Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 317

BOEKEN

'O, jonkvrouw Maria, help mij!' Hoe vult e e n hongerige student zijn pens? Dat dit in d e nabije toekomst e e n nijpend probleem k a n g a a n worden, moet zo lang­ z a m e r h a n d wel tot iedereen zijn doorgedrongen. In d e middel­ eeuwen, toen het probleem ook speelde, w a r e n er wel oplossin­ g e n bekend. De overlevering verhaalt bij voorbeeld v a n twee studenten die uitgedost als dui­ vels, met horens op hun hoofd, het gezicht zwartgemaakt e n ketens om hun lijf, e e n frivool banket verstoorden. Ze krijsten: ,,Gij smulpapen, die in wellust begeert te leven zonder a a n G o d te denken, t h a n s moet g e sterven en met ons m e e g a a n n a a r d e afgrond v a n d e hel." O n d e r luid misbaar m a a k t e n d e feestvierders dat ze w e g kwa­ m e n e n d e studenten n a m e n het er flink van. Studenten m a a k t e n deel uit v a n d e z o g e n a a m d e 'varende luy­ den', bedelmonniken, afge­ dankte huursoldaten, kwakzal­ vers e n a n d e r e p a u p e r s die rond het j a a r 1500 grötis a a n d e kost probeerden te komen. Voor velen w a s dit e e n dwingende noodzaak, m a a r voor bedel­ monniken w a s a r m o e e e n d e u g d e n voor studenten b e ­ hoorde het tot d e opvoeding dat ze e e n s voor zichzelf leerden zorgen. Dit vertelt Herman Pleij, hoogle­ r a a r a a n d e Universiteit v a n Amsterdam, in zijn nawoord bij e e n verzameling middeleeuwse vagebondsteksten. Van schel­ men en schavuiten geheten, w a a r ook het voorbeeld v a n d e twee studenten a a n ontleend is. Pleij schrijft dat d e teksten tot nu toe weinig a a n d a c h t h e b b e n gekregen doordat onderzoekers ze niet 'literair' g e n o e g vonden e n doordat er g e e n woorden­ boek b e s t a a t dat d e taal v a n d e periode w a a r i n d e teksten ont­ stonden ontsluit.

Johan de Koning Het boekje is uitgegeven in e e n nieuwe serie, d e Griffioen, die bedoeld is als e e n aanvulling o p d e Salamander. De S a l a m a n ­ derreeks bevat namelijk enkel teksten v a n n a 1860. De Max H a v e l a a r is d e oudste. De Griffi­ oenreeks zal zich beperken tot teksten v a n vóór 1850. W a a r no­ dig worden d e teksten in d e n i e u w e reeks a a n g e p a s t a a n het h e d e n d a a g s e taalgebriiik e n elk deeltje wordt ­ a n d e r s d a n in d e S a l a m a n d e r ­ voor­ zien v a n e e n nawoord. Evenals d e samenstelling, d e vertaling e n d e tekstverzorging wordt dat verzorgd door e e n specialist. Twee v a n d e zes deeltjes die tot n u toe zijn verschenen bevatten middeleeuwse teksten. De in­ houd e r v a n levert e e n fraai con­ trast op. Want terwijl het door Pleij verzorgde deeltje v a g e ­ bondsteksten bevat, vinden w e in het a n d e r e juist vrome teks­ ten, exempelen. T erwijl d e per­ s o n a g e s in d e vagebondstek­ sten er op uit zijn hun m a a g ­ zoals het heet ­ kermis te laten vieren, is het doel in d e exempe­ len doorgaans vergeving, w a a r d o o r m e n in aanmerking komt voor d e hemelse zaligheid. Exempelen zijn korte anekdoti­ sche verhaoljes, w a a r i n in d e middeleeuwen abstracte ge­ loofswaarheden w e r d e n ver­ aanschouwelijkt. Ze moesten stichten, m a a r volgens het door Frits van Oostrom, hoogleraar te Leiden, verzorgde nawoord bij Voorbeeldig vertellen ont­ leenden ze hun populariteit vooral a a n d e steeds weer ver­ r a s s e n d e manier w a a r o p dit ge­ beurde. Van Oostrom schrijft: „Het v e r h a a l moge steeds voor­ beeld zijn, doorsnee is het nooit. Het g e n r e leeft bij d e gratie v a n

het buitenissige, het uitzonderlij­ k e e n het wonderbaarlijke." Verhaalmotieven worden ein­ deloos gevarieerd, zoals dat v a n het Mariabeeld of portret d a t tot leven komt om e e n zon­ d a a r te r e d d e n of e e n uitverko­ r e n e bij te staan. Verrassend is bij voorbeeld d e variant v a n d e schilder, die hoog boven d e grond a a n e e n portret v a n Ma­ ria werkt. De duivel laat zijn steiger instorten e n d e schüder roept: „O, jonkvrouw Maria,

Op het eerste gezicht zou m e n een s a a i e correspondentie verwachten tussen twee staatslieden v a n e e n partij e n uit e e n tijd die nu niet uitblinken door kleurrijke voorvallen. Dit vooroordeel kan hoogstens verzacht worden door d e g e d a c h t e dat doctor Kuyper d a n waarschijnlijk nog wel d e meest flamboyante figuur birmen d e toenmalige ARP was, In d e jaren die d e correspondentie met Idenburg beslaat w a s Kuyper in e e n partij v a n

Karin van Lierop b r a v e burgers d e oude leider, wiens macht t a n e n d e w a s . Door zijn vijanden werd hij v a a k als e e n volksmenner e n ijdeltuit bestempeld. Daarenteg e n w a s Idenburg iemand die niet snel duidelijk op d e voorgrond trad. I e m a n d met e e n nuld e b e d a c h t z a m e kijk op d e wereld e n e e n persoon die, getuige zijn brieven a a n zijn vrouw, zeker g e e n te h o g e dunk v a n zichzelf h a d . Die e i g e n s c h a p p e n w a r e n h a r d nodig om d e vrede met d e ouderwordende Kuyper te b e w a r e n . Idenburg werd d e trait d'union tussen d e oude s t a a t s m a n e n zijn jongere partijgenoten. Vooral n a d a t in 1908 e e n kabinet w a s geformeerd onder antirevolutionaire leiding, m a a r achter d e rug v a n Kuyper om, t r a d e n spanningen op e n w a s bemiddeling nodig om te voorkomen dat d e spanningen a a n d e top v a n d e partij teveel n a a r buiten zouden treden.

bevatten met al hun ironie in feite e e n burgerlijke moraal. De overlevering g e d r a a g t zich, ze­ ker als het g a a t om teksten die volgens literaire principes zijn vormgegeven, nogal leugen­ achtig e n ook het v e r h a a l v a n d e twee studenten w a a r m e e ik deze recensie b e g o n moet waarschijnlijk met e e n korreltje zout worden genomen. Of d e middeleeuwers nu liever n a a r d e hemel of n a a r d e herberg gingen, vertellen deze boekjes ons niet; wel d a t ze veelal over een levendige verbeelding moeten h e b b e n beschikt.

Van schelmen en schavuiten. Ed. Her­ man Pleij. Voorbeeldig vertellen, Ed. Frits van Oostrom. Beide boeken verschenen m de Griffioenreeks, uitgegeven door Querido, en kosten ƒ 10,75.

Treurende Maria met Christus op h a a r schoot v a n omstreeks 1450. In 1984 o p g e g r a v e n a a n d e Nieuwezijds Voorburgwal te Amsterdam. Foto; Amsterdams Historisch Museum

Brieven uit de nadagen van Kuyper De geschiedenis v a n d e antirevolutionaire partij is reeds vele malen beschreven e n ook a a n d e hoofdfiguren uit h a a r verleden is, niet op d e laatste plaats door wetenschappers die verbonden zijn a a n d e Vrije Universiteit, a a n d a c h t besteed. Toch is recent e e n boek uitgekomen dat iets wezenlijks toevoegt a a n aUes wat tot nu toe is gepubliceerd op dit gebied. Het is d e uitgave v a n d e correspondentie tussen dr. A. Kuyper e n A. W. F. Idenburg, geannoteerd door J. d e Bruijn e n G. Putchinger.

help mij." Het Mariaportret steekt zijn h a n d uit e n houdt d e schilder vast. Van Oostrom waarschuwt dat w e op basis v a n d e exempelen niet moeten concluderen dat d e middeleeuwers braaf w a r e n . Wie ook het boekje v a n Pleij leest, zal die vergissing niet zo snel maken. De listen w a a r v a n het falderappes zich bedient, getuigen niet v a n braafheid, ze­ ker als meneer pastoor ook komt aanzitten w a n n e e r d e buit wordt opgesoupeerd. Pleij benadrukt echter, dat w e ook op basis v a n d e v a g e b o n d ­ steksten niet te snel gevolgtrek­ kingen moeten m a k e n over d e werkelijkheid. De teksten zijn niet v a n d e v a g e b o n d e n zelf af­ komstig, ook al worden ze als zodanig gepresenteerd, e n ze

Uit d e correspondentie v a n Idenburg met a n d e r e leden v a n d e partij wordt duidelijk d a t hij best oog heeft voor d e fouten v a n d e oude leider e n dat ook hij h e m niet altijd vertrouwt. Toch z a g hij k a n s steeds 'on

speaking terms' met Kuyper te blijven. Alexander Idenburg werd geboren in 1861. Hij doorliep d e Koninklijke Militaire Academie e n n a m vervolgens dienst in Nederlands Oost-Indië. Hij w a s al jong e e n b e w o n d e r a a r v a n dr. A. Kuyper, m a a r k w a m p a s in 1893 voor het eerst met hem persoonlijk in contact. Vanaf die tijd becpnt Idenburg politieke invloed te verwerven e n stijgt zijn ster binnen d e anti-revolutionaire partij. Hij w a s minister v a n kolonieën, gouverneur v a n Suriname e n gouverneur-generaal v a n Nederlands Oost-Indië. De correspondentie werpt niet alleen e e n licht op het gekrakeel binnen d e anti-revolutionaire partij, m a a r ook over d e kolonieën in d e eerste twintig j a a r v a n deze e e u w komt m e n v a n alles te weten.

Ook toen hij ouder werd bleef dr. A. Kuyper zich in d e ogen v a n sommigen opstellen als d e koning binnen d e ARP. Met n a m e d e jongere leden in d e top v a n partij stoorden zich hier aan.

Boeiend is om te zien h o e gouverneur-generaal Idenburg d e eerste golven v a n het nationaalbewustzijn v a n d e Indonesiërs beleeft. In tegenstelling tot zijn voorganger Van Heutz w a s hij niet iemand v a n d e w a p e n s e n d e h a r d e lijn. Hij heeft e e n ruimere blik op w a t er gebeurt e n is zeker niet bereid om ten koste v a n alles d e b e l a n g e n v a n d e Nederlandse ondernemers te beschermen.

Om d e correspondentie in e e n breder kader te plaatsen zijn ook fragmenten uit a n d e r e brieven opgenomen. Het notenapp a r a a t is bovendien uitzonderlijk uitgebreid. Wie e e n m a a l geboeid raakt door deze familiekroniek v a n d e ARP zal verb a a s d zijn over d e grote schat a a n gegevens. Mijn enige kritiek op dit boek is dat bij alle g e g e v e n s die a a n g e d r a g e n worden zo weinig meningen zijn over Idenburg. Wat Jan e n Alleman v a n Kuyper dacht wordt breed uitgemeten. Dat is logisch want veel brieven g a a n m e d e over d e ruzies die rond d e figuur v a n Kuyper ontstonden. Wat d e a n d e r e leden v a n d e antirevolutionaire partij d a c h t e n v a n Idenburg wordt niet duidelijk. Daardoor blijft hij e e n beetje e e n figuur in d e schaduw. Iemand die niet hoog v a n zichzelf opgaf, m a a r die d a a r e n t e g e n , ondanks alle kritiek die hij op Kuyper had, gezien moet worden als een mateloos b e w o n d e r a a r v a n die man.

Briefwissehng Kuyper-Idenburg. Ingeleid en geanno teerd do o r J. de Bruijn en G. Putchmger (Franeker 1985) 65 gulden.

i

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen