voertuig v a n die kritiek te zijn, w a s in zijn visie immers gemstrumenta h­ seerd e n geperverteerd. Ze w a s opgeofferd a a n ra tionele doel­ middelen­calculaties ter in­ standhouding va n het ma a t­ schappijsysteem. In zekere zin h a d Adomo e e n profetische blik. Veel füosofen erva ren va n­ d a a g d e d a g een noodza a k tot ,,overwintering v a n d e rede" e n zoeken hun toevlucht in d e kunst. Dat lijkt ook het geval te zijn met Ene Bolle die met het boek Af­ scheid van wat nooit geweest is zijn vertrek uit het gevestigde academische mdieu bezegeld heeft. Met behulp v a n voora l Nietzsche e n Fouca ult heeft hij d e ta k w a a r o p hij za t doorge­ z a a g d en IS nu in de vijver v a n d e poëtica en a n d e r e schone kunsten bela nd. Wat BoUe d an rest is een speur­ tocht n a a r een ,,onnoernba a r midden" wa a rbij het g a a t om e e n ,,plotseüng opduiken va n e e n geda chte, die even snel weer is verdwenen a ls ze op­ komt". Nogal mysterieus dus. De zaken worden b e p a a l d niet hel­ derder in BoUe's mteenzetting met d e Duitse wijsgeer Heideg­ ger die op zijn beurt ook niet d e meest tra nspa ra nte denker ge­ noemd m a g worden. Wa t te d e n k e n over zinnen a ls „Is d e macht e e n punktua tie v a n het zijn of is het zijn een punktua tie v a n d e wil tot ma cht? Is dit e e n belangrijke vra a g, is dit d é v r a a g ? En wa t te denken v a n e e n zin a ls: het zijn is niets, het

pa

BOEKEN

Wim Crezee wordt niets e n het is ook nooit iets geweest?" Tja . Dergelijke a foristische teksten suggereren veel, m a a r blijven ook n a h e r h a a l d e lezing ta me­ lijk ondoorgrondelijk e n da t is e e n deprimerende leeserva ­ ring: even lijkt het a lsof er iets staat m a a r a a n het einde v a n d e a linea is het a lweer verdwe­ nen. Inderda a d, a fscheid va n wat nooit geweest is. Na tuurlijk zijn er in het boek vele p a s s a g e s die wèl inhoud h e b b e n e n s p a n ­ n e n d zijn, m aar in het a l g e m e e n wordt er toch veel overgela ten a a n d e fa nta sie v a n d e lezer. WeUicht IS dat d e bedoeling v a n BoUe. Want wie is hij da t hij ons d e w a a r h e i d zou kunnen doce­ ren?

Literair In e e n poging d e a loude tegen­ steïïing w aar h e i d e n verdichtsel te overbruggen {onder het mot­ to: „De denker moet denkend denken wa t d e dichter dichtend dicht") g a a t BoUe te r a d e bij to­ neelschrijver Antonin Artaud e n d e schilders Bra m v a n Velde e n Antoni Ta pies. Voor h e n heeft hij diepe bewondering. De schil­ derijen v a n Ta pies la ten d e din­ gen in hun n a a k t e b e s t a a n zien. Een oude fiets die in e e n schuur staat te roesten, e e n b u r e a u da t overwoekerd wordt door e e n bos stro of e e n stuk witte muur met d a a r o p e e n bruine deur. ,,Deze banaUteit is v an e e n stiUe dreiging. Het ga a t om d e schoonheid v a n onze dissona n­ te verhouding tot dingen", schrijft BoUe.

Em. Kummer ruimt zijn boekenkast op

,,Natuurlijk is d e hele materie v a a g e n ingewikkeld, m a a r als je zo denkt kun je d e hele sociologie wel onder d e mat stoppen e n niet aUeen d e sociologie." M a a r d e ook d e Uterotuurwetens c h a p , denkt d e lezer v a n het proefschrift v a n Em. Kummer er welwUlend a c h t e r a a n . Hij is inmiddels a a n g e l a n d in het gedeelte v a n Literatuur en ideologie w a a r i n d e Leidse Uteratuursocioloog zijn ideologische b e n a d e r i n g uiteenzet. Daarvoor heeft hij kennis gem a a k t met d e visie v a n d e schrijver op d e h e d e n d a a g s e literatuurwetenschap. Deze discipline maakt gebruik v a n „term e n als bananeschiUen" e n berust voor e e n groot deel op wind e n gewichtigdoenerij. Dat komt voomameUjk doordat d e literatuurwetenschappers er n a a r bUjven hunkeren a a n hun bew^eringen e e n natuurwetenschappelijke status te verlenen. Kummer kiest voor het m a k e n v a n e e n onderscheid tussen d e natuurwetenschappen, die verschijnselen verklaren, e n d e m e n s w e t e n s c h a p p e n die verschijnselen begrijpen {verstellen). De literatuurwetenschap behoort tot d e laatste categorie e n zal nimmer kunnen verkla-

Johan de Koning r e n w a a r o m het e n e boek wel g o e d is e n het a n d e r e niet; niem a n d k a n toetsbare uitspraken over Uteraire w a a r d e o o r d e l e n doen. Vervolgens introduceert Kummer zijn eigen op d e sociologie g e ë n t e ideologische b e n a d e ring. Ideologie is é é n v a n d e sleutelbegrippen uit d e sociolocfie, m a a r e e n lezer die er niet b e k e n d m e e is dreigt er in Kummers uiteenzetting toch behoorlijk over uit te gUjden. De schrijver geeft echter zelf toe d a t ook hij telkens op problemen stuit, dus laten w e d e term niet direct als e e n b a n a n e s c h ü onder d e m a t stoppen, m a a r d e betekenis e r v a n e e n s onderzoeken. ,,Ideologie", staat er, „is e e n systeem v a n voorsteUingen, mythes, ideeén of begrippen, w a a r d o o r mensen zich e e n bep a a l d e voorsteUing kunnen m a k e n v a n hun relatie ten opzichte v a n hun b e s t a a n s v o o r w a a r den." De maatschappij vaart er w^el bij, want d e ideologie zorgt ervoor dat m e n s e n hun sociale positie zonder geweld a a n v a a r d e n . Daartoe krijgen w e h a a r v a n kindsaf a a n , tijdens d e zo-

Een vergeUjkba re wa a r d e r i n g heeft hij voor Arta ud. In diens toneelstukken wordt gezocht n a a r het eigenlijke e n oorspron­ kelijke v a n het menseUjk be­ staan. Da t k an bij Artaud echter aUeen g e v o n d e n worden in e e n vervreemde vorm, a n meUjk w a n n e e r het thea ter d e toe­ schouwer op e e n meedogenloze wijze confronteert met zijn dro­ m e n w a a r i n zijn h an g n a a r mis­ d a a d , erotische obsessies, zijn w a a n d e n k b e e l d e n e n zeUs zijn kannibalisme in grote stromen loskomen. Uiteindelijk is dit theater tot mis­

lukken gedoemd, concludeert BoUe. Ma a r dit mislukken hoort bij het denken, wa nt e e n voor­ steUing v a n het onvoorstelba re, het eigenüjke v a n het menselijk leven, k a n niet g e g e v e n wor­ den. ,,Het eigenlijke is met, is niets, is nooit geweest, za l nooit iets worden, m a a r da t wil nog niet zeggen da t m e n er niet n a a r moet vra gen, men móet er juist n a a r vra gen, wil m e n leven." Deze „crisis v a n d e subjectivi­ teit" ziet BoUe terugkomen in het werk v an Va n Velde. Deze schU­ der is d e eerste die toegeeft da t kunstenaar zijn betekent te mis­

lukken zoa ls g e e n a n d e r durft te mislukken en da t mislukken zijn wereld is, schrijft BoUe in na vol­ ging v a n Sa muel Beckett^ Het schilderen is een oog, e e n ver­ blind oog da t toch doorga a t met zien e n d a t ziet wa t het ver­ bUndt, zegt Va n Velde. Voor BoUe w a s het zien v a n d e schUderijen v a n Va n Velde niet minder d a n e e n redding: d e filo­ sofie is net a ls d e kunst, m a a t ­ schappehjk gezien e e n misluk­ king.

g e n a a m d e „dressuurfase", met d e paplepel ingegoten. We word e n „subject" in plaats v a n individu, produkt v a n ideologie. Met deze voorsteUing v a n zaken, waarbij d e ideologie iem a n d s identiteit vormt, wil Kumm e r echter n o g g e e n g e n o e g e n n e m e n , w a n t er is niet é é n ideologie, m a a r er b e s t a a t e e n veld v a n ideologieën, „die elkaar bestrijden, overlappen of versterken". Het zijn vooral d e tegenstrijdigheden in het veld die Kummers interesse opwekken e n hij zoekt ze in Uteraire teksten.

A la recherche du temps perdu vertoeft. Deze is inhoudsloos, d e causeur is er slechts op uit zijn status te verhogen. Kummer analyseert d e uitlating e n v a n é é n v a n d e salongangers, b a r o n d e Charlus, om a a n te tonen dat die volstrekt niet inhoudsloos zijn e n d a t ideologieën er met eUcaar in in botsing komen. Tussen d e antisemitische opvattingen v a n d e b a r o n blijken zich ook pro-hebreeuws e te bevinden e n d e t a a l v a n d e b a r o n is niet eenduidig m a a r doorspekt met ironie. D a a r komt bij dat het hele p e r s o n a g e geironiseerd wordt doordat d e b a ron aUe e i g e n s c h a p p e n die hij a a n joden toeschrijft zeU bezit. In h e m is volgens Kummer het tegenstrijdige vlees geworden. Tussen d e bedrijven door bekritiseert d e schrijver het culturele moroUsme v a n A d o m o e n zijn volgelingen. Hij plaatst ze in e e n halfduistere zaal w a a r ze „temidden v a n bloedemstige kunstbroeders door d e klanken v a n Schönberg h e e n n a a r d e verscheurde wereld" zitten te luisteren, terwijl ze e e n ,,volm a a k t o p g e n o m e n popplaot" v e r s m a d e n . Aangezien er zich ook Uteratuurwetenschappers onder bevinden verzucht Kummer dat het weUicht e e n zegen is d a t zij g e e n toetsbare uitspraken over literaire w a a r d e o o r d e len kunnen doen. Het bUjft jammer d a t Kummer meer vertelt over Zima e n consorten d a n over Proust. Juist als ik d e d r a a d v a n zijn betoog vol-

ledig kwijtraak e n d e schrijver e e n t w e e d e kruising v a n ideologieën beschrijft, wordt het boek interessanter. Het g a a t d a n om d e verteUer v a n Al la recherche die zich in d e affaire rond d e joodse officier Dreyfus projoods opstelt, m a a r zich als het om Oosteuropese joden g a a t bedient v a n termen die a a n het traditionele antisemitisme zijn ontleend. In het gedeelte over Ter Braak heeft Kummer d e polemiek met vakgenoten gelukkig achter zich gelaten. Hij heeft zijn b o e kenkast opgeruimd, wat h e m niet te p a s komt verwijderd, e n g a a t er eindeUjk netjes voor zitten om zijn methode te demonstreren. Hij legt uit hoe d e hoofdfiguur v a n d e r o m a n Hampton Court zich verzet tegen d e rol die d e ideologie h e m oplegt. Het „subject" wordt individu e n ger a a k t in e e n identiteitscrisis, om uiteindeUjk toch m a a r weer zonder geweld - zijn sociale positie te a a n v a a r d e n . Kummer bewijst in dit gedeelte d e w a a r d e v a n zijn terminologie. Ik vrees echter dat het gebruik e r v a n voorlopig a a n h e m zelf zal bUjven voorbehouden. Termen als „ideologie" e n „subject" büjven d e nodige v a a g heid bezitten, zodat a n d e r e n zich er waarschijnlijk niet snel a a n zuUen w a g e n ze over te nemen.

„Terug n a a r d e zaak, terug n a a r d e tekst", besluit Kummer zijn uiteenzetting. De ondertitel v a n zijn proefschrift luidt Proust en Ter Braak e n nu zal eerst Proust a a n d e orde komen. Al snel bUjkt echter dat het d e schrijver niet zozeer om Proust als wel om e n e P. V. Zima te d o e n is, e e n n a a m die toch a a n zienlijk minder weerklank oproept. Zima is e e n coUega v a n Kummer, ook e e n literatuursocioloog, e n volgens Kummer neemt hij in het vakgebied ten onrechte e e n belangrijke plaats in. Als ik het goed begrijp verkondigt Zima, in navolging v a n d e cvdtuurpessimist Adomo, d a t het kapitalisme d e taal tot handelsw a a r heeft gemaakt, w a a r d o o r ze steeds meer verloedert. Een voorbeeld vindt hij in d e conversatie die gevoerd wordt in d e salons w a a r i n d e verteUer v a n

Ene Bolle, Afscheid va n wa t nooit ge­ weest IS Uitgeven) Konsta pel m Gronin­ gen. Pnjs ƒ 29,50.

Em. Kummer, Literatuur en Ideologie, Proust en Ter Braak. Amsterdam, Huis aan de dne grachten. Prijs: ƒ 39,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen