Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 547

20 JUNI 1986 Rond 1881 ontstond in Neder­ l a n d e e n krachtige sympathie voor d e Boeren in Zuid­Afrika, die m e n als stamverwanten v a n d e Nederlanders zag. Als uit­ drukking v a n dat medeleven w e r d in die tijd d e Nederlands Zuidafrikaanse Vereniging (NZAV) opgericht. Ruim hon­ d e r d j a a r later b e s t a a t d e vere­ niging nog altijd en Schutte is d e voorzitter. Begin 1984 k w a m d e vereniging in d e publiciteit omdat e e n a a n ­ tal actievoerders e e n groot deel v a n d e bibliotheek die in het p a n d v a n d e NZAV gevestigd w a s , in d e gracht smeet. Voor d e actievoerders stond vast dat d e NZAV deel uitmaakte v a n d e pro­apartheidlobby. De NZAV stelde d a a r tegenover dat m e n g e e n politieke organisatie is, d u s zeker g e e n apartheid pro­ pageert, wel dat m e n d e dialoog wil openhouden. Zeker üjkt wel dat d e vereniging e e n nogal milde houding a a n ­ neemt ten opzichte v a n Zuid­ Airika, m a a r volgens Adriaan van Dis zijn d e leden grijs e n ongevaarlijk: "Ik h e b ze wel e e n s gezien e n gesproken op hun maandehjkse koffietafel. In­ drukwekkend verkalkt gezel­ s c h a p d a t g a a r n e d e dietse b a n d e n met d e Afrikaners koes­ tert. De bestuursleden zijn g e ­ slepener." Ze zouden contacten h e b b e n met uiterst rechtse orga­ nisaties. De NZAV is vanaf 1953 groten­ deels d e uitvoerder geweest v a n het cultureel akkoord met Zuid­Afrika. Toen in 1982 dat akkoord door Nederland werd opgezegd, hield dat echter niet in dat d e NZAV h a a r activiteiten stopzette. Zo heeft m e n bijvoor­ beeld e e n jongerenproject met bezoeken v a n Zuidafrikaanse studenten a a n Nederland en omgekeerd. Dat lijkt e e n merkwaardige z a a k omdat d e opzegging v a n zo'n akkoord d a a r m e e voor e e n deel ontkracht wordt. Schutte ziet er echter g e e n tegenstrijdig­ heid in. Volgens h e m is het nooit d e bedoeling geweest om aUe culturele b a n d e n te verbreken, m a a r alleen d e betrekkingen op regeringsniveau."Het Neder­ l a n d s e tweesporenbeleid kent kontakten buiten d e Zuidafri­ k a a n s e regering om. En e e n verenicfing is g e e n regering. Het is e e n kwestie v a n politieke tak­ tiek of je kontakten blijft onder­ houden. Ik kies ervoor omdat wel te doen, want ik geloof in het nut e n d e noodzaak v a n be­ kendsteUing v a n onze Neder­ l a n d s e w a a r d e n in Zuid­Afrika."

Heldhaftig Een enigszins vergehjkbare ont­ wikkeling heeft zich a a n d e VU zelf voltrokken. In d e jaren ze­ ventig werd het samenwer­ kingsverband met d e universi­ teit v a n Potchefstroom opge­ zegd. Er werd echter e e n fraaie oplossing bedacht: bij conferen­ ties v a n christelijke instellingen zouden afgevaardigden niet langer n a m e n s d e universiteit aanwezig zijn, ze zouden er uit­ sluitend op persoonlijke titel zit­ ten. Dan wordt het d e individue­ le verantwoordelijkheid v a n d e wetenschapper om d a a r al d a n niet n a a r toe te g a a n , d e univer­ siteit heeft er g e e n z e g g e n s c h a p over. Het üjkt er op dat in d e wetenschappelijke wereld er a a r d i g w a t m e n s e n zijn die er veel voor over h e b b e n om d e contacten in stand te houden. Ook d e NZAV telt zeer veel a c a ­ demici onder h a a r leden e n be­ stuurders. Schutte heeft orüangs e e n boek geschreven over d e verhouding tussen Nederlanders e n Afrika­ ners. Het is niet e e n direct plei­ dooi voor zo'n politiek v a n d e dialoog m a a r m zijn conclusies

'We projecteren onze morele waarden op Zuid­Afrika' In Nederland zijn er nog maar weinig mensen die de apartheid in Zuid­Afrika echt verdedi­ gen. De vraag is eerder welke strategie ge­ volgd moet worden om het systeem zo snel mo­ gelijk te laten verdwijnen en wat er voor in de plaats moet komen. De VU­historicus en Zuid­ Afrikaspecialist dr.G.J. Schutte kan tot de min of meer conservatieve stroming gerekend worden die de dialoog met de Afrikaners niet wil opge­ ven. Zijn kritiek op de mensen die verdergaan­ de maatregelen willen is dat zij eenzijdig hun eigen waarden, normen en maatschappelijke vormen a a n Zuid­Afrika opdringen, en een kri­ tiek volgen die contraproductief is.

Koos Neuvel geschikt voor Zuid­Afrika. In zijn argvmientatie daarvoor g a a t hij uit v a n het b e s t a a n v a n twee types macht: enerzijds d e poli­ tieke macht e n anderzijds d e maatschappelijke, sociaal­eco­ nomische macht. Bij a l g e m e e n steinrecht komt ongetwijfeld e e n zwarte meerderheidsrege­ ring tot stand. De m a a t s c h a p p e ­ lijke macht blijft echter in blanke handen;gezien in d e opgefokte apartheidssituatie voorspelt Schutte d a n e e n botsing tussen d e z e twee types macht, e n dat moet in het b e l a n g v a n het land voorkomen worden. Met deze redenering lijk je m e e n vicieuze cirkel terecht te ko­ men. De apartheid is immers d e oorzaak v a n d e sociale s p a n ­ ningen, m a a r juist omdat die s p a n n i n g e n zo groot zijn zouden e r g e e n ingrijpende veranderin­ g e n kunnen plaatsvinden; die zouden het het land alleen m a a r in e e n nog grotere chaos dom­ pelen. Jammer, m a a r niets a a n te doen. Het üjkt e e n legitimatie om d e apartheid tot in d e eeuwigheid voort te laten bestaan, m a a r zo zijn d e conclusies v a n Schutte niet. Hij ziet toch e e n uktweg. Niet onmiddellijk e e n represen­ tatieve democratie, m a a r topo­ verleg tussen blanke e n zwarte leiders: "Ik b e n er voor dat a a n d e top e e n g e m e n g d e regering optreedt. Als je mensen g e e n verantwoordelijkheid oplegt, kunnen ze zich heel gemakkelijk onverantwoordelijk g e d r a g e n . Als je zwarte bestuurders m e d e ­ verantwoordelijkheid oplegt, zijn ze medeverantwoordelijk voor het d r a a i e n d e houden v a n d e hele samenleving. En uiter­ a a r d moet e e n proces v a n maatschappelijke v e r a n d e r m g versneld op g a n g worden ge­ bracht."

Dr.G.I.Schutte:"Ik pleit er toch voor om Zuid­Afrika minder a p a r t te zien d a n velen denken." Foto Peter Woiters Avcrvü l a a t hij toch weinig te r a d e n over. De betrokkenheid v a n Neder­ l a n d bij Zuid­Afrika zou sterk morahserend­ethisch v a n a a r d zijn. In d e negentiende e e u w bestond er met n a m e e e n ge­ kwetst nationaal gevoel. Een steeds kleiner wordend l a n d in Europa voelde d e dreiging v a n grote m o g e n d h e d e n o m ' zich h e e n , e n ontdekte dat op e e n h e e l a n d e r e plek in d e wereld e e n groep verre verwanten zich s t a a n d e moest h o u d e n tegen imperialistische Engelsen. Door de'solidariteit met d e heldhafti­ g e Boeren vond d e agressie te­ g e n het Europese buurland e e n uitweg e n werd het Nederland­ s e zelfbeeld opgevijzeld. Enge­ l a n d w a s d e grote boef die niet het morele recht h a d e e n klein zelfstandig l a n d a a n te vallen. Dat ze dat d e d e n om machtspo­ litieke r e d e n e n m a a k t e h e n ethisch d e s te verwerpelijker. Hoewel d e Nederlandse hou­ ding d e afgelopen decennia bij­ n a diametraal gewijzigd is, ziet Schutte toch e e n constante: "Het zijn onze morele w a a r d e n die o p Zuid­Afrika geprojecteerd worden. De redenering is dat m e n niet voldoet a a n Neder­ l a n d s e n o n n e n e n dat Zuid­Afri­ k a zich d a a r a a n heeft a a n te

p a s s e n . Dat is niet alleen mora­ liserend m a a r ook betweterig." "Het opheffen v a n het cultureel akkoord is e e n logisch­consis­ tente houding vanuit die morali­ s e r e n d e benadering. Je kunt niet eeuwig d o o r g a a n met pre­ ken: wie niet horen wil, moet voelen. Dat betekent echter wel d a t je d e t o e g a n g v a n d e w a a r ­ d e n e n normen die je zoekt, psy­ chologisch g a a t barricaderen. Het beperkt d e effectiviteit v a n je eigen daden." Wat is er voor betweterigs aan om tegen racisme en voor de­ mocratische vrijheid te zijn, zijn dat geen universele waarden ? "Natuurlijk, m a a r in d e prakti­ s c h e politieke vormgeving be­ s t a a n ook m d e westerse wereld a l verschillende varianten op d e parlementaire democratie, er is m e e r d a n alleen het Nederland­ s e systeem. Er b e s t a a n b e p a a l ­ d e m a r g e s e n in d e discussie met Zuid­Afrika wordt dat niet subtiel gebracht. Ze kurmen g e e n aanknopingspunten vin­ d e n voor hun eigen situatie."

Cirkel

In d e ogen v a n Schutte is e e n 'one m a n ­ o n e vote' systeem op dit moment in ieder geval niet

M a a r Schutte acht het niet zijn eerste t a a k om oplossingen te b e d e n k e n voor het apartheid­ sprobleem. Tijdens het gesprek benadrukt hij enkele malen g e e n politicus te zijn, m a a r his­ toricus die v a n e e n zekere af­ stand processen ontleedt. Wat h e m daarbij onder meer sterk bezighoudt is d e v r a a g in hoe­ verre het calvinisme v a n Abra­ ham Kuyp er verantwoordelijk gesteld k a n worden voor d e apartheid. "Het ter discussie steUen v a n het g e z a g of v a n d e geldigheid v a n een bevel heeft nooit d e e l uitgemaakt v a n d e calvinistische traditie", schrijft bijvoorbeeld Breyten Breyten­ bach in De ware bekentenissen van een witte terrorist. Anderen zien in het begrip 'soevereiniteit in eigen krmg' e e n fundament v a n d e apartheid.

Scheurmaker Als K uyper alsnog voor d e rechtbank g e d a a g d zou wor­ den, krijgt hij als het a a n Schut­ te lag, g e e n veroordeling a a n zijn broek. De apartheid is vol­ g e n s h e m niet het gevolg v a n e e n ideologie m a a r v a n enkele historische processen. In Zuid­ Afrika ontdekte d e minder­ heidsgroep der Afrikaners dat m e n e e n meerderheid kon vor­ m e n ten opzichte v a n d e Britten e n d e niet­blanken, door zich a a n e e n te sluiten. Dat het calvi­ nisme d e t a a l w a s w a a r i n d e nieuwe staatsorde gefundeerd werd, is ,volgens Schutte niets

meer d a n e e n rationalisering, iets wat achteraf p a s plaats­ vond. De begrippen die gebruikt wor­ d e n h e b b e n m Zuid­Afnka e n Nederland niet dezelfde beteke­ nis, meent Schutte; "Soevereini­ teit in eigen kring wü in Zuid­ Afrika zeggen dat m e n b a a s in eigen land is, m a a r ook b a a s over a n d e r e n . K uyper w a s d a a r e n t e g e n e e n scheurmaker p a r excellence. Hij creëerde zich wel e e n volk, m a a r d e e d d a t door het uit het hele volk v a n Nederland te halen. Zijn gron­ d e n w a r e n puur religieus zon­ der die onverbiddelijke scheids­ lijnen n a a r d e rest toe. W a a r Afrikaners K uyper citeren, is dat bedrieglijke schijn die voor d e werkelijkheid wordt gehouden." Schutte argumenteert boven­ dien dat er in het Afrikaner den­ ken veel elementen zitten die in d e Westerse geschiedenis ge­ m e e n g o e d zijn geweest; bij­ voorbeeld d e gelijkstelling v a n begrippen als blank, rijk, chris­ ten e n beschaafd. "Dat het in Zuid­Afrika e e n calvinistische klank krijgt, is niet verwonder­ lijk, want elke ideoloog moet spreken in d e taal v a n zijn vol­ gelmgen. M a a r het is bekend d a t je ondertussen allerlei intel­ lectuele trucs met die termen kunt uithalen." Bestaat er toch niet een over­ eenkomst tussen de Nederland­ se verzuiling en de pa artheid: een extreem geïnstitutionali­ seerde groe p svorming. Het is moeilijk voorstelbaar dat wan­ neer de Boeren van pS aanse ongine gewest waren, dat dan hetzelfde zou zijn gebeurd. Schutte gelooft d a a r niet zo in: "Soms v r a a g ik mij af of w e ons zicht o p het verleden niet laten verblinden door het verzuiüngs­ proces in d e negentiende eeuw. Dat is e e n episode die typisch b e p a a l d is door d e Nederlandse omstandigheden. De apartheid in Zuid­Afrika is het effect v a n d a a r geldende ontwikkelingen. In Latijns­Amerika zou ook apartheid geweest kunnen zijn, misschien alleen niet op zo'n ge­ legaliseerde manier. Goed, d a a r v a n kun je zeggen dat ze iets v a n ons Nederlanders h e b ­ b e n . Maar ik pleit er toch voor om Zuid­Afrika minder apart te zien d a n velen denken."

Dr G J.Schutte ­ Nederland e n d e Afrika­ ners­ a d h e s i e en aversie Uitgever Wever, Franeker, f 29,95

Advertentie

DQ Olympische Lobby; yan Icto naar Ikto 'De stad die de negende lunch aanbood had beter Rennies kunnen serveren ' Portret van de lobb\ voor Olvmpische ï^pelen in Amsterdam Hoe Janssen­>an Raa\. met de Oud­SInjders. het Itto voor zithzelf gebruik­ te Binnenhof de zomerzotheid van de for­ matie, en hoe l>e K oning alle kamerleden aan het werk zet Hans Werkman over De Mero­ de 'Ik zou homofilie geen ziekte noemen, maar een handicap ' Prof I H C Hulsman en zijn afscheid van het Strafrecht

Reisboeken g:idsen V N's wekelijkse boekenbijlage gt^vijd aan Reizen De rituele vlutht in de jonge jaren De reis­, wandel­, en tielsgidsen In het kleurkatern vijfentwintig jaar K leinkunstaca­ demie, wat leer je er. en wat heelt het avond­ vullend vermaak er aan

Wie ergens voor staat, leest Vrq Nederland.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen