Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 259

10 JANUARI 1986 Wie het maar onelegant en zelfs een tikje brutaal vindt om na te rekenen hoeveel een congres­ dag de belastingbetaler kost (in dit geval dus een kleine 140.000 gulden), en je af te vragen hoe je met minder geld hetzelfde re­ sultaat zou kunnen bereiken, zou wel eens kunnen lijden a a n een ernstige kwaal: de schizo­ frenie van de specificatie. De term is van de Twentse hoogle­ raar Openbare Financiën prof. dr. P. B. Boorsma. Het ziekte­ beeld is, dat iemand geen be­ zwaar heeft tegen maatregelen, zolang ze abstract geformuleerd zijn ­ maar wel, wanneer ze concreet gemaakt worden. Ie­ dereen zal instemmend knikken als er wordt voorgesteld, de doelmatigheid van het hoger onderwijs te verhogen. Maar op het moment dat dat gedetail­ leerd wordt en de instrumenten genoemd worden, daalt het aantal voorstanders. Verschijnt het instrument van de incentiv e op het toneel, dan haken de eer­ sten af; wordt dat nader gespe­ cificeerd tot financiële belonin­ gen en straffen, dan verstomt het applaus al helemaal. Als lijders a a n de kwaal noem­ de Boorsma bijvoorbeeld leden van de Partij van de Arbeid, die wel voor verhoging van efficiën­ tie in het hoger onderwijs zijn, maar tegen het middel van de privatisering. Maar evengoed had hij het gedrag van de zaal als voorbeeld kunnen noemen, die het bijvoorbeeld ontzettend leuk vond om te horen dat de R.U. Limburg net zo goed opge­ heven kan worden, omdat er uit oogpunt van doelmatigheid he­ lemaal geen behoefte a a n is. Zolang niemand concreet voor­ stelt om die insteUing inderdaad maar op te heffen, heeft zo'n mededeling de charme van de eenvoud, en valt er om te la­ chen. Du moment dat van Zoe­ termeer naar Maastricht een bericht zou uitgaan dat het zo wel mooi genoeg is geweest, en dat de heren verder bedankt worden, mag je een brief terug verwachten waarin bijvoor­ beeld staat dat de R.U. Limburg ontzettend doelmatig is, omdt de provincie Limburg er zo veel baat bij heeft. Misschien bestaat er wel zoiets als de schizofrenie van de specificatie, maar mis­ schien is het zinvoller om die voor te zijn door heel precies je doelen te formuleren.

C o n g r e s over d o e l m a t i g h e i d h o g e r onderwijs

Ontvangen

Studeren. Het moet efficiënter kuimen.

Vooralsnog draagt de R.U. Lim­ burg in elk geval een steentje bij aan vrijwel iedere doelmatig­ heids­ of kwaliteitsdiscussie. Maar dan niet vanuit de invals­ hoek dat die universiteit een hele provincie helpt emancipe­ ren en dus moet blijven be­ staan. Wel vanuit een onder­ wijskundige invalshoek. Het on­ derwijs in Maastricht is op een andere manier ingericht dan a a n andere universiteiten, en prof. dr. W. H. F. W. Wijnen. hoogleraar Ontwikkeling en Onderzoek van het Hoger On­ derwijs ter plaatse, is altijd be­ reid te komen toelichten waar­ om dat beter is. In dit geval dus: doelmatiger. Docenten die slechte didactici zijn, als los zand a a n elkaar hangende studie­onderdelen, in de tijd versnipperde onderwijs­ programma's en lage rende­ menten, dat zijn zo een paar onderwijskundige kwalen van het huidige hoger onderwijs. Al­ lemaal hebben ze ondoelmatig­ heid tot gevolg: een student doet er langer door over zijn studie, en heeft er ondertussen ook meer moeite mee dan nodig. Je kunt elk van die kwalen apart centraal stellen en proberen er iets tegen te doen, maar zinvol­ ler is het, om het geheel onder de loupe te leggen, en vanaf

een wat grotere afstand te bekij­ ken wat er a a n te doen zou zijn. Volgens Wijnen is het juiste per­ spectief dat van het studiepro­ gramma, en moet er eens mee opgehouden worden om het perspectief van het onderwijs­ programma te gebruiken. Want niet de optelsom van aUe colle­ ges, werkgroepen, praktica, et­ cetera, is waar het eigenlijk om gaat ­ het gaat erom wat een student doet om a a n de eind­ streep te komen. De nadruk moet niet op de zender (de do­ cent) liggen, maar op de ont­ vanger (de student). Vat je onderwijs op als kennis die van de een in de ander wordt overgegoten, dan is vol­ gens Wijnen het erg vervelend als een docent geen goede do­ cent is. Maar als je onder onder­ wijs verstaat dat een student zelf actief op zoek gaat naar kennis, dan krijgt de rol van de docent een heel ander gewicht. Hij stuurt niet zozeer, maar hij begeleidt. Het is geen gids die de toerist voorschrijft wat in een stad de mooie plekjes zijn en hoe laat hij daar moet verschij­ nen; het is iemand die in geval van vragen wel behulpzaam wil zijn. En de vragen die zo'n do­ cent omgekerd stelt ­ tentamens dus ­ vallen niet onmiddellijk na

Rekenkamer

Dat probleem, van doel­ versus rechtmatigheid, zag ook de pre­ sident van de Algemene Reken­ kamer, F. G. Kordes. Die Reken­ kamer pluist achteraf na, of de uitgaven van een universiteit conform de voorscliriften zijn gebeurd. In de toekomst wil de Rekenkamer zich ook meer met doelmatigheidsonderzoek gaan bezighouden (een eerste onder­ zoek bij zes universiteiten is Esther Hageman/UP gaandej, maar daarbij stuit ze dan wel op de organisatiestruc­ formeerde universiteiten zijn ­ tuur van de universiteit. Daarin werkt volgens Boorsma bijvoor­ is een afdeling verantwoordelijk beeld ondoelmatigheid in de voor de uitvoering van het on­ hand. Dat type ondoelmatig­ derwijs en het onderzoek, terwijl heid heeft een speciale naam: het College van Bestuur het reguleringsinefficiëntie. Dat be­ geld moet beheren. (Enkel in de tekent dat de wet weliswaar tijdelijke TVC­wet kan een Col­ mogelijk maakt dat er in TUburg lege van Bestuur ook echt in het en Nijmegen a a n katholieke onderwijs en onderzoek ingrij­ wetenschap wordt gedaan, pen). maar dat Nederland wel goed­ koper uit zou zijn als dat niet in Bij zo'n scheiding kun je niet zin­ vol terugkoppelen, want op cen­ de wet stond. traal niveau is er onvoldoende Nog een vorm van ondoelmatig­ relatie tussen uitgevoerde taken heid is maatschappelijke ineffi­ en bestede middelen. En dus ciëntie. Een ander woord daar­ wordt er ook naar buiten toe ­ voor is overcapaciteit. Dat is bij­ naar de Rekenkamer, bijvoor­ voorbeeld het geval met het on­ beeld ­ geen geïntegreerde in­ derzoek in bepaalde studierich­ formatie verstrekt. De huidige tingen. De kwaliteit ervan is universitaire jaarrekening geeft misschien dik in orde, maar er is bijvoorbeeld nauwelijks infor­ wel teveel van in verhouding tot matie over de produktie, de pro­ de maatschappelijke vraag. De duktiecapaciteit of de taken die oorzaak ervan is te vinden in een universiteit zich stelt. Pas het verleden, toen de onder­ als zo'n jaarrekening aansluit zoekscapaciteit meegroeide met op een onderwijsverslag (nu het aantal studenten. Die kop­ niet verplicht, en enkel de Gro­ peling is sinds de Voorwaarde­ ningse universiteit maakt er lijke Financiering verleden tijd, een) en het wetenschappelijk maar toen die werd ingevoerd verslag, kan een Rekenkamer werd wel de toermialige situatie iets inhoudelijks bijdragen. Na­ als uitgangspunt genomen. Er melijk, de controle uitoefenen of gaan stemmen op dat de socia­ een universiteit genoeg geld le wetenschappen op die ma­ heeft uitgegeven a a n wat zij zei dat zij zou gaan doen. nier te kort zijn gedaan.

De schizofrenie van de specificatie Met een jaarlijkse omzet van 6 miljard gulden, en 80.000 mensen die erin werken, is het hoger onderwijs een flinke bedrijfstak. Een nogal be­ langrijke bovendien. Waarin een doelmatige besteding van gvildens en mensen dus van enig gewicht is. Maar wat is doelmatig, wat man­ keert er a a n de doelmatigheid van het huidige hoger onderwijs, en wat valt eraan te doen? Geen onbelangrijke vragen, die (net als vragen over kwaliteit) bij voorkeur op een congres a a n de orde komen. Half december vond in de Am­ sterdamse RAI zo'n congres plaats, georgani­ seerd door het Twentse CSHOB, het Centrum voor Studies van het Hoger Onderwijs Beleid. Maar net als bij een hoorcollege vraag je je wel eens af, of er geen doelmatiger manier van in­ formatie­overdracht bestaat. Ruim 250 bezoe­ kers, met een geschat jaarinkomen van twee ton, die een hele dag gemist kunnen worden ­ reken maar eens uit wat je voor dat geld verder had kunnen doen. De opgedane inzichten pas­ sen in elk geval op een krantepagina.

iMjijk

-«BifJS^t

Foto A. J Vleming

de afsluiting van een blok colle­ ges, maar worden het hele jaar door gesteld. In de vorm van voortgangstoetsen, die altijd over alle vakken tegelijk gaan. Aan de Rijksuniversiteit Lim­ burg leidt dat systeem in elk ge­ val tot resultaten: meer studen­ ten halen, in kortere tijd, een eindstreep die op hetzelfde ni­ veau staat als elders.

Budget­ bewaking

En dan is er nog de bedrijfseco­ nomische verspüling, wanneer voor een taak veel meer geld wordt uitgetrokken dan nodig is om die taak precies te vervullen. Daarvan is het ministerie van Onderwijs zelf een voorbeeld, volgens Boorsma. Dat werd sinds 1983 jaarlijks geen twee procent kleiner maar juist gro­ ter; en het aantal ambtenaren in hoge functies nam niet af maar toe. De ironie daarvan is na­ tuurlijk, dat OW wü dat a a n universiteiten precies het omge­ keerde gebeurt. Dat verander je, door universi­ teiten meer markt­conf orm te la­ ten opereren: financiële belo­ ningen geven warmeer doelma­ tigheid wordt verhoogd. Maar, zei Boorsma er achteraan, dat werken met prikkels is op het moment wel erg in de mode, maar het blijft wel bij aanbeve­ lingen. Ook de nota Autonomie en Kwaliteit bevat het idee weer, van minder regels en meer prikkels, maar het is zeer de vraag of het er werkelijk van zal komen, en of de schizofrenie van de specificatie niet gewoon zal toeslaan.

Boorsma zeU toonde zich in elk geval een voorstander vah een harde lijn: budgetbewakers ter Zo'n onderwijskundig perspec­ imiversiteit zouden een salaris tief op doelmatigheid is wel heel moeten krijgen dat voor een belangwekkend, maar het deel gekoppeld is a a n de be­ vormde niet de aanleiding tot dragen die ze besparen, snelle vragen inzake doelmatigheid. afstudeerders zouden beloond Die vragen hebben een finan­ moeten worden met een lager ciële aanleiding: hetzelfde re­ collegegeld of met een reisje, de sultaat moet tegenwoordig met diensten op een universiteit zou­ minder geld behaald worden. den hun kosten moeten doorbe­ Economen, de eersten a a n wie rekenen aan de vakgroepen, en gevraagd wordt hoe dat zou de accountantsdiensten van moeten, hebben dan de neiging een universiteit zouden eens met volkomen on­schizofrene moeten letten op de doeimatig­ analyses te komen. Zoals de al heid van de uitgaven, en niet genoemde Boorsma, wiens Ujst zozeer op de rechftnatigheid. Of van ondoelmatige situaties bin­ een hoogleraar veel dure uit­ nen het hoger onderwijs nogal stapjes naar het buiterüand lang is, maar niet iedereen even maakt zou eens een tijdje min­ der belangrijk moeten zijn, dan sterk zal aanspreken. Verzuiling ­ het verschijnsel dat de vraag of die reisjes ook iets er twee katholieke, en een gere­ opleveren.

Goden Het Delftse Collegelid drs. E. A. W. Bolle beaamde in elk geval van harte dat de huidige contro­ le van de Rekenkamer weinig voorstelt. Maar of de doelmatig­ heid van een universiteit ermee gediend is, als er helderder ver­ slag wordt gedaan a a n de Re­ kenkamer, was voor hem nog maar de vraag. Bolle vond het veel belangrijker, dat de huidi­ ge besluitvormingsstructuur wordt omgegooid. Het fictieve verschil tussen beheer en beleid moet de wereld uit, en de Colle­ ges van Bestuur zouden ­ net als in de TVC­wet ­ de be­ voegdheid moeten hebben om in onderwijs en onderzoek in te grijpen. Wel met waarborgen oinkleed, maar toch. En als we dan toch bezig zijn, kan het per­ soneelsbeleid eigenlijk ook be­ ter naar het College van Be­ stuur toegeschoven worden, en niet langer landelijk geregeld worden. Een College kan dan zelf CAO's met de bonden af­ sluiten, en bezien of het systeem van vaste aanstellingen niet van de baan moet: volgens Bol­ le heeft dat niet veel met het belang van een universiteit te maken, maar enkel met de per­ soonlijke verworvenheid van de rechtspositie. Zulke veranderingen vergen al­ leen misschien eerder goddelijk ingrijpen, dan dat van een mi­ nister. BoUe moet dat zelf ook hebben begrepen, want hij ci­ teerde Hef Ingrijpen Van De Goden van de Griekse dichter Kafavis: „Op het beste zullen wij ons streven richten. En hoe meer wij streven, des te meer verknoeien wij. We brengen de dingen in de war, todat we in de uiterste verwarring zijn geraakt. En dan laten we het erbij."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen