Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 463

25 APRIL 1986 De Doleantie w a s e e n conflict binnen d e Hervormde kerk, d a t in 1886 tot e e n scheuring leidde. De inschikkelijke houding v a n d e Hervormde synode tegen­ over d e vrijzinnigen resulteerde in e e n o n g e m e e n felle botsing met d e rechtzinnige 'kleine luy­ den' onder leiding v a n Abra­ h a m Kuyper, d e grondlegger v a n d e Vrije Universiteit e n voorman v a n d e Anti­Revolutio­ naire Partij. Die laatsten protes­ teerden tegen het 'verval' v a n d e Hervormde kerk e n stichtten d e Nederduits Gereformeerde kerken, met toevoeging v a n het woord 'doolerende' (letterlijk klagende, treurende). Van e e n definitieve breuk wüde m e n aanvankelijk n o g niet weten ­ daarvoor treurde m e n nog te­ veel ­, m a a r dat werd het wel. In 1892 verenigden zij zich met d e kerken v a n d e Afscheiding, die al in 1834 onder a a n v o e r i n g v a n Hendrik d e Kok d e Her­ vormde kerk d e rug h a d d e n toe­ gekeerd. S a m e n vormden zij d e Gereformeerde kerken in Ne­ derland. D a a r m e e w a s d e eenheid bin­ nen d e gereformeerde kerken overigens n o g ver te zoeken. De Afscheiding luidde e e n periode in v a n talrijke botsingen e n af­ splitsingen. Bovendien leverde ook elke 'hereniging', zoals die van 1892, e e n bijdrage a a n d e verdeeldheid, d a a r d e achter­ blijvers, die niet wilden o p g a a n in e e n nieuw kerkverband, ge­ woon op eigen kracht verder gingen. Men c(ing d a n niet als vrienden uit elkaar. Zo w a s het in die d a ­ gen v a n d e Doleantie zelfs ge­ bruikelijk dat al d a n niet dole­ rende middenstanders door a n ­ dersdenkenden geboycot wer­ den e n niet ongewoon d a t hooi­ schuren v a n 'afvallige' boeren m b r a n d w e r d e n gestoken. Illus­ tratief is ook het v e r h a a l over d e geit, die niet langer mocht cjra­ zen op het grasveld rond d e kerk. „ G e e n dolerende geit op een hervormd kerkhof," riep d e koster n a a r d e omstanders toen hij het beest w e g j a a g d e . En w a a r ging het nu eigenlijk om? V a n d a a g d e d a g zullen ook de trouwe kerkgangers n a a r d e boekenkast lopen als h e n die v r a a g gesteld wordt. De mees­ ten zullen niet veel meer kurmen zeggen d a n dot Kuyper e n d e zijnen e e n meer orthodoxe, rechtzirmige interpretatie v a n de bijbel voorstonden. Dat m e n toentertijd elkaar het leven zuur maakte v a n w e g e uiteenlopen­ de interpretaties v a n bijbelse thema's als d e zondeval e n d e g e n a d e Gods, kunnen zij zich nu nauwelijks meer voorstellen. Dat stemt tot nadenken, tot rela­ tiveren vooral. Het is d a n ook niet verwonderlijk dat d e Do­ leantie­herdenking, die vorige

collectie Vervolg van pag. 1 Het is e e n gevarieerde tentoon­ stelling geworden, die d e hele afgelopen e e u w bestrijkt. Kera­ miek, schilderijen, houtsneden en wandkleden; sociaal­realis­ me, dadaïsme, op­art e n post­ modernisme, alles door elkaar. Dat is op zich niet erg, want, aldus Vrieze, „elke verzameling heeft e e n b e p a a l d e s a m e n ­ hang, die ontstaan is doordat een b e p a a l d iemand h a a r heeft samengesteld". De nadruk ligt bij d e expositie dan ook minstens evenzeer o p de verzamelaars als op d e kunstwerken. In bijschriften staan citaten v a n d e verschil­ lende coUectionneurs w a a r i n zij a a n g e v e n wat h e n boeit e n drijft. Dit gebeurt tamelijk open­ hartig. Sommigen stellen zich

Herdenking van Doleantie in teken van verdraagzaamheid Dit jaar wordt het eeuwfeest van de Doleantie gevierd. Vorige week vrijdag vond de officiële herdenkingsdienst plaats in de Amsterdamse Keizersgracht, het eerste grote kerkgebouw dat de 'dolerenden' lieten herrijzen. Professor dr. I. A. Diepen horst was hier uiteraard bij aanwe­ zig: hij sprak de herdenkingsrede uit en nam na afloop het eerste exemplaar van het boek De Doleantie van 1886 en haar geschieden is in ontvangst.

Bob de Ruyter w a a r i n hij ieder het zijne tracht­ te te geven. Hij stelde dat over d e Doleantie te bewierokend is gesproken „alsof er niet af e n toe r a u w e taal is gebezigd e n h a r d h a n d i g is opgetreden," m a a r w e e s ook nadrukkelijk op 'het schandelijk onrecht' dat d e dolerenden is a a n g e d a a n . Het ging h e m te ver om d e Doleantie als e e n 'huiselijke ruzie' of als 'binnenbrandje' te karakterise­ ren, m a a r , zo v o e g d e hij er a a n toe „als tegenwicht ten opzichte v a n overschatting k a n het g e e n kwaad."

De Jeugd

Na d e breuk met d e hervormde kerk, l a a i d e d e strijd om d e kerkelijke g o e d e r e n hoog op. Begin 1886 verschaften Kuyper e n zijn h a n d l a n g e r s zich op g e w e l d d a d i g e wijze t o e g a n g tot d e Nieuwe Kerk. Tot grote w o e d e v a n het publiek z a a g d e n zij e e n p a n e e l uit d e deur. De 'kraakactie' mislukte, later werd toen m a a r d e Keizersgrachtkerk gebouwd. Foto Bram de Hollander w e e k vrijdag plaatsvond, in het teken stond v a n verzoening e n v e r d r a a g z a a m h e i d . Het spreekt ook voor zich d a t Professor Die­ penhorst, ex­minister e n ex­rec­ tor magnificus v a n d e VU, w a s uitgenodigd om d e herden­ kingsrede uit te spreken. Hij wordt inmiers beschouwd als d e meest welbespraakte e n erudie­ te woordvoerder v a n het calvi­ nistische volksdeel.

Diepenhorst herinnerde zijn g e ­ hoor a a n het feit dat hij r e e d s negenendertig j a a r geleden in e e n brochure voor aansluiting bij d e oecumenische beweging h a d gepleit. „Om e e n oorzake­ lijk v e r b a n d met het toetreden tot d e w e r e l d r a a d der gerefor­ m e e r d e kerken a a n te nemen", liet Diepenhorst echter „ a a n ie­ d e r s fantasie over". Hierop volgde e e n afgewogen betoog.

a l s m e c e n a s op: S. K. Varga, hoogleraar Frans, verzamelt het werk v a n e e n bevriend artiest met wie hij regelmatig discus­ sieert „over filosofische, literaire e n esthetische zaken". Bert Jan­ sen, medewerker v a n d e com­ missie MVA, koopt kunst v a n levende kunstenaars omdat dat h e m vriendschap oplevert (wie zei d a t kunst niet nuttig was?). A n d e r e n doet het a a n vroeger thuis denken: W. Keizer, docent economie, s p a a r t kunst uit d e {crisis)jaren '20 ­ '40 omdat hij opgroeide met herinneringen v a n zijn ouders a a n die tijd: „Ik houd v a n kunst die je met e e n vuistslag tussen d e o g e n treft." Voor J. Slothouber, hoofd pers e n voorlichting, die veel v a n zijn kunstwerken aanschaft in het VU­Exposorium, is kunst in zijn woonomgeving v a n jongsaf heel gewoon, „ e e n wezenlijke aanvulling op het leven v a n al­ ledag". Weer e e n a n d e r is ijdel­ tuiterig: bibliothecaris J. SteUing­

werff verzamelt figuratieve e n illustratieve kunst, „vooral in re­ latie met mijn eigen publica­ ties". Rekening houdend met d e lees­ luiheid v a n het kunstkijkpubliek heeft m e n het in d e bijschriften bij losse kreten gelaten die wel iets, m a a r niet veel over d e ver­ z a m e l a a r s e n hun kunstvoor­ werpen zeggen. Gelukkig heeft Dick Emsting v a n het AVC e e n twintig minuten d u r e n d e video­ film samengesteld, w a a r i n drie v a n d e 'geéxposeerden' zich te midden v a n hun collectie thuis n a d e r verklaren. De hierboven als m e c e n a s gety­ p e e r d e Bert Jansen blijkt iime­ mend. Hoe ziet e e n m e c e n a s er­ uit? Vast niet als Bert Jansen. Moeizaam formulerend tracht hij uit te leggen hoe zijn vrien­ denkunstenaars d e problemen v a n tijd e n ruimte in beelden trachten te v a n g e n . Zijn m e d e ­ deling d a t hij kunst verzamelt om vrienden te krijgen heeft n o g

Dat d e jeugd g e e n weet heeft v a n d e Doleantie e n dat die door b e j a a r d e n voor kennisge­ ving wordt a a n g e n o m e n , b e ­ treurde d e r e d e n a a r niet: hij heeft d a a r 'eensdeels' g e e n b e ­ z w a a r tegen. P a s verontrustend wordt het volgens h e m als velen d e kerk zelf niets doet. Met het oog op d a t laatste b e v a l hij drin­ g e n d a a n 'de feiten te wegen'. Vervolgens w e e s hij op d e voortschrijdende ontkerkelij­ king, d e talrijke conflicten e n met n a m e het onvermogen d e eenheid binnen d e kerk te her­ stellen. Na d e v r a a g te h e b b e n o p g e r o e p e n of wij iets h e b b e n geleerd, n o e m d e Diepenhorst in e e n a d e m e e n kerkelijk geschil uit 1911, e e n uit 1934 e n e e n uit 1984. In d a t l a a s t e jaar, zo licht­ te hij toe, „ging d e synode, krachtens e e n zeer laat in d e a v o n d gevallen besluit, d e over­ heid v e r m a n e n inzake het in­ derdaad benauwende bewape­ ningsprobleem". „ O p dit ogenblik", zo ging hij verder, „bemoeien kerkleden zich met eikaars reizen n a a r het buitenland, d e e e n m a g wel, d e a n d e r niet n a a r Zuid­Afrika". De b o o d s c h a p w a s duidelijk: geschilpunten moeten niet meer zoals vroeger op d e spits wor­ d e n gedreven. „Gelovend in d e eenheid der kerk hierboven, zul­ len wij deze op a a r d e met het zetten v a n kleine pasjes b e h o ­ ren te verwerkelijken".

Gedenkboek Na deze woorden mocht Die­ penhorst als eerste het gedenk­ boek De Dolean tie van 1886 en haar geschieden is in ontvangst het meest w e g v a n e e n biecht. Komisch is d e theologiestudent (met b a a n ) George Heeneman, die vertelt dat hij ongeveer 20.000 boeken bij zichzelf, zijn ouders e n z'n tante in d e kast e n op zolder heeft staan. Hij over­ weegt het predikantschap te g a a n combineren met e e n b a a n als b o e k h a n d e l a a r . Zijn liefde g a a t uit n a a r het grafische werk v a n d e Belg Masereel, met wiens paciüstisch­socialistische instelling hij zegt zich als chris­ ten goed te kunnen verenigen. Piet Emsting, studentendecaan, geeft­een a a r d i g lesje over Ne­ derlandse keramiek, e n p a s s a n t enige minder fraaie delen v a n zijn enorme collectie tonend („Hier e e n Delftsblauwe v a a s , g e m a a k t in Purmerend"). Het kijken n a a r zijn vazen biedt h e m rust, vertelt hij. Met deze expositie wü d e Expo­ soriumcommissie duidelijk m a ­ ken d a t d e aanschaf v a n oor­

nemen. In deze bimdel wordt het g e d a c h t e n g o e d v a n d e m a n n e n v a n d e Doleantie b r e e d uitgemeten. Onder a n d e ­ ren W. Bakker, P. L. Schram e n W. Nijenhuis zijn door d e r e d a c ­ tie g e v r a a g d duidelijk te m a k e n „ w a a r o m er destijds zo g e h a n ­ deld, geschreven e n gesproken is". Verder heeft m e n niet ver­ zuimd d e historische context a a n te geven. Zo worden door W. J. Wieringa e n C. H. W. v a n d e n Bergh ook d e toenmalige politieke e n maatschappelijke tegenstellingen besproken. Niet zonder reden, want deze tegen­ stellingen klonken door in het theologische debat. Zoals d e s a ­ menstellers stellen in d e verant­ woording: „De kerkelijke ge­ beurtenissen stonden in e e n breder k a d e r d a n w a a r v a n d e d e e b i e m e n d e n zich toen zelf be­ wust waren". Zo w a s Kuyper niet slechts e e n orthodox theoloog, m a a r ook d e populistisch leider die voorging in d e emancipatiestrijd v a n d e zogenoemde 'kleine luyden', d e bijbelvaste ambachtslieden, kleine middenstanders e n boe­ ren, die op maatschappelijk ter­ rein achtergesteld w a r e n . Bij d e presentatie v a n het boek sprak O. J. d e Jong, e e n v a n d e redacteuren, d e hoop uit dat deze bundel er toe m a g bijdra­ g e n „dat m e n s e n in het h e d e n elkaar leren a a n v a a r d e n , zodat d e e n e w e g ook voor d e g e n e n die er nu n o g niet s a m e n op willen, toch a l zichtbaar is". In die opzet is m e n zeker ge­ slaagd. M a a r h o e begrijpelijk e n onvermijdelijk d e perikelen rond d e Doleantie ook m o g e n zijn, d e hevigheid w a a r m e e d e richtingenstrijd werd uitgevoch­ ten, blijft frapperen. Wie die g e ­ schiedenis e e n s overdenkt, is meer d a n voorheen tot relative­ ren in staat. Ook om deze r e d e n laat het gedenkboek zich lezen als e e n aanklacht tegen elke vorm v a n fanatisme. Zoals d e Jong in d e epiloog opmerkt: „Be­ ginsel stond tegenover beginsel. Begrip voor dat beginsel v a n d e overkant k r e e g n o g l a n g g e e n ruimte. Na e e n e e u w wordt het wel tijd".

Samenzang De herdenkingsbijeenkomst werd afgesloten met e e n sa­ menzang. Koor e n gemeente hielden zich echter niet a a n de­ zelfde maat, zodat het resultaat weinig harmonieus in d e oren klonk. Sommigen konden op e e n g e g e v e n moment zelfs het l a c h e n niet meer inhouden, w a a r n a door a n d e r e n geïrri­ teerd in hun richting werd geke­ ken. De eenheid binnen d e kerk zal nog wel e e n poosje op zich laten wachten.

spronkelijke moderne kunst in­ teressante mogelijkheden biedt e n zeer wel mogelijk is. Vrieze: „ A a n d e VU werken behoorlijk veel m e n s e n met verstand v a n kunst die nooit e e n kunstwerk aanschaffen omdat zij denken dat dit o n b e t a a l b a a r is. Dat valt reuze mee. Bij deze verzame­ l a a r s zitten g e e n overmatig rijke mensen, m a a r d e door h e n g e ­ kochte kunst is in het a l g e m e e n v a n g o e d e kwaliteit. Het is e e n keuzekwestie: wie grif vijfdui­ zend gulden neerlegt voor e e n bankstel, k a n zich ook e e n schil­ derij v a n tweeduizend gulden permitteren. En e e n schilderij g a a t langer mee". Ars longa, bankstel brevis. Van harte aanbevolen, deze ten­ toonstelling, ook als u d e Donald Duck­collectie v a n uw driejarig neefje bij voorbaat e e n stuk in­ teressanter vindt.

(Aad

Meijer)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen