Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 139

25 OKTOBER 1985

Afgelopen m a a n d a g , 21 oktober, heeft d e VU ter gelegenheid v a n h a a r 105e v e r j a a r d a g drie ere­ doctoraten uitgereikt. De onderscheidingen wer­ d e n verleend a a n d e Franse cultuxirfilosoof prof. dr. René Girard (let­ teren), d e heer Oemboe Hina Kapita uit Indonesië (godgeleerdheid) e n d e h e e r John Plaistowe Hor­ der uit Groot­Brittannië (geneeskunde). Girard (61) kreeg het eredocto­ r a a t w e g e n s d e door h e m ontwikkelde inzichten v a n psychologische, antropo­ logische e n theologische a a r d die zijn vakgebied, d e Franse taal­ e n letter­ kunde, ver te buiten g a a n . De bestudering v a n d e problemen in d e letter­ k u n d e vraagt, aldus Gi­ rard, bewust e n expliciet om e e n christelijk kader. Kapita (76), opgeleid tot

René Girard heeft over een veelheid van onderwerpen ge­ schreven. Hij heeft zich bezigge­ houden op het terrein van de literatuurwetenschap, de antro­ pologie en de theologie. Zijn ei­ gen ontwikkeling beschrijft hij als volgt: 'Mijn studies op het gebied van de literatuur wekten bij mij een bredere belangstel­ ling op. Bij grote romanschrij­ vers en vooral in de Griekse tra­ gedies en bij Shakespeare is de antropologie impliciet en soms expliciet aanwezig in hun werk.' 'In klassieke literatuur vindt al­ tijd een interpretatie van my­ thes plaats. Maar ook in de mo­ derne cinema, in een comedie, kan dat gebeuren. In The great dictator over Hitler zie je bij­ voorbeeld twee Chaplins die verschillende roUen spelen. Daarachter schuilt de klassieke mythe van de tweeling die zo­ veel'op elkaar lijkt dat ze niet meer van elkaar te onderschei­ den zijn. In tragedies vindt altijd een crisis plaats in het leven van een slachtoffer met a a n het einde een soort oplossing.' 'In het theater of in de literatuur wordt de mythologie geïnterpre­ teerd als een menselijk feno­ meen, als een zaak van misver­ standen, verlangens en derge­ lijke. In mijn werk probeer ik de mythologie en de interpretatie ervan te formaliseren. L itera­ tuurstudie biedt hiertoe een goe­ de ingang, terwijl veel onder­ zoeksantropologie je er juist van weg leidt. In goede literatuur is altijd een niet­geformaliseerde kennis aanwezig. Het laat je de binnenkant van het wezen van mythes zien.' Uit de vele mythes die Girard onderzocht heeft hij een soort model gedestilleerd van hoe een samenleving gefundeerd is. Zijn theorie is dat er een oer­ situatie bestaat waarin mensen als rivalen tegenover elkaar staan. Die rivaliteit kan betrek­ king hebben op bijvoorbeeld vrouwen, grond of goederen. Wat die zaken zo aantrekkelijk maakt is het feit dat de ander ze ook wü hebben. Girard gebruikt in dat verband de term 'mimeti­ sche begeerte': mimesis wü zeg­ gen nabootsing, mensen bege­ ren datgene wat de ander be­ geert. De rivaliteit kan zover gaan dat de zaak waar het om gaat helemaal uit het gezichts­ veld verdwijnt en dat er alleen nog maar een pure strijd tussen mensen overblijft. Als iedereen tegenover ieder­ een staat ontstaat er een crisis. Die crisis kan opgelost worden

onderwijzer, w a s veertig j a a r taaiassistent e n me­ dewerker v a n d e vroege­ r e VU­hoogleraar prof. dr. L. Onvlee (culturele antro­ pologie; v a n oorsprong theoloog). Zijn belangrijk­ ste werk w a s zijn bijdrage a a n d e vertaling v a n het nieuwe e n oude testament in het oost­Soembanees. Horder (65) wordt gezien als d e grondlegger v a n d e speciale opleiding in d e huisartsgeneeskunde. Sinds h a a r oprichting heeft d e VU nu in totaal 38 eredoctoraten verleend. O p deze e n d e volgende p a g i n a a a n d a c h t voor d e drie nieuwe eredoctores, die dinsdag elk e e n voor­ dracht hielden in h u n b e ­ trokken faculteit. Anders d a n gebruikelijk w a s d e diesrede ditmaal g e e n individueel­weten­ schappelijk vertoog v a n e e n hooggeleerde uit d e

faculteit die ' a a n d e beurt' w a s . De rede, uitgespro­ k e n door d e privatist prof. P. L. Dijk, vormde e e n ook voor juridisch onge­ schoolden begrijpelijke samenvatting v a n e e n on­ derzoek n a a r d e discrimi­ natieproblematiek w a a r ­ bij d e hele faculteit w a s betrokken. „Tegenwoor­ dig is w e t e n s c h a p bedrij­ v e n teamwork," aldus prof. Dijk, m a a r hij voeg­ d e e r a a n toe d a t gebrek a a n tijd voor het m a k e n v a n d e diesrede ook e e n factor voor deze bijzonde­ r e a a n p a k w a s geweest. Als er over discriminatie ­ d e 'hoofdzonde v a n deze tijd' ­ wordt gesproken, g a a t m e n ervan uit d a t gelijke gevallen gelijke behandeling vereisen, al­ dus prof. Dijk. „ M a a r g e e n m e n s is gelijk a a n d e a n ­ der. We h e b b e n niet te m a k e n met wiskunde.

Daarom moet het in het recht altijd g a a n over re­ latieve gelijkheid." Als burgers ongelijk worden b e h a n d e l d is daarvoor ,,een rechtvaardiging n a a r evenredigheid v a n ­ uit d e verschillen" nodig, aldus d e hoogleraar. Uit­ g a a n v a n e e n absoluut gelijkheidsbeginsel is iets w a t tot d e totalitaire staat leidt, maar, zei hij, ook in democratische landen g e ­ beurt het soms d a t pres­ siegroepen gelijkheid a a n alle burgers weten op te leggen. Prof. Dijk w e e s op d e bot­ sing v a n d e z o g e n a a m d e grondrechten, e e n kwes­ tie die nauwelijks op te lossen v r a g e n oplevert. M a g bij voorbeeld ie­ m a n d mensen die h e m niet a a n s t a a n uit zijn club w e r e n op basis v a n het grondwettelijke recht v a n

vrijheid v a n vereniging of wordt hij d a a r i n door a n ­ d e r e grondrechten b e ­ perkt? Bij het voorontwerp v a n wet op d e gelijke b e ­ handeling spelen tal v a n problemen, aldus prof. Dijk, die zich afvroeg of het ooit tot e e n wet komt. M a a r ,,zij die opzetten tot racisme zijn altijd kinde­ r e n v a n d e n boze." A a n het discriminatie­on­ derzoek is door veertien wetenschappers op ver­ schillende deelgebieden, zoals volkenrecht, straf­ recht, rechtsinformatica e n belastingrecht m e e g e ­ werkt. De verschillende bijdragen worden bin­ nenkort gepubliceerd in e e n bij d e VU­uitgeverij verschijnende bundel „Gelijkheid, gelijkwaar­ digheid, discriminatie e n het recht."

(Jan van der Veen)

een wetenschappelijke veron­ derstelling wordt.' Kun je zeggen dat de mimeti­ sche begeerte een hoogtepunt aanneemt in de massa die zoek t naar een zondebok , omdat in de massa iedereen net wordt als de ander? 'Dat klopt. Op een gegeven mo­ ment weet iedereen de ander te overtuigen. Het is iets dat over de mensen heenslaat om rede­ nen die op zichzelf onbeteke­ nend zijn. Het is iets mimetisch: zo gauw twee mensen overtuigd zijn van de schuld van een an­ Koos Neuvel der, worden het er snel tien, tienduizend en tenslotte ieder­ wanneer de mensen zich ver­ een.' enigen tegenover één slachtof­ 'Een van mijn grootste interes­ fer die gezien wordt als de oor­ ses zijn massa­fenomenen. Dat zaak van aUe problemen. Als de is een zaak waar niet' genoeg zondebok geofferd wordt is de aandacht a a n geschonken kan crisis tot een einde gekomen. worden. In een sociaal systeem Daarom wordt de zondebok zo­ gaat het erom hoe je massa­ wel gevreesd als geëerd: hij is fenomenen kunt voorkomen. In zowel de veroorzaker als de op­ een democratie heb je afge­ losser van alle problemen. Gi­ vaardigden. Ik denk niet dat de rard: 'Als een primitieve God of reden eenvoudig is dat er teveel een gewijde voorouder vereerd mensen zijn voor een directe de­ wordt dan is dat vaak een mocratie. De reden is mijns in­ slachtoffer geweest. Als je naar ziens veel eerder dat afgevaar­ de mythologie kijkt dan schuilt digden geen massa vormen. To­ daar geweld achter.' talitaire systemen zijn dol op Is de keuze van liet slachtoffer massa's omdat ze mimetische een bewuste? verschijnselen wUlen manipule­ 'Als het slachtoffer bewust geko­ ren. Het probleem van werkelijk zen zou zijn, zou je geen mythe democratische instituties be­ om hem heen kunnen bouwen. staat hierin om zoveel mogelijk De mythe is een mythe van de mensen met hun politieke over­ schuld van het slachtoffer en als tuiging a a n bod te laten komen je daar niet in gelooft dan werkt zonder dat er een massa­feno­ het niet. Het moet een proces meen ontstaat. In een m a s s a ' zijn van mimetische besmetting denkt men niet individueel waardoor je gaat geloven in de maar een mechanisme neemt bovennatuurlijke vermogens de overhand dat een eigen logi­ van het slachtoffer.' ca kent en waaruit snel mythes 'De keuze van het slachtoffer is ontstaan.' over het algemeen toevaUig, Girard is een overtuigd christen. maar er zijn wel zekere algeme­ Hij heeft de bijbel uitvoerig be­ ne patronen a a n te wijzen. In studeerd en zijn conclusie is dat mythes zien we niet dat mensen de tekst niet anders gelezen kan vervolgd en gediscrimineerd worden dan als verzet tegen het worden omwille van intellectue­ zondebokmechanisme, tegen le, ideologische redenen. We het eeuwige zoeken naar een kunnen wel zien dat veel primi­ slachtoffer. Jezus is weliswaar tieve Goden kreupel zijn, of ze belichamen een ziekte, zijn ze gestorven a a n het kruis maar stom, hebben maar één oog of anders dan veel theologen con­ zijn helemaal blind. In de mo­ cludeert Girard niet hieruit dat derne cinema zie je ook in de het offer ook verheerlijkt wordt: füms van Ingmar Bergman dat 'De dood van Jezus moet gem­ er een neiging bestaat om kreu­ terpreteerd worden als een pele, of geestelijk gehandicapte dood tegen het offer. Met deze mensen te vervolgen en dat er dood wordt de kant van de om hen een mythologie gecon­ slachtoffers gekozen en niet de strueerd wordt. Natuurlijk is het kant van de massa.' zo dat wanneer je over dit soort Bent u al van jongs af aan chris­ dingen praat je veel zaken bij ten, of is die belangstelling pas elkaar moet brengen. Eén voor­ later gegroeid? beeld kan nog op toeval berus­ 'Mijn belangstelling voor het ten, je moet daarom de sporen systematisch ordenen opdat het

René Girards visie op het zondebokkenmechanisme

v

Achter mythes gaat vaak geweld schuil Hoewel onmiskenbaar Fransman van origine, doceert de vermaarde filosoof René Girard al bijna dertig jaar zijn inzichten in de Verenigde Staten. Momenteel is hij verbonden a a n de Stanford University. Het werk van Girard heeft niet alleen veel invloed gehad op het denken van anderen, het heeft ook zijn eigen leven grondig veranderd. Door zijn letterkundige en antropologische studies ontdekte hij de waarde van de bijbel en werd zelf christen.

Foto Bram d e Hollander

Vervolg op pag. 9

6

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen