Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 535

13 JUNI 1986 Vorige week stond in Ad Valvas dat m e n met d e inrichting v a n de tweede fase lerarenoplei­ ding a a n d e VU m e d e beoogt het a a n t a l verbitterde docenten in het voortgezet onderwijs te verkleinen. De a a n s t a a n d e le­ raar zou bijgebracht moeten worden om tijdens d e lessen op kleine s c h a a l onderwijskundig onderzoek te. doen: the teacher as researcher. Door d e eigen werksituatie te onderzoeken zou de docent kunnen inspelen op zich voordoende veranderin­ gen. Het werk zou er stukken leuker o p worden. Er wordt d e laatste jaren ­ook aan d e VU­ veel onderzoek g e ­ d a a n n a a r het al d a n niet wel­ bevinden v a n d e betrokkenen bij het voortgezet onderwijs. Er blijkt nogal w a t mis te zijn. Zo­ wel bij d e leerling (spijbelen, voortijdig schoolverlaten, zelf­ moord) als bij d e leraar: ruim twee j a a r geleden schreef VU­ onderwijskundige Leo Prick in zijn veelbesproken proefschrift over w a t hij n o e m d e d e 'midle­ vencrisis' v a n docenten, dat het gros v a n h e n n a verloop v a n tijd bleek af te k n a p p e n . Ter oplos­ sing droeg hij onder a n d e r e e e n taakaanpassing voor oudere le­ raren a a n : minder werken met leerlingen, meer werken op het organisatorische vlak.

Conclusie promotie­onderzoek d o c e n t e n o p l e i d e r H a n s Bakker:

Angstgevoelens maken leraarsbaan zwaar Docenten in het voortgezet onderwijs klagen steen en been over de zwaarte van hun taak. De bezuinigende overheid en onwillige leerlin­ gen krijgen van hen de schuld. Hans Bakker, die vandaag promoveert tot doctor in de sociale wetenschappen, wijst in zijn proefschrift op de rol die de leraren zelf spelen in de huidige situ­ atie en draagt oplossingen aan.

Docenten Het proefschrift v a n H a n s Bak­ ker, Docenten en Leerlingen, onderzoek naar tijdsbesteding, begeleidingsgedrag en motiva­ tie van A VO­docenten in het ka­ der van leerlingbegeleiding, past in dit rijtje. Volgens Bakker bieden d e resultaten v a n zijn onderzoek e e n aanknopings­ punt in d e strijd tegen w a t hij noemt liet burn­out fenomeen en het d a a r m e e s a m e n h a n g e n ­ de cynisme v a n docenten'. Uit een eerder door h e m in het blad School gepubliceerd on­ derzoek n a a r d e taakzwaarte­ beleving v a n docenten k w a m naar voren dat veel leraren hun baan als zeer z w a a r ervaren. Zich afvragend w a a r die enorm toegenomen werkdruk v a n ­ d a a n komt, heeft Bakker in het kader v a n zijn promotie­onder­ zoek gemeten hoeveel tijd d e gemiddelde docent a a n zijn werk besteedt. Dat blijkt nogal mee te vaUen. Er zijn aanzienlijke onderlinge verschillen, m a a r in het a l g e ­ meen wordt er niet meer d a n 46 uur per week gewerkt. Bij het

H a n s Bakker: "Leraar maakt zichzelf tot slachtoffer." Foto Michel Claus, AVCWU

laatste, in 1973 gehouden, grootschalige onderzoek k w a m eenzelfde getal n a a r voren. A a n tijdsdruk k a n het dus niet liggen d a t docenten zeggen hun werk nauwelijks meer a a n te kunnen. Waaraan d a n wel? Dat w e t e n ze zeU m a a r al te goed, stelde Bakker vast: d e boosdoe­ n e r s zijn het departement, d a t aldoor d e sfeer verpest met b e ­ zuinigings­ e n a n d e r e m a a t r e ­ gelen, e n d e leerlingen, die slechts moeizaam bij d e les te betrekken zijn. Daarbij zien ze echter e e n ding over het hoofd. Bakker, zowel lerarenopleider als AVO­do­ cent: "VS^ot ze voortdurend w e g ­ schuiven is h u n eigen a a n d e e l in d e misère. Ze m a k e n zichzelf tot slachtoffer. Ik wil g e e n do­

centen beschuldigen, m a a r het hjkt wel of ze zitten te wachten o p a a r d i g e e n a a n g e n a m e be­ richten uit Den H a a g e n op e e n nieuwe, volgzame generatie scholieren. D a a r m e e ontkennen ze h u n eigen verantwoordelijk­ heid. Wegschuiven, ontkennen, ver­ antwoordelijkheid. Het zijn sleu­ telwoorden in Bakkers betoog. Hij laakt in e e n v a n d e stellin­ g e n bij zijn proefschrift d e 'ook in h e d e n d a a g s e publikaties n o g steeds aangetroffen h o n e n d e kritiek o p psychoanalytische theorieën'. Zelf hanteert hij in zijn onder­ zoek enthousiast d e analytische theorie v a n overdracht/tegeno­ verdracht/afweer. In e e n over­ dracht/tegenoverdrachtsituatie r e a g e r e n m e n s e n elders of in

Aad Meijer het verleden o p g e d a n e frustra­ ties, angsten, agressie op elkaar af, waarbij d e echte problemen (die frustraties, angsten, a g r e s ­ sie) ondergesneeuwd raken. Bakker: "Leraren moeten inzicht krijgen in h u n reacties. Die zijn v a a k inadequaat, ingegeven door w a t w e afweer noemen. Docenten leven stuk voor stuk met e e n b a s a l e angst. Uur n a uur lopen ze het risico door e e n klas afgemaakt te worden, d e foute dingen te zeggen, noem m a a r op. Iedereen ontwikkelt in d e loop v a n zijn leven onbewust m e c h a n i s m e n om met angst e n bedreiging om te g a a n . Zo ook docenten. Sommigen ontken­ n e n alles ('Ik h e b g e e n proble­ m e n met leerlingen'), a n d e r e n stellen bij voorbaat rigide regel­ tjes op, weer e e n a n d e r houdt er e e n bijtend s a r c a s m e op n a . Door die mechanismen bloot te l e g g e n m a a k je mensen duide­ lijk dot hun persoonlijke kwali­ teiten e n beleving d e situatie m e d e beïnvloeden." Wat moet er gebeuren? Alle­ maal naar de p sychothera p eut? "Nee, dat is volstrekt niet nodig. V^el moeten tijdens d e leraren­ opleiding g e n o e g situaties ge­ s c h a p e n worden w a a r i n m e n e i g e n kwaliteiten e n beleving k a n ontdekken. Dat d o e n w e a a n d e VU trouwens a l in d e vorm v a n bijvoorbeeld micro­te­ aching (lesgeven voor d e c a m e ­ r a tijdens docententraining, red.). "Het g e d r a g v a n leraren moet a d e q u a a t e n functioneel zijn. Zo niet, d a n blokkeert d e docent voortdurend het ontwikkelings­ proces v a n de| leerlingen. En het e i g e n gevoel v a n welbevinden." Is het b o v e n s t a a n d e het zwaar­ tepunt vcfn het onderzoek ge­ worden, d e aanleiding voor het onderzoek l a g ergens a n d e r s . Bakker zette het o p vanuit d e praktijk. Hij hield zich o p school j a r e n l a n g bezig met het mento­ r a a t e n verdiepte zich in het ver­ schijnsel leerÜngbegeleiding.In die tijd bleek h e m d a t er n o g a l

'Demente bejaarden worden vaak ten onrechte als seniel bestempeld' Ruim zestig procent v a n d e de­ mente b e j a a r d e n lijdt a a n se­ niele dementie v a n het Alzhei­ mer type (SDAT). Dit is het type dementie dat overeenstemt met het stereotype beeld v a n d e z e ziekte. Over d e oorzaak be­ staan slechts speculaties e n e e n doeltreffende behandeling is niet op korte termijn te verwach­ ten. Een grote groep dementen lijdt echter a a n 'minder progressie­ ve vormen v a n vergeetachtig­ heid', waarvoor v a a k n o g wel behandelingsmethoden be­ staan. Het is d a n ook vanuit het oogpunt v a n patiëntenzorg v a n groot b e l a n g dat m e n o p be­ trouwbare wijze kan vaststellen of een patiënt i n d e r d a a d a a n seniele dementie (SDAT) lijdt, d<­n wel a a n minder ernstige vormen v a n deze ziekte. Jonker e n Hooier constateren dat tot nu toe allerlei verschijn­ selen die m a a r enigszins op de­ ment g e d r a g lijken bij elkaar worden geveegd. Er valt toch

Dementen zijn zielige oude mensen, die vuur­ tjes stoken in de kast, de weg naar huis niet langer kunnen vinden en onzindelijk zijn. Dat is althans het beeld dat een groot aantal mensen, waaronder medici, van dementen heeft. C. Jon­ ker en C. Hooier, die afgelopen woensdag pro­ moveerden op een proefschrift over seniele de­ mentie, keren zich tegen deze stereotype voor­ stelling van zaken. Zij constateren dat verschil­ lende vormen van dement gedrag ten onrechte op een hoop worden gegooid. niets a a n te doen, dus laten w e er m a a r m e e leren leven, aldus kenschetsen d e beide onderzoe­ kers d e g a n g b a r e houding te­ genover dementen. Als gevolg v a n deze houding krijgen veel demente b e j a a r d e n niet d e hulp w a a r zij recht o p hebben. Het komt volgens d e onderzoekers zelfs regelmatig voor dat de­ pressieve b e j a a r d e n gemaks­ h a l v e als dement worden be­ stempeld, w a a r d o o r ook zij d e

Bob de Ruiter benodigde hulp mislopen. De patiënten v a n Jonker en Hooier, die beiden a a n d e Am­ sterdamse Valeriusküniek zijn verbonden, blijft dat tragische lot weUicht b e s p a a r d . Hun proefschrift is namelijk hoofdza­ kelijk gewijd a a n d e v r a a g op welke wijze men met zekerheid k a n vaststellen of iemand al

d a n niet a a n SDAT lijdt. Bij het onderzoek is gebruik g e m a a k t v a n diagnostische hulpmidde­ len die in d e dagelijkse praktijk v a n d e kliniek reeds in gebruik zijn. De centrale v r a a g w a s in welke m a t e deze hulpmiddelen e e n bijdrage kunnen leveren a a n het voorspellen v a n dit type dementie. De promovendi onderzochten d e betrouwbaarheid v a n zeer uiteenlopende methoden. Zo werd om d e a a r d v a n d e ge­ d r a g s v e r a n d e r i n g e n vast te stellen e e n psychiatrisch inter­ view geïntroduceerd e n om d e ernst v a n d e vergeetachtigheid te b e p a l e n werd e e n psycholo­ gische testbatterij (een reeks van psychologische testen, waarbij mensen gevraagd wordt plaatjes n a te tekenen en dergelijke) ontwikkeld. Daar­ n a a s t is ook gekeken n a a r d e betrouwbaarheid v a n metho­ d e n die berusten op het gebruik v a n g e a v a n c e e r d e apparuur, zoals metingen v a n hersenacti­

w a t docenten niets a a n leerling­ begeleiding deden. Vanuit die constatering is hij zich "toen op d e rol v a n d e docent g a a n con­ centreren. Toch hoopt hij evenzeer met dit proefschrift d e discussie over leerlingbegeleiding w e e r o p g a n g te brengen. Het verschijn­ sel leerlingbegeleiding k w a m in d e jaren '60 vanuit d e Verenig­ d e Staten overgewaaid n a a r Nederland. Hoewel iedereen in­ middels volgens Bakker over­ tuigd is v a n d e noodzaak ervan, dreigt d e discussie erover ('no nonsense') w a t te verzanden. Leerlingbegeleiding is blijkens zijn dissertatie e e n v a a g e n veelomvattend begrip, dat hij tijdens het interview tegenstrib­ b e l e n d formuleert als 'werk­ z a a m h e d e n v a n d e docent, g e ­ richt op d e ontwikkeling v a n d e leerling als persoon'. Die werk­ z a a m h e d e n zijn volgens h e m onontbeerlijk: "Ze publiceren op het moment ongelooflijk veel over spijbelen e n zelfmoord. M a a r d a t a j n allemaal lapmid­ delen, als d e docenten niet m e e r bereid of in staat zijn met leerlingen contact te leggen. Leerlingbegeleiding is nu v a a k curatief, m e n treedt p a s op als e e n leerling in d e problemen komt. Beter is het om preventief te werk te gaan". W a t nodig is, is volgens Bakker e e n per school goed opgezet b e ­ geleidingsprogramma, opge­ steld door e e n t e a m v a n docen­ ten, w a a r i n elke leraar e e n t a a k toebedeeld krijgt. Van meet af a a n zou met iedere leerling e e n basiscontact gelegd moeten w^orden door e e n mentor, die d e leerling verder in zijn ontwikke­ ling volgt."Het onder leerlingen wijdverbreide idee dat 'de Ie­ r a a r zich niet voor mij interes­ seert', moet weg." Leerlingbegeleiding werkt in het voordeel v a n alle partijen, vindt Bakker. Het brengt niet al­ leen d e leerlingen dichter bij d e school, m a a r brengt ook docen­ ten tot elkaar: "Ze kiuinen sa­ m e n praten over zich voordoen­ d e pituaties. Docenten zijn v a a k h e e l e e n z a m e mensen. Ze hou­ d e n zich allemaal groot e n lij­ d e n in stilte verder. Het g a a t erom, d a t ze in t e a m v e r b a n d proberen concrete problemen o p te lossen, in plaats v a n zich t e verschuilen achter a l g e m e n e klachten over d e mentaliteit v a n d e leerlingen e n het beleid v a n d e regering".

Hans (J. C.) Bakker, Docenten en Leerling e a VU Uitgeverij, f 49,50.

viteit­ e n volimie. Die laatste methoden zijn echter, zo blijkt uit het proefschrift, l a n g niet zo betrouwbaar als veelal wordt verondersteld. De test­ e n inter­ view technieken bUjken d a a r ­ e n t e g e n veel betrouwbaarder d a n d o o r g a a n s wordt a a n g e n o ­ men. Het onderzoek v a n Hooier e n Jonker is vooral v a n b e l a n g te­ g e n d e achtergrond v a n d e toe­ n e m e n d e vergrijzing v a n N e­ derland. Men k a n zich echter afvragen of d e ontwikkeling v a n betrouwbare meetinstru­ menten wel zo veel zin heeft als m e n in d e toekomst toch niet meer d e middelen heeft om be­ j a a r d e n a d e q u a t e hulp te bie­ den. Bestaat het risico dat terzij­ nertijd oude m e n s e n nog sneller d a n voorheen dement worden verklaard, omdat m e n toch niet veel voor h e n k a n doen? "Als het echt zo'n chaos wordt als thans wordt voorspeld, d a n zou dat wel e e n s kunnen gebeuren", zegt Hooier, g e v r a a g d n a a r e e n mondelinge toelichting. "Er wordt wel veel gesproken over het probleem v a n d e vergrij­ zing, m a a r ik merk nog niet veel v a n maatregelen om d e te ver­ wachten problemen het hoofd te bieden".

EI

/ '

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen