Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 440

BOEKEN Middeleeuwse vrouw van adel als voorbeeld

In e e n poging e e n groot stuk ongeschreven geschiedenis in te vullen g a a n met n a m e d e vrouwen onder d e geschieds­ wetenschappers op zoek n a a r d e historie v a n d e vrouw. De middeleeuwse d a m e s blijken e e n populair object. Regine Peri i o u d l a a t in h a a r boek Vrouwen in de Middeleeuwen zien w a a r ­ om. Het door d e e e u w e n h e e n als zwak bestempelde geslacht blijkt m d e middeleeuwse m a a t ­ schappij e e n sterke en aanzien­ lijke rol te h e b b e n gespeeld. Het boek werd al in 1980 in het F r a n s uitgegeven, m a a r nu p a s in het Nederlands vertaald. Niet verwonderlijk, nu d e middel­ e e u w s e vrouw zich over e e n stijgende belangstelling k a n verheugen. Hoewel het boek stoelt op d e uitgebreide weten­ schappelijke kennis v a n d e au­ teur, is het zeker niet alleen be­ stemd voor d e geschiedweten­ schapper. W a n n e e r je af e n toe door het t a a i e feitelijke materi­ aal h e e n bijt, is Vrouwen in de Middeleeuwen e e n zeer onder­ h o u d e n d boek voor ieder die belangsteUing heeft voor d e nog grotendeels onbekende, m a a r v e r r a s s e n d e rol die d e vrouw in d e historie speelt. P e m o u d wil in h a a r boek d e po­ litieke e n sociale betekenis v a n d e vrouw uit d e donkere Middel­ e e u w e n a a n het licht brengen. Zij slaagt d a a r echter m a a r ge­ deeltelijk in. Ten eerste omdat zij d e middeleeuwse vrouw re­ duceert tot d e belangrijke a d e ­ lijke d a m e , die als koningin met liefde, m a a r ook met kordaat optieden, het land bestuurt. Al­ leen in d e hoofdstukken die spe­ cifiek over d e sociale en econo­ mische rol v a n d e vrouw g a a n , kijkt P e m o u d over d e kasteel­ m u r e n heen. M a a r ook d a n komt ze niet verder d a n e e n kor­ te beschrijving v a n d e activitei­ ten v a n vrouwen in d e stad e n

Carolien Stam o p het platteland. Dat neemt niet w e g dat die beschrijving opmerkelijke feiten vertoont. Zo blijken enkele vrouwen ook in b e r o e p e n werkzaam te zijn, die a l v a n oudsher a a n m a n n e n w a r e n toebedacht; bij voor­ beeld koopman, smid of heel­ meester. O p d e t w e e d e plaats blijft d e beschrijving v a n d e sociale e n politieke betekenis v a n d e vrouw wat a a n d e oppervlakte steken. De economische e n poli­ tieke feiten, die P e m o u d overi­ g e n s o p e e n zeer onderhouden­ d e manier weergeeft, missen e e n breder kader die d e middel­ e e u w s e maatschappij als ge­ h e e l goed zou weergeven. Daarin schiet het boek als we­ tenschappelijk werk enigszins tekort. Pe m o u d g a a t te weinig in o p d e verschülende achterlig­ g e n d e oorzaken e n aspecten die d e positie v a n d e vrouw in d e Middeleeuwen bepalen. De auteur geeft wel duidelijk d e mentaliteitsverandering weer die leidt tot e e n belangrijkere e n v a a k verheven plaats voor d e vrouw. Zij begint h a a r boek met e e n uiteenzetting v a n d e in­ vloed die d e komst v a n het christendom uitoefende op d e p l a a t s v a n d e vrouw in d e m a a t ­ schappij. W a r e n d e vrouwen in het oude Rome nog zonder rech­ ten onder d e autoriteit v a n d e p a t e r fanulias, d e bijbel spreekt v a n d e plaats v a n d e vrouw n a a s t h a a r m a n . Zo citeert P er­ noud uit d e Bijbel e e n weder­ zijdse verplichting v a n beide echtelieden in het huw^elijk: ,De vrouw heeft niet zelf over h a a r lichaam te beschikken, doch h a a r man; e n e v e n e e n s heeft d e m a n niet zelf over zijn lichaam te beschikken, doch zijn vrouw.' Toch mist het hier geschilderde

geschiedsbeeld enige diepte. Zo vertelt P e m o u d dat echtschei­ dingen in d e feodale tijd (tiende tot dertiende eeuw) voor d e kerk g e e n enkel probleem w a r e n . Wel h a a l d e m e n zich d e w o e d e v a n d e bisschoppen op d e hals w a n n e e r men'feen famiUélid tot in d e zevende g r a a d huwde. Dat werd als incest gezien. De kerk w a s b a n g voor d e macht v a n d e familie, merkt P e m o u d op, m a a r d e r e d e n daarvoor wordt in het boek niet duidelijk. Na e e n inleidend hoofdstuk over d e ontwikkeling v a n het v e r a n d e r d e d e n k e n over d e vrouw, komt d e auteur bij het hoogtepunt v a n d e vrouwen­ macht: het feodale tijdperk. De door P e m o u d beschreven vrou­ w e n blinken uit in hun geestelij­ k e ontwikkeling. Vooral d e kloosters w a r e n in d e Middel­ e e u w e n centia v a n intellectuele activiteit. P e m o u d behandelt uitvoerig d e invloedrijke orde v a n Fontevraud in Frankrijk. AdeUjke d a m e s , koningirmen e n leenvrouwen freden in e n uit. Ze g e v e n schatten a a n landerij­ e n w e g a a n d e ordes e n pikken d e belangrijke geestelijke stro­ mingen e n intellectuele ontwik­ kelingen in d e kloosters op. Hoe­ wel d e famUieverantwoordelijk­ h e d e n e n d e huiselijke h a a r d als middel tot emancipatie voor d e 'gewone vrouw' door P er­ noud uiterst luchtig e n beeldend worden beschreven, legt d e au­ teur toch sterk d e nadruk op d e belangrijke plaats die d e vrouw uit d e h o g e r e s t a n d e n irmeemt. Veel a a n d a c h t schenkt P e m o u d in h a a r boek a a n d e cultuur in het feodale tijdperk. A a n d e hoofse liefde wordt zelfs e e n heel hoofdstuk gewijd. Culturele ontwikkeling kenmerkt de vrouw v a n niveau, die in h a a r kordate optieden alle m a n n e n om zich h e e n als v a a t d o e k e n

De kick van het kwade Terwijl ik mij verheugde op d e s a m e n v a t t m g v a n d e compeü­ tietopper P SV­Ajax, kregen w e vooraf op d e televisie iets a n ­ ders te zien. In het P SV­stadion vrerd juist voor deze wedstrijd e e n nieuw bewakingssysteem in gebruik genomen. Met behulp v a n e e n a a n t a l camera's zou­ d e n d e gebeurtenissen op d e toeschouwerstnbune nauwlet­ tend in het oog gehouden kun­ n e n worden. Het m a g vanzelf­ sprekend heten dat d e camera's vooral gericht w a r e n op e e n specifiek gedeelte; natuurlijk niet op d e eretribune, m a a r op d e statribune, w a a r d e suppor­ ters v a n d e tegenpartij zich op­ houden, in dit geval d e beruchte e n gevreesde F­siders. Apetiots vTist e e n P hiüps­functionaris er bi) te vermelden dat d e c a m e ­ ra's zo nauwkeurig zijn dat m e n zelfs in staat is om het merk v a n het pakje sigaretten dat e e n supporter rookt, te herkermen. O p m e u w e e n triomf v a n d e techniek! Vandalisme, maatschappelijke confrole e n automatisering, dat zijn d e onderwerpen die door Annegriet Wietsma in h a a r boek „Stnjd om de straat" kri­ tisch g e a n a l y s e e r d worden. Het is e e n tamelijk dun boekje, on­ g e v e e r 130 pagina's tekst, m a a r

D

Koos Neuvel toch is het nog te dik. Zo kunnen w e er d e honderdste introductie in het g e d a c h t e n g o e d v a n Foucault in lezen, w a a r w e echt niet meer op zitten te wachten. Ook het gedeelte w a a r i n d e automa­ tisering m breder perspectief b e h a n d e l d wordt, zou aanzien­ lijk bekort kunnen worden. Ik vermoed dat het boekje oor­ spronkelijk als doctoraalscriptie geschreven is, wat d e „uiüegge­ righeid" e r v a n zou kunnen ver­ klaren. De schrijfster h a d wel­ licht beter meteen ter zake kun­ n e n komen met w a t zij over het vandalisme te zeggen heeft. Een uitvoerig artikel in e e n we­ tenschappelijk tijdschrift w a s daarbij misschien ook e e n beter p a s s e n d e vorm geweest. Over het v a n d a b s m e zelf, heeft Annegriet Wietsma wel degelijk e e n origmele zienswijze. Daar­ bij wordt voorondersteld dat je ook als lezer je morele oordelen voor e e n moment opschort. D a a r m e e wijkt ze af v a n het traditionele jeugdonderzoek w^aarin d e afschuwelijkheid v a n het geweld v a n d e v a n d a l e n onomstreden is. De probleem­ stelling is er vervolgens op ge­ richt op welke manier d e jonge­

r e n het beste weer in het niet­ agressieve geheel gevoegd k u n n e n worden. Men g a a t er d o o r g a a n s v a n uit d a t vandalisme e e n teken v a n onmacht is v a n „ k a n s a r m e " jongeren; mtzichüoosheid met befrekking tot d e toekomst, pro­ blemen in d e familiesfeer zou­ d e n ten grondslag liggen a a n het geweld. Wietsma draait d e steUhig om: vemiehng zou wel e e n s e e n teken v a n onmacht kunnen zijn. Het vandalisme zou ook niet zozeer uit onvrede voortspruiten, m a a r moet veel­ e e r geassocieerd worden met spel e n plezier. In a l g e m e n e zin kun je zeggen dat m e n s e n be­ hoefte h e b b e n a a n opwinding, g e v a a r e n spanning. In onze m o d e m e maatschappij, w a a r i n zoals sommigen zeggen ieder­ e e n verzorgd wordt v a n d e wieg tot het graf, worden die momen­ ten v a n spanning steeds s p a a r ­ zamer. Wietsma heeft het over d e „cleanheid" v a n onze sa­ menleving w a a r i n iedere a g r e s ­ sie a l zoveel mogelijk bij voor­ b a a t voorkomen wordt. Automatisering e n welzijnswerk versterken d e steriliserende ten­ denzen. In o p e n b a r e ruimtes o p g e h a n g e n c a m e r a ' s registie­ ren feilloos „ a b n o r m a a l " ge­ d r a g . Het welzijnswerk zal niet

V

O p d e omslag v a n het boek staat deze hoofse prent v a n d e ,werken­ d e vrouw' in d e Middeleeuwen. doet voorkomen. P e m o u d werkt d e m a n n e n op het politieke vlak op d e achtergrond. Zij s t a a n in ieder geval in d e s c h a d u w v a n h u n echtgenote of h e b b e n het geluk als zoon v a n e e n pientere moeder e e n verantwoorde op­ voeding m e e g e k r e g e n te h e b ­ ben. Hoewel Pe m o u d zich dus te zeer beperkt tot e e n gedetailleerde uiteenzetting v a n het wel e n w e e v a n d e vrouwehjke boven­ l a a g v a n d e middeleeuwse maatschappij, zijn d e levensbe­ schrijvingen v a n enkele be­ roemde vrouwen v a n grote klasse. Ze lezen w e g als e e n ridderroman, m a a r s t a a n tege­ lijkertijd boordevol historische feiten e n interessante wetens­ w a a r d i g h e d e n . Het is jammer d a t P e m o u d h a a r werk niet e e n beter einde kon geven. Ze be­ schrijft d e teloorgang v a n d e ri­ a n t e positie v a n d e vrouw, die vanaf d e dertiende e e u w inzet. De beschrijving v a n die neer­ g a n g beperkt zich echter tot d e

rusten voor iedere jongere is on­ dergebracht in e e n jeugdhonk, sportclub etc. Alleen in zulke ge­ organiseerde v e r b a n d e n k a n d e confrole op d e jongeren m a x i m a a l uitgeoefend worden e n voorkomen worden dat zij zich op „ongewenste" wijze g a a n gedragen. Al die stiategieen zijn echter tot mislukking gedoemd. De a g r e s ­ sie laat zich niet zo gemakkelijk uifroeien, m a a r steekt altijd weer op é é n of a n d e r e wijze d e kop op. De meest a a n g e w e z e n plaats w a a r die agressie botge­ vierd wordt is op d e o p e n b a r e ruimte, d e sfraat. Jongeren zoe­ ken e e n plek buiten het bereik v a n d e c a m e r a ' s e n buiten d e betuttelende sfeer v a n school e n jeugdhonk, w a a r m e n in e e n positie v a n onmacht verkeert. Hun pesterijen e n agressie ke­ ren zich nauwelijks tegen perso­ n e n omdat volgens Wietsma in onze maatschappij d e macht anoniem is geworden; er zijn nauwelijks nog m e n s e n te vin­ d e n die als d é vertegenwoordi­ gers v a n het g e z a g te beschou­ w e n zijn. In plaats d a a r v a n w o r d e n objecten e n symbolen v a n d e macht vernield. O p die manier leven jongeren hun ei­ g e n machtsgevoel uit, het is d e kick die zij v a n het k w a d e krij­ gen. Met e e n beetje k w a d e wü kun je d e a n a l y s e v a n Annegriet Wietsma beschouwen als e e n

mentaliteitsverandering, die binnen d e literatuur k a n worden opgemerkt. Het blijft e e n r a a d ­ sel w a a r o m het hoofse denken in d e dertiende e e u w verander­ d e ten n a d e l e v a n d e vrouw. Door het boek h e e n valt op hoe buitengewoon kunstzirmig on­ derlegd e n intellectueel ge­ vormd d e beschreven vrouwen w a r e n . Daarbij blijken zij aUen e e n uitzonderlijke schoonheid e n e e n aperte beminnelijkheid uit te sfralen. A a n het einde van het boek wordt duidelijk dat P er­ noud zelf bemvloed is door het hoofse vrouwbeeld. Zij roept in h a a r epüoog d e zachtaardige, liefdevolle m a a r intelligente vrouw op d e wereld te verbete­ ren. Alleen d e vrouw, met die typisch vrouwelijke kenmerken, is n o g in staat er iets v a n te maken. Je kunt je hier afvragen of d e euforie niet w a t al te ver doorslaat. E Regine P e m o u d Vrouwen in d e Middel eeuwen, h a a r politieke e n sociale beteke­ nis, P anjs 1980, AMBO B a a m 1986

apologie v a n het geweld. En dat terwijl d e reparatie v a n verniel­ d e objecten ­de g e m e e n s c h a p s c h e p p e n met geld kost, voegt d e verontruste burger e r a a n toe. Het lijkt m e niet dat zo'n verwijt terecht is. Wietsma weet redelijk aannemelijk te maken dat d e huidige vorm v a n vanda­ lisme iets te m a k e n heeft met het emotielozer worden v a n relaties op a n d e r e terreinen. Wat heeft het voor zin om te schreeuwen tegen e e n b e d i e n d e achter een loket als die ook m a a r e e n door­ geefluik is? Mede door d e auto­ matisering is in veel relaties het conflict praktisch onmogelijk en het uiten v a n agressie zinloos gemaakt. Voor zover je kunt spreken van e e n „boodschap", zou je het boek eerder kunnen opvatten als e e n pleidooi voor e e n meer rationele o m g a n g met agressie Agressie dus niet als e e n puur irrationeel fenomeen, dat in zijn totaliteit uitgebannen moet wor­ den. Zo'n ontkenning leidt al­ leen m a a r tot a n d e r e , destruc­ tievere vormen v a n geweld en totalitaire vormen v a n confrole Het sfreven n a a r e e n maat­ schappij zonder agressie is een gevaarlijke utopie. H

Annegnet Wietsma ­ Stnjd om d e straat vandalisme, maatschappelijke kontrole e n automatisering Amsterdam, SUA ƒ 26,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen