Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 540

BOEKEN Het einde van de Amerikaanse droom Begin 1965 zette het eerste b a ­ taljon Amerikaanse mariniers voet op Vietnamese bodem. Reeds a a n het einde v a n dat j a a r vochten meer d a n 180 dui­ zend Amerikaanse soldaten in Vietnam. Tien j a a r later even­ w e l vluchtten d e laatste Ameri­ k a a n s e functionarissen hals over d e kop n a a r d e voor kust g e l e g e n vliegdekschepen. Viet­ n a m werd het voorbeeld v a n zirüoos oorlogsgeweld: in die tien j a a r vielen op dat e n e land meer bommen d a n tijdens d e T w e e d e Wereldoorlog op Euro­ p a e n toch zou d e overwinning uitblijven. Het Amerikaanse prestige in d e wereld slonk als gevolg v a n d e oorlog ziendero­ g e n . Er ontstond e e n omvangrij­ k e oppositie tegen d e Ameri­ k a a n s e inmenging die in d e eer­ ste helft v a n d e jaren zeventig uitgroeide tot e e n m a s s a b e w e ­ ging. Vietnam betekende voor velen, ook in N ederland, het einde v a n d e Amerikaanse droom. In het boek 'Jo hnso n M oo rde­ naar' beschrijven Peter van Eeckert, Duc o Hellema en Adrienne van Heteren d e g e ­ schiedenis v a n d e Vietnam­be­ weging in N ederland. De keuze v a n d e titel is weloverwogen: n a a r d e mening v a n d e auteurs vormt d e geschiedenis v a n d e leuze 'Johnson Moordenaar' e e n treffende Ulustratie v a n d e op­ komst v a n d e v a d e r l a n d s e Viet­ nambeweging. Aanvankelijk werd het Ameri­ k a a n s e optreden nog met wel­ vTÜlendheid beoordeeld. Toen d e activisten vari het eerste uur 'Johnson Moordenaar' scan­ dberden, k w a m justitie in het g e w e e r om, aldus d e auteurs, ,,de tot d a n voor N ederland zo kenmerkende pro­Amerikaanse consensus tegen al te rigoreuze inbreuken te beschermen." Vol­ g e n s artikel 117 v a n het Wet­ boek v a n Strafrecht w a s d e leu­ ze strafbaar omdat hier immers s p r a k e w a s v a n e e n belediging v a n e e n „bevriend staats­ hoofd". D e g e n e n die d e leuze hanteerden, riskeerden e e n ar­ restatie, geldboetes e n zelfs ge­ vangenisstraf.

De middeleeuwen zijn l a n g e tijd het ondergeschoven kind ge­ weest als het ging om d e be­ langstelling voor het verleden, zowel v a n het grote publiek als v a n d e historici. Misschien nog meer d a n voor d e middeleeu­ w e n in het a l g e m e e n gold dit voor d e kerkgeschiedenis v a n die tijd. Die werd beschouwd als b e h o r e n d e tot het aUerdonker­ ste deel v a n d e duistere e e u w e n door sommigen. Anderen z a g e n d e middeleeuwen al te zeer als d e ideale tijd w a a r i n kerk e n samenleving op volkomen n a ­ tuurlijke wijze samengingen. Prof. dr. A. H. Bredero heeft in zijn nieuwste boek geprobeerd het juiste midden tussen deze twee opinies te vinden. Ommekeer in d e mening over d e rol v a n kerk e n religie in d e middeleeuwen vormde het boek v a n N ovalis. Hij schreef a a n het begin v a n d e negentiende e e u w e e n werkje w a a r i n het christen­ dom v a n d e middeleeuwen w^erd w e e r g e g e v e n alsof men­ s e n in die tijd in een soort lief­

Bob d e Ruiter Sommige demonstranten d a c h ­ ten justitie te slim af te zijn door d e slogan te v e r a n d e r e n in 'Johnson molenaar' m a a r ook zij k w a m e n met justitie in a a n r a ­ king. N a a r m a t e steeds meer m e n s e n zich in die leuze konden vinden, werd het echter steeds moeilijker om consequent t e g e n d e demonstranten op te treden. N a d a t d e Groningse hoogleraar Bernard Dellgauw op e e n bij­ eenkomst in d e RAI in oktober 1967 publiekelijk h a d verklaard d a t Johnson e n zijn n a a s t e me­ dewerkers volgens d e criteria v a n N eurenberg e n Tokio als oorlogsmisdadigers konden worden beschouwd, raakte jus­ titie het spoor bijster. Er werd n o g wel e e n justitieel onderzoek ingesteld, m a a r v a n vervolging w e r d afgezien. In e e n toelich­ ting stelde d e toenmalige minis­ ter v a n Justitie C. K F. Polak dat het ook n o g steeds niet hele­ m a a l duidelijk w a s w a t Delf­ g a u w nu precies h a d beweerd. De hoogleraar w a s het d a a r niet m e e e e n s e n herinnerde er in het o p e n b a a r a a n dat hij zijn kwalificaties van president Johnson ten overstaan v a n vijf­ tienduizend getuigen op d e Viet­ namdemonstratie in Amster­ d a m h a d geuit. Justitie bleef d e s o n d a n k s v a n vervolging af­ zien. Hierna werd d e leuze 'Johnson oorlogsmisdadiger' door de Vietnambeweging overgeno­ men: er w e r d e n affiches gedrukt w a a r o p Delfgauw letterlijk en met bronvermelding werd geci­ teerd. Dat ging Justitie toch weer te ver. Individuen die het affiche hadden opgehangen werden gearresteerd e n bij d e Amster­ damse studentenvereniging ASVA werd e e n grote voorraad affiches in b e s l a g genomen. Hetzelfde g e b e u r d e met d e hele o p l a g e v a n het VU­studenten­ b l a d Pharetra. Het spreekt voor zich dat toen door velen het selectieve karak­ ter v a n het vervolgingsbeleid a a n d e k a a k werd gesteld. Bo­ vendien verklaarden steeds

meer v o o r a a n s t a a n d e N eder­ landers het standpunt vQn DeU­ g a u w te onderschrijven. Dot re­ sulteerde in e e n werkelijk on­ h o u d b a r e situatie. In 1968 bleek d a t in d e Eerste Kamer e e n rui­ m e meerderheid v a n mening w a s d a t het artikel m a a r d i e n d e te worden gewijzigd e n vanaf 1969 werd het artikel niet meer toegepast. Al e e n j a a r eerder w a s presi­ dent Johnson uit d e politiek g e ­ treden. Richard N ixon w a s d e opvolger. In zijn regeerperiode e s c a l e e r d e d e oorlog in Vietnam e n n a m het verzet d a a r t e g e n m a s s a l e vormen a a n . N a d e zogenaamde kerstbombarde­ menten op Vietnam e n C a m ­ bodja in 1972 vond in Utrecht een massale demonstratie plaats. Duizenden demonstran­ ten s c a n d e e r d e n dat N ixon e e n m o o r d e n a a r w a s . Justitie stond er bij e n keek er n a a r . Van a r ­ restaties w a s toen g e e n sprake meer. De geschiedenis v a n d e slogan is, zoals gezegd, niet meer d a n e e n illustratie v a n d e geschie­ denis v a n d e Vietnambewe­ ging. De auteurs beschrijven uitvoerig d e groei v a n deze pro­ testbeweging, v a n d e oprichting v a n d e eerste jongerencomité's tot het moment w a a r o p ook d e Nederlandse regering duidelijk afstand n a m v a n d e Ameri­ k a a n s e politiek. Dat g e b e u r d e eind 1972 n a a r aanleiding v a n d e kerstbombardementen. De ondubbelzirmige kritiek die d e toenmalige minister­president W. K. A. Schmelzer in d e Kamer uitsprak, klonk zeUs het Commu­ nistische kamerlid Marcus Bak­ ker "als muziek in d e oren. „Ik kon Schmelzer wel omhelzen," Uet Bakker n a afloop weten. Een demonstratie v a n begin 1973 in Utrecht m a r k e e r d e het hoogtepunt v a n d e beweging. Als vertegenwoordigster v a n d e kerken voerde ook oud­minister Marga Klo mpé het woord. Zij bekende: „Dit is d e eerste keer in mijn leven dat ik in e e n d e ­ monstratie d e straat b e n opge­ g a a n . Ik vond het nu nodig." D a a r m e e vertolkte ze ongetwij­

ff

Gemeten naar de maatstaven van Neurenberg en Tokio zijn

zijn nauut e medewerken en generaals

oorlogs misdadiger" Prof. dr. B. Delfgaauw op 21 oktober 1967 In de Oude RAI te Amsterdam

Affiche v a n d e Actiegroep Vietnam, vervaardigd in het n a j a a r van 1967. feld d e gevoelens v a n veel a n ­ deren. De auteurs laten zien d a t d e kwestie Vietnam toch slechts l a n g z a a m doordruppelde in d e landelijke politiek e n d a t zij al­ lesbehalve politieke a a r d v e r ­ schuivingen tot gevolg h a d . N e­ derland bleef e e n trouwe bond­ genoot. Alleen d e rechtvaardi­ ging v a n het N ederlandse bui­ tenlandse beleid werd, a n d e r s d a n voorheen, pragmatisch v a n toon. „De tijd v a n het vanzelf­ sprekende Amerikaanse gelijk w a s voorbij," concluderen d e auteurs. De Vietnambeweging bleef e e n 'basisbeweging'. De hoofdmoot v a n het boek is d a n ook niet gewijd a a n d e H a a g s e politiek, m a a r a a n al die actiegroepen e n steuncomité in d e n lande, die geld inzamelden, m a a r ook fiet­ sen, brillen e n medicamenten. Het boek 'Jo hnso n o Mo rdenaar'

De liefdesgemeenschap die nooit heeft bestaan d e s g e m e e n s c h a p h a d d e n ge­ leefd. N iet alleen tartte dit beeld d e historische werkelijkheid, het gaf ook e e n vertekend beeld v a n het begrip christendom. Latere generaties gingen op zoek n a a r d e juiste inhoud v a n het begrip. Bredero vergelijkt h e n met mensen die e e n bloem­ bol afpellen: als d e laatste schü \wordt w e g g e h a a l d blijft niets over. V a n d a a r dat een nieuw boek over christendom e n chris­ tenheid in d e middeleeuwen op zijn plaats is, aldus Bredero. De lezer die echter vervolgens o p zoek g a a t n a a r e e n definië­ ring v a n het begrip christendom e n e e n gerichte vraagstelling w a a r m e e d e auteur deze l a n g e periode met zijn grote culturele e n regionale verschillen te lijf

g a a t , komt bedrogen uit. Brede­ ro begint zonder enig theore­ tisch kader te h e b b e n opgesteld a a n d e behandeling v a n d e pe­ riode. Het resultaat v a n deze a a n p a k is dat hoofdstukken volgen w^aarin steeds enorme v r a a g ­ stukken bij d e hoorns worden genomen, die vervolgens glo­ b a a l worden behandeld. In het voorwoord heeft d e auteur ge­ schreven dat het boek g e b a ­ seerd is op lezingen die hij eer­ der hield voor e e n VUSA (VU e n Samenleving) cursus. De hoofd­ stukken h e b b e n het populaire karakter v a n e e n lezing voor belangstellenden b e h o u d e n e n dit komt niet overeen met d e ge­ d r a g e n toon e n d e wetenschap­

pelijke pretenties die het boek verder uitstraalt. Overigens wQ dit niet zeggen d a t het boek v a n Bredero niet d e moeite w a a r d is. Het is on­ derhoudend. Bijzonder lezens­ w a a r d i g zijn d e hoofdstukken over d e joden in d e middeleeu­ w e n e n over d e ontwikkelingen in d e N ederlanden. Helaas wordt vooral het hoofdstuk over d e joden weer vertroebeld door het wollig taalgebruik. Het heeft bij voorbeeld weinig zin om ette­ lijke zinnen te gebruiken om a a n te geven dat h e d e n d a a g s e auteurs die schrijven over het jodendom in d e middeleeuwen, ­wel e e n s g e p l a a g d worden door schuldgevoelens over het recente verleden om d a n ver­ volgens n a enige tijd a a n te

is, kortom, e e n tijdsdocimient v a n d e bloeiperiode v a n d e N e­ d e r l a n d s e protestcultuur. Merkwaardig g e n o e g hebben d e auteurs e e n v a n d e meest doeltreffende uitingen v a n die cultuur over het hoofd gezien: het protestlied 'Meneer d e presi­ dent, s l a a p zacht!'. Bo udewijn de Gro o t heeft het liedje op de plaat gezet, m a a r d e Vietnam­ demonstranten k e n d e n d e tekst ook uit hun hoofd. N iet alleen d r a a i d e m e n dit plaatje thuis op d e grammofoon, ook tijdens de­ monstraties e n 'teach­ins' galm­ d e het 'slaap zacht' uit d e luid­ sprekers. Als het plaatje destijds niet zo v a a k g e d r a a i d zou zijn, zou het thans wellicht opnieuw kurmen worden uitgebracht. „'Johnson Moordenaorl', De k w e s t e Viet n a m in d e N ederlandse pohüek 1965 1975", Peter v a n Eekert, Duco Hellema A d n e n n e v a n Heteren, Uitgeven) Jan Mets, 1986

g e v e n dat die schuldgevoelens voortkomen uit w a t er gebeurd is tijdens d e Tweede Wereldoor­ log. Zoiets weet iedere lezer Bredero k a n d a n ook beter met­ e e n a a n het begin m a n en p a a r d noemen. N u hij dat met doet, verzwakt zijn betoog dat het eigenlijk verdiend om volle­ dig tot zijn recht te komen. Het is namelijk e e n zeer verstandig verhaal. Misschien is prof. Bredero te snel a a n dit boek begonnen. Hij heeft grote expertise op dit ge­ bied e n het moet voor hem met moeilijk geweest zijn om bijna uit ervaring e e n boek samen te stellen. Het zou misschien een beter g e w o r d e n zijn als hij het wat langer h a d laten rijpen en a a n d e lezingen meer h a d toe­ gevoegd. N u is het e e n boek g e w o r d e n dat niet k a n tippen a a n het niveau v a n 'Cluny en Citeaux', het boek d a t Bredero vorig j a a r uitgaf.

A d r i a a n H Bredero, christendom en christenheid m d e m i d d e l e e u w e n ƒ49,90

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen