Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 223

29 NOVEMBER 1985 In zijn boek definieert Manen­ schijn het verschijnsel als volgt: ,, Burgerlijke ongehoorzaam­ heid is een publieke, geweldlo­ ze, gewetensvolle en toch poli­ tieke handeling tegen d e wet, gewoonlijk b e g a a n met d e be­ doeling een verandering in d e wet of in d e politiek v a n d e rege­ ring tot stand te brengen." Het theoretische begrip „burgerlijke ongehoorzaamheid" is vooral vanuit d e praktijk ontwikkeld, waarbij mensen als Martin Lu­ ther King en Gandhi d o o r g a a n s als d e grote voorbeelden opge­ voerd worden. De rechtssocio­ loog C. Schuyt ontwaart daarbij e e n tiental kenmerken. Belang­ rijk is vooral dat d e handeling openlijk plaatsvindt; dat men vrijwillig meewerkt a a n arresta­ tie e n vervolging, e n dat m e n het risico v a n een straf a a n ­ v a a r d t n a d a t men eerder legale middelen geprobeerd heeft; dat m e n geweldloosheid betracht e n dat d e rechten v a n a n d e r e n zoveel mogelijk in acht worden genomen. Werkt zo 'n strenge definitie van burgerlijke o o ngeh o rzaamheid niet heel disciplinerend? Een actie die niet vo ldo et aan enkele van die kenmerken zal dan al snel als crimineel gekarakteri­ seerd o w rden? ,,Dat is juist niet het geval. De criteria zijn weliswaar beper­ kend v a n a a r d m a a r het g a a t er niet om a n d e r e d a d e n als crimi­ neel te brandmerken. Uit het hele scala v a n verzetsmiddelen is burgerlijke ongehoorzaam­ heid er ééntje. Dit middel onder­ scheidt zich v a n alle a n d e r e doordat het om e e n wetsovert­ reding g a a t e n door het geweld­ loze karakter ervan. D a a r m e e is niet gezegd dat a n d e r e vormen v a n verzet immoreler zouden zijn. Het g a a t hier om beschrij­ v e n d e kenmerken. In Zuid­Afri­ k a w a a r d e overheid op elke actie repressief reageert, is ge­ w a p e n d verzet misschien wel op e e n g e g e v e n moment gebo­ den. Maar w a a r o m werd bur­ gerlijke ongehoorzaamheid toe­ gepast? Trendsetters als G a n ­ dhi en Martin Luther King zeg­ gen: we spreken d e overheid a a n op het fatsoen. Ze gingen uit v a n een fatsoenlijke over­ heid e n e e n volksvertegenwoor­ diging die bereid w a s om te luisteren n a a r een minderheid."

Correctie

Maar heeft zo 'n definitie behal­ ve een beschrijvend oo k niet een sterk no rmatief karakter, in de zin dat wanneer je de actie maar o p de juiste wijze uitvo ert, dat het dan to egestaan is? ,,Het is op dit pimt dat e e n rechtsorde die tamelijk formele trekken k a n a a n n e m e n n a a r ­ m a t e e e n samenleving ingewik­ kelder wordt, in strijd kan ko­ m e n met d e fundamentele ethi­ sche overtuiging. Vanuit d e rechtsorde bekeken kun je nooit zeggen dat burgerlijke onge­ hoorzaamheid geoorloofd is, terwijl vanuit d e ethiek het zelfs d e n k b a a r is dat burgerlijke on­ gehoorzaamheid mo et. Er komt d a n e e n botsing tot stand en dat is precies d e bedoeling. Vanuit die ethische evidentie wil m e n d e rechtsorde v e r a n d e r e n en w a n n e e r dat tot stand is ge­ bracht, is het doel bereikt. Het g a a t dus nooit om e e n omver­ werping v a n d e b e s t a a n d e structuren m a a r om een correc­ tie op é é n b e p a a l d punt. De v r a a g of het m a g is dus g e e n rechtsfUosofische maar een ethische v r a a g . " Maar ± denk dat een o verheid en een rechter zich er weinig aan gelegen zullen laten liggen of bepaald verzet al dan niet ethisch is og edgekeurd? ,,Dat is d e kern v a n d e proble­ matiek. Ik bepleit ook dat er een nieuwe publieke moraal moet

Theoloog Gerrit Manenschijn verwonderd over nieuwe discussie na rakettenbesluit

, Burgerlijke ongehoorzaamheid ethisch soms noodzakelijk' ,,We zitten momenteel in e e n hele gekke discus­ sie. De v r a a g die voortdurend gesteld wordt is, of burgerlijke ongehoorzaamheid al d a n niet toegestaan is. Dat is e e n vreemde v r a a g want bij ongehoorzaamheid v r a a g je immers nooit of het mag." De theoloog Gerrit Manenschijn kijkt met enige verwondering n a a r d e discussie over burgerlijke ongehoorzaamheid zoals die n a het rakettenbesluit weer opgelaaid is. Vorig j a a r publiceerde hij een uitvoerige studie over dit onderwerp dat hij vooral vanuit een theologisch e n ethisch gezichtspunt b e n a d e r d e .

Koos Neuvel van de parlementaire dem o cra­ tie genegeerd. „Het is goed d e n k b a a r dat door meerderheidsbeslissingen on­ juiste politiek tot stand komt. Ook dat is ethisch gezien e e n a n d e r e v r a a g d a n in d e politie­ ke besluitvorming. De P artij v a n d e Arbeid heeft gelijk dat vanuit d e parlementaire democratie nooit gezegd k a n worden dat burgerlijke ongehoorzaamheid geoorloofd is. Maar ik zou niet

Foto Kees Keuch, AVC/VU

komen. In onze samenleving zijn d e moraalopvattingen vol­ strekt geprivatiseerd. Er is g e e n forum meer op grond w a a r v a n je kunt spreken over e e n ge­ meenschappelijke overtuiging. M a a r uit d e voorbeelden v a n d e kernenergie en atomaire b e w a ­ pening kun je zien dat we e e n ontzettend grote behoefte heb­ b e n a a n e e n nieuwe publieke moraal. Dat is eigenlijk het punt w a a r we om strijden." Dat heb ik er niet in gezien. ,,Die behoefte is vrij sterk, m a a r daarbij moet je moraal echt niet opvatten als een starre zaak m a a r als e e n dynamisch pro­ ces. Je kunt onderscheid m a k e n tussen e e n privé­moraal e n e e n publieke moraal. In traditionele culturen behoorde d e seksuali­ teit tot d e publieke moraal ter­ wijl het nu e e n privé­zaak is ge­ worden, iets w a a r v a n je in vrij­ heid m a g beschikken. Daar­ n a a s t h e b b e n we er behoefte a a n dat d e gemeenschappelij­ ke kwesties op een ethisch ver­ antwoorde wijze tot een oplos­ sing worden gebracht. De be­ slissing of je wel of niet kernwa­ p e n s moet h e b b e n is g e e n pri­ vé­moraal m a a r een publieke zaak. P recies op zulke punten is burgerlijke ongehoorzaamheid e e n mogelijkheid. Als het g a a t om privé­opvattingen kan het nooit echt een mogelijkheid zijn." ,,Ik formuleer het zo: d e beslis­ sing om tot burgerlijke onge­ hoorzaamheid over te g a a n is e e n gewetenszaak, m a a r je ar­ gumentatie om je d a a r te legiti­

m e r e n is e e n publieke zaak. Je kunt niet zomaar zeggen dat het g e w e t e n je het zegt, want je ge­ weten k a n zoveel zeggen. Het k a n ook niet e e n normaal mid­ del in e e n democratie zijn. Het g a a t altijd om minderheidsop­ vattingen, m a a r wat tot d e pu­ blieke moraal zou moeten beho­ ren wordt lang niet altijd door d e meerderheid gedeeld. Acties kunnen d a a r o m een proces op g a n g brengen w a a r i n bekeken wordt of die opvattingen tot d e publieke moraal zouden moeten behoren."

Heroïne ,,Het hele grote probleem is wel d a t d e k e r n w a p e n s met zuiver morele bedoelingen niet meer w e g te krijgen zijn. De stem v a n d e mensen die zich er tegen ver­ zetten is v a a k heel emotioneel e n weinig realistisch, m a a r het duidt wel op d e bijna onoplos­ b a r e moeilijkheid v a n dit pro­ bleem dat w e zelf in het leven h e b b e n geroepen. Het punt is dat je moet voorkomen dat ze worden gebruikt, m a a r ik denk dat het e e n o n h a a l b a a r i d e a a l is om d e k e r n w a p e n s uit d e we­ reld te helpen. Net zoals je alco­ hol e n heroine niet kunt afschaf­ fen. Mijns inziens g a a t het er om d e z a a k te beheersen, als politi­ cus zou je jezelf het d e n k e n a a n d e mogelijkheid tot oorlogsvoe­ ring moeten verbieden." Enkele parlementariërs hebben een o pro ep to t burgerlijke o nge­ hoorzaamheid o ndertekend en daarbij de meerderheidsregel

weten wat er tegen is w a n n e e r je als parlementariër voor jezelf die keuze maakt; warmeer je zecrt dat het niet je parlementai­ re lijn is, m a a r e e n gewetens­ keuze. Je moet d a n alleen wel d e consequenties a a n v a a r d e n . Dat betekent dat je ook voor a n ­ d e r e m e n s e n om voor h e n mo­ v e r e n d e r e d e n e n d e mogelijk­ heid tot burgerlijke ongehoor­ zaamheid openlaat." „Het is niet alleen e e n links mid­ del, m a a r ook e e n rechts mid­ del. Prof. Douma heeft ooit e e n s burgerlijke ongehoorzaamheid bepleit w a n n e e r door d e Wet Gelijke Behandeling christelijke scholen g e d w o n g e n zouden worden om homoseksuele leer­ krachten a a n te nemen. Hij noemde het niet zo m a a r het k w a m op hetzelfde neer. Als je voor jezelf een uitzondering a c ­ cepteert moet je dat ook voor a n d e r e n accepteren, en niet al­ leen op het punt v a n d e kruisra­ ketten." Sommigen pleiten o o k vo o r ver­ dergaande actie o p gro nd van een andere meerderheid, na­ melijk die van het vo lk zo als die uit o piniepeilingen oz u blijken. „Ik h e b net e e n ingezonden stuk v a n Jan van Putten in Trouw gelezen w a a r i n hij schrijft dat gehoorzaamheid niet altijd d e hoogste w a a r h e i d is. Als voor­ zitter v a n het IKV heeft hij dat waarschijnlijk geschreven, m a a r als hoogleraar politicolo­ gie k a n hij dat natuurlijk nooit w a a r m a k e n . Hij weet donders­ goed dat e e n meerderheid zichtbaar wordt in d e volksver­

tegenwoordiging. De zeggings­ kracht v a n opiniepeilingen is zeer beperkt, het hangt er m a a r net v a n af hoe je d e v r a a g stelt."

Terreur ,,Het is wel e e n groot b e z w a a r dat al bij d e kabinetsformatie stemafspraken g e m a a k t wor­ d e n waardoor men geforceerde m e e r d e r h e d e n construeert. Die s t e m d w a n g is echter ook bij d e PvdA aanwezig. Dat is het ei­ genlijke bezwaar. Maar men moet niet zeggen dat er in het volk een meerderheid voor is e n in d e Tweede Kamer niet. Dat h a d d a n m a a r bij d e verkiezin­ g e n moeten blijken. Je moet niet twee dingen tegelijk willen: én a a n tactiek v a n d e meerder­ heid, é n e e n tactiek v a n d e min­ derheid door middel v a n bur­ gerlijke ongehoorzaamheid. D a n b e n je niet geloofwaardig." ,,Je kunt je wel afvragen of het wel wijs is om iets door te druk­ ken tegen d e wü v a n een hele grote minderheid in. M a a r a a n d e a n d e r e kant kun je d a n ook d e terreur v a n d e minderheid krijgen. Het blijft altijd e e n hele hachelijke kwestie hoe je nu moet beslissen." Er wo rdt veel in algemene zin over burgerlijke o o ngeh o r­ zaamheid gepraat, maar oc n­ crete vo o rstellen wo rden er niet gedaan. „Als men g e e n concrete acties en e e n strategie voorstelt is het geklets in d e ruimte. Dat is op het ogenblik typisch: iedereen p r a a t erover m a a r er gebeurt h e l e m a a l niets. W a a r zou men a a n kunnen denken? Sommigen denken heel concreet a a n het weigeren v a n e e n deel v a n d e belastinggelden. Dat k a n alleen succes h e b b e n als het heel m a s ­ s a a l gebeurt. Totaalweigeren is e e n mogelijkheid m a a r ik zie niet hoe men langs die w e g het doel k a n bereiken. Zelf denk ik toch dat d e parlementaire w e g e n het bondgenootschappelijk v e r b a n d d e beste mogelijkhe­ d e n bieden." Laat men zich in die discussie over burgerlijke o o ngeh o r­ zaamheid niet al te gemakkelijk in de illegale ho ek drukken? Men zo u er o o k zijn best vo o r kunnen od en o m buitenparle­ mentaire actie na een wettelijk besluit geaccepteerd te krijgen als een legitieme en legale han­ delswijze? „Precies, je laat je in d e kaart kijken. Je moet nooit direct al je a z e n op tafel leggen. Behalve zo oprecht te zijn als d e duiven, m a g je ook volgens d e Bijbel best zo listig zijn als d e slangen. De huidige discussie verraadt echter grote onzekerheid. Ei­ genlijk vraagt men of burgerlij­ ke ongehoorzaamheid alsje­ blieft m a g . Moeder m a g ik onge­ hoorzaam zijn? Als je meent dat je het moet doen en je kunt het voor jezelf in geweten verant­ woorden, d a n v r a a g je niet meer of het mag. A a n de ene kant is het dus een merkwaardi­ g e discussie, a a n d e a n d e r e kant getuigt het v a n e e n be­ hoorlijk ontwikkeld democra­ tisch besef dat die grote aarze­ lingen bestaan, e n dat pleit voor d e mensen."

G. Manenschijn ­ Burgerlijke ongehoor­ zaamheid: over grenzen a a n politieke gehoorzaamheid m een democratische rechts­ en verzorgmgsstaat. ­ Ten Have, Baarn, 1984 ƒ25,-

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen