Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 195

CULTUUR M W E-H

Van maskers en rode neuzen

Vorige m a a n d werd a a n d e Am­ sterdamse Warmoesstraat het Centrum voor Commedia dell'­ Arte Maskers opgericht. Com­ m e d i a dell'Arte is het in oor­ sprong Italiaanse typen­toneel, waarbij het plot vast lag in het scenario e n waarbij d e spelers d e verdere invulling verzorgden n a a r eigen bedrevenheid in d e traditie v a n d e Commedia e n d e z o g e n a a m d e „Culturele Conta­ minatie". Doelstelling v a n het centrum is ,,H et plegen v a n on­ derzoek en het ontwikkelen v a n e v e n e m e n t e n rond en over Commedia dell'Arte en het m a s ­ ker, het bevorderen v a n h a a r invloed op a n d e r e kunstuitingen e n h a a r verspreiding onder e e n zo breed mogelijk publiek". Daartoe worden er afwisselend exposities gehouden v a n m a s ­ kers e n pruiken tot foto's en schilderijen, worden cursussen g e g e v e n en is er e e n reizende tentoonstelling, waarbij lezin­ g e n e n opvoeringen d e juiste entourage moeten scheppen. Juan Tajes en Arie van 't Hoog, d e oprichters v a n het centrum, zijn het zelden oneens e n vullen elkaar slechts a a n in d e volgen­ d e causerie over d e Commedia dell'Arte. ,,De belangrijkste ingrediënten v a n d e Commedia dell'Arte zijn d e maskers. Je spreekt niet v a n hoofdfiguren m a a r v a n maskers e n zo worden d e p e r s o n a g e s ook a a n g e d u i d in d e 'rolverde­ ling'. H et zijn g e e n maskers om i e m a n d o n h e r k e n b a a r te ma­ ken, m a a r om een p e r s o n a g e a a n te geven. H et zijn eigenlijk archetypes uit het dagelijks le­ ven. H et is bijvoorbeeld zeer eenvoudig d e belachelijkheid v a n d e oude grijsaard te her­ kennen, of d e lafheid v a n d e kapitein, of d e bla­bla v a n e e n

W E-

Francis Lesman wetenschapper. Al die types be­ s t a a n nog steeds, m a a r zijn niet politiek. De Commedia is g e e n politiek theater op d e manier v a n Dario Fo. De r e e d s b e k e n d e types worden opgevoerd e n m e n laat het publiek d e eventu­ ele politieke conclusies trek­ ken." ,,De a a r d v a n het masker wordt eigenlijk het best w e e r g e g e v e n door het Arabische woord 'mas­ kara', dat 'spot' betekent, e e n relativerende eigenschap dus. De functie v a n het masker bij het o u d e Griekse toneel w a s e e n a n d e r e . H et Griekse toneel in d e Oudheid w a s e e n ritueel theater, iets als d e nieuwe mis voor katholieken. Er werd veel gebruik g e m a a k t v a n symboliek e n suggestie. Net als bij d e Commedia z a g je bij het Griek­ se toneel nooit iemand dood­ g a a n . Bij Euripides verwijdert Jokaste zich e n d e deuren g a a n dicht achter h a a r . Je hoort h a a r kermen e n het koor g a a t jam­ meren 'Oh, grote smart, Jokaste sterft!'. Vervolgens g a a n d e deuren weer open e n wordt het Ujk v a n Jokaste n a a r buiten ge­ d r a g e n . H et w a s o n d e n k b a a r dat er iemand op het toneel overleed. H et suggereren w a s het belangrijkste e n het koor vervulde daarbij d e rol v a n ver­ teller. Bij d e Commedia praten sommige figuren met het pu­ bliek. > De speler speelt het m a s ­ ker e n het publiek vult verder in." „De Commedia is vanuit Italië via Frarikrijk in ons l a n d terecht gekomen, zo omstreeks d e 18e eeuw. H et is e e n heel a n d e r soort theater d a n d e b e k e n d e

tragedies of comedies. De Griekse tragedies bijvoorbeeld h a d d e n e e n kathartische inslag, dat wil zeggen v a n boven n a a r b e n e d e n , v a n g o d e n n a a r men­ sen, terwijl d e comedie v a n be­ n e d e n n a a r boven ging: d e m e n s e n lieten d e g o d e n zien wat voor fouten d e g o d e n h a d ­ den. D a a r in het midden zit het Burgerlijk Toneel, d e huiselijke d r a m a ' s . S h a k e s p e a r e is nog steeds kathartisch: het g a a t niet om Macbeth of H amlet, m a a r het zijn voorbeelden, concep­ ten. De mens wordt geconfron­ teerd met zichzelf. Het burgerlijk d r a m a vertelt hoe bijvoorbeeld Pietje Vissers uitroept: 'Oh, ze houdt niet v a n me' e n 'Wat h e b ik toch weinig geld'. Zo is Voltai­ re, m a a r Racine is tragedie." „Het is overigens e e n foute ge­ dachte, dat er bij d e Commedia gemiproviseerd wordt. De m a s ­

De grimlach van Ousmane Sembene

In 1975 begon d e NOVIB h a a r Derde Spreker­serie met d e ro­ m a n Xala v a n Ousman e Sem­ bene. Ter gelegenheid v a n het tienjarig b e s t a a n v a n deze reeks literatuur uit d e Derde We­ reld zijn er dit j a a r nog twee b o e k e n v a n d e Afrikaanse schrijver en filmer vertaald: zijn debuut De zwarte dokwerker e n zijn meest recente werk Ein de van een imperium. N a d e Tweede Wereldoorlog w^erkte d e Senegalees S e m b e n e e e n a a n t a l jaren als gastarbei­ der in d e h a v e n s v a n MarseUle. De ervaringen die hij er op deed, verwerkte hij in d e r o m a n De zwarte dokwerker (1956). Bij aUe opwinding rond d e laatste publikatie v a n Günther Wallraff staat m e n er soms niet bij stil dat buitenlandse werknemers ook zelf beschreven h e b b e n wat zij in hun gastlanden meemaken. Niet dat dat schrijven altijd van­ zelf g a a t . O u s m a n e Sembene over zijn eerste boek: „H et is moeüijk voor iemand die niet veel oplei­ ding heeft, om v a n d e e n e op d e a n d e r e d a g te g a a n schrijven.

Dick Roodenburg Ik kon mezelf niet zijn en w^ist ook niet met wie ik me zou kun­ n e n identificeren". In De zwarte dokwerker werkt d e jonge gastarbeider Diaw FaUa 's nachts a a n zijn levens­ werk, e e n boek over d e slaver­ nij. Een F r a n s e schrijfster die h e m daarbij helpt, geeft het on­ d e r h a a r eigen n a a m uit. In blin­ d e w o e d e vermoordt hij h a a r . De thematiek v a n De zwarte dok werker is die v a n Sembenes beginnend schrijverschap. De r o m a n is niet in alle opzichten g e s l a a g d . H et proces n a d e moord beslaat bijna d e helft v a n het boek, waardoor d e composi­ tie nogal onevenwichtig is. Mede door d e autobiografische elementen staat dit debuut wat los v a n het overige werk v a n Sembene, w a a r i n hij meer af­ stand schept tot zijn persona­ ges. Wat blijft is d e aanklacht t e g e n het racisme in d e Franse maatschappij.

Kenmerkend voor alle verha­ len, romans e n füms v a n Ous­ m a n e Sembene is zijn sociale betrokkenheid, waarbij hij steeds kiest voor d e onderdruk­ ten. De machthebbers, w a a r t e ­ g e n hij zich keert, v e r a n d e r e n met d e geschiedenis. In De houtjes van God (1957) moeten d e koloniale onderdrukkers het ontgelden, zonder dat Sembene zich overigens laat verleiden tot e e n zwart/wit w e e r g a v e v a n goed en k w a a d ; d e vrouwen in d e film vechten met hun m a n ­ n e n voor d e bevrijding, m a a r tegen hun m a n n e n voor hun ei­ g e n vrijheid. Xala (1973) laat zien d a t ook met d e onafhankelijkheid het Afri­ k a a n s e paradijs nog niet is a a n ­ gebroken. De Fransen zijn er weliswaar uitgegooid, m a a r ko­ men via e e n achterdeur als 'ad­ viseur' weer binnen. In Xala ko­ m e n d e verschillende kanten v a n Sembenes schrijverschap goed tot hun recht. Zijn solidari­ teit met d e zwakkeren in d e Afri­ k a a n s e samenleving, d e cfroep bedelaars, die in d e roman e e n bescheiden, m a a r cruciale rol vervult. Zijn kritiek op d e nieuwe

kers e n het scenario b e p a l e n zo sterk d e rol, dat er aUeen in die zin geïmproviseerd wordt, dat e e n speler k a n putten uit e e n v o o r r a a d s t a n d a a r d g r a p p e n of monologen e t c , die hij of zij kent uit d e traditie of welke zijn over­ g e n o m e n uit a n d e r e bronnen, d e z o g e n a a m d e 'culturele con­ taminatie'. Maar alles is v a n te voren afgesproken. H et is zelfs zo, dat d e b e w e g i n g e n en hou­ dingen v a n d e maskers zijn voorgeschreven. Als je Arlequi­ no speelt, weet je wat voor stem­ geluid je moet gebruiken, met welke medeklinkers je moeite hebt, hoe je moet b e w e g e n en welke g r a p p e n je moet maken." ,,In d e praktijk heeft het masker e e n intrigerende charme, je speelt niet e e n persoon, je wórdt die persoon. H et masker haalt iets uit d e mens e n dat k a n voor sommigen beangstigend zijn. In

d e trant v a n 'Ik wü zo niet zijn!', m a a r je bent het wèl! A a n d e a n d e r e kant heeft het masker ook e e n relativerende eigen­ s c h a p . H et zou e e n a a r d i g idee zijn om e e n minister zijn speech te laten houden met e e n rode clownsneus op en d e rest v a n d e Tweede Kamer ook. Dat zou wel e e n s verhelderend kunnen werken. Zo k a n PulchineUa, e e n v a n d e maskers in d e Comme­ dia, bijvoorbeeld met e e n zelfde relativerende tweeslachtigheid glimlachend zeggen w a n n e e r ze h e m aftuigen 'ja, jullie s l a a n me wel bont en blauw, m a a r ik b e n tóch onzichtbaar!' "

elite, die h a a r auto's met Frans bronwater w a s . O n d a n k s d e ideeèn die ze belichamen of d e maatschappelijke richtingen die ze vertegenwoordigen blij­ ven zijn p e r s o n a g e s zeer men­ selijk. Zonder zijn betrokken­ heid te verliezen, observeert S e m b e n e zijn landgenoten en zet hij ze met e e n onnavolgbare humor neer. Het einde v a n e e n imperium (1981) k a n in zekere zin be­ schouwd worden als e e n ver­ volg op Xala, zij het dat d e hila­ riteit om d e corruptie e n machts­ wellust v a n d e nieuwe elite heeft plaats g e m a a k t voor d e grimmige constatering dat deze elite ook slechts e e n pion is in het internationale schaakspel. Het lot v a n Afrika zal zeker d e rest v a n deze e e u w nog be­ p a a l d worden door d e vroegere koloniale mogendheden, voor­ spelt d e journalist Kad a a n het eind v a n het boek. Het einde v a n e e n imperium be­ schrijft e e n militaire staatsgreep met zijn voorgeschiedenis. Een veelheid v a n p e r s o n a g e s verte­ genwoordigt even zovele perso­ nen, stromingen en ideeën. On­ d a n k s het voorwoord w a a r i n O u s s m a n e S e m b e n e schrijft dat d e lezer vooral niet moet den­ ken dat achter zijn p e r s o n a g e s b e s t a a n d e personen schuil­ g a a n , heeft H et einde v a n e e n imperium aUes te m a k e n met het Senegal v a n n a d e onafhanke­ lijkheid. Een sleutelroman is te

sterk uitgedrukt, m a a r bijvoor­ beeld d e figuur Leon Migname heeft veel w e g v a n d e vroegere president v a n Senegal, Leopold Senghor. H oe d a n ook, Sembe­ n e schetst e e n indrukwekkend beeld v a n e e n door corruptie geteisterde e n door internatio­ n a l e manipulaties b e p a a l d e jonge Afrikaanse staat. Het werk v a n O u s m a n e Sembe­ n e past goed binnen d e voor­ lichtingstaak die d e NOVIB zich stelt: H ij beschouwt zichzelf als e e n soort schoolmeester en d e meester k a n uitstekend vertel­ len. Zijn romans geven e e n beeld v a n Afrika w a a r g e e n wetenschappelijk werk tegenop kan. Na tien j a a r blijkt d e edu­ catieve gerichtheid v a n d e Der­ d e Spreker­serie echter ook n a ­ delen te hebben. De lezer krijgt weliswaar e e n redelijk inzicht in sommige pro­ blemen die in d e Derde Wereld spelen, m a a r g e e n representa­ tief beeld v a n d e literatuur die er geschreven wordt. De keuze is te veel gevallen op romans met e e n rechtlijnige verhaalstruc­ tuur. Zo is het door d e NOVIB uitgebrachte Mijn Mercedes is groter v a n Nkem Nwanko e e n pover verhaal, dat literair ge­ zien weinig voorstelt. H et min­ der toegarikelijke, m a a r mijns inziens veel interessantere, Le devoir de violen ce v a n Yambo Ouologuem uit 1967 is nog steeds niet vertaald. Iets voor d e komende tien jaar, wellicht.

Centrum voor Commedia dell'Arte Maskers Warmoesstraat 109b te Amster­ d a m . Van 14 nov t/m 6 d e c : expositie maskers, reqmsieten en pentekerungen Informatie omtrent cursussen enz. OZO­ 226905.

Q

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen