Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 277

BOEKEN Reclame voor d e antropologie Antropologie wordt wel g e a s s o cieerd met het bestuderen v a n primitieve culturen w a a r d e meest bizarre gewoontes als koppensnellen a a n d e orde v a n d e d a g zijn. De antropoloog die zich een tijdlang onder dergelijke volkeren mengt m a g blij zijn als hij of zij er levend af komt zonder al te ernstige ziektes. Dit is zonder twijfel e e n beeld dat enige nuancering behoeft. Voor diegenen die willen weten wat het werk v a n een antropoloog nu precies inhoudt is d e bundel „Culturen dicht-er-bij" verschenen. Acht antropologen, allen werkzaam a a n d e Vrije Universiteit, vertellen over hun ervaringen met vreemde culturen. Het boekje is bedoeld als eerste kennismaking voor al diegenen die iets v a n antropologie willen weten. Vakjargon is d a n ook vermeden. Er is gekozen voor zeer eenvoudig taalgebruik, wat soms verzandt in overdreven uitleggerij. Hieruit is af te leiden dat middelbare scholieren als een belangrijke doelgroep worden aangemerkt. Gezien d e v e r m e e n d e w e r v e n d e kracht, die v a n e e n dergelijke bundel uitgaat e n die tot e e n toenemend a a n t a l aanmeldingen zou moeten leiden, is dat zeker niet vreemd. Het boekje kan d a n ook gezien worden als een netjes verpakte reclame voor d e studie antropologie a a n d e VU. Opvallend is dat alle bijd r a g e n afkomstig zijn v a n m a n nelijke antropologen. In dat opzicht is het wel e e n éénzijdige

Loes Singels reclame voor het antropologenvak. De verhalen kenmerken zich door e e n persoonlijke invalshoek. Persoonlijke teleurstelling e n e n frustraties blijven niet verborgen en komen n a a s t informatie over d e bestudeerde onderwerpen - variërend v a n het katholieke leven in NoordBrabant tot hekserij bij d e Maka in Kameroen - uitgebreid a a n bod. Dat m a a k t het boek over het a l g e m e e n heel interessant. Alleen d e bijdrage over Malta is teveel e e n persoonlijk v e r h a a l geworden. In zijn poging e e n voor iedereen begrijpbaar verh a a l te schrijven heeft d e auteur meer e e n plezierige vakantie beschreven d a n e e n antropologisch onderzoek. Antropologen blijken ook gewon e mensen te zijn. Niet alleen omdat ze, volgens d e bijdrage v a n Bax verschijnselen dicht bij huis veelal als vanzelfsprekend beschouwen, m a a r vooral omd a t ze ook met vooroordelen behept zijn en bovendien met romantische ideeén vertrekken n a a r d e n vreemde. Zo beschrijft d e antropoloog Meijers in zijn artikel "Winnetou in Dromenland" h o e hij geïnspireerd door Karl May besloot af te reizen n a a r d e Navaho-India n e n in Noord-Amerika. „Zoud e n ze je allemaal a a n s p r e k e n met 'my d e a r white friend' of w a s d a t allemaal romantische

Het verlangen naar de Gouden Eeuw De Latijnsamerikaanse roman kan zich d e laatste tien j a a r verheugen in een grote belangstelling vanuit West-Europa. Namen als Julio Cortazar, Mario Vargas Llosa en Gabriel Gracia Marquez zijn voor iemand die regelmatig een literair werk ter h a n d neemt, niet vreemd. Latijnsamerikaanse boeken zijn in d e mode. De r a g e is te vergelijken met d e belangstelling voor d e Russische roman die in het begin v a n d e j a r e n zeventig opbloeide. Met 'de Russen' worden niet d e h e d e n d a a g s e schrijvers uit d e Sowjet-Unie bedoeld, m a a r d e grote auteurs v a n d e vorige eeuw. Zo betreft d e Latijnsamerikaanse mode uitsluitend in d e S p a a n s e taal geschreven werken uit d e periode tussen 1940 e n 1970. Men spreekt over die tijd zelfs als e e n Gouden Eeuw v a n d e S p a a n s Amerikaanse literatuur. Wie v a n d e populairste schrijvers uit Latijns-Amerika iets heeft gelezen e n enthousiast geworden is, heeft al snel d e behoefte a a n meer informatie over deze schrijvers - als groep e n over d e traditie w a a r i n zij te plaatsen zijn. Robert Leirun, die eerder voor zijn vertalingen v a n het werk van diverse Latijnsamerikaanse schrijvers d e Martinus Nijhoffprijs kreeg, heeft met e e n essaybundel geprobeerd a a n

Karin van Lierop d e z e belangstelling v a n het grote publiek tegemoet te komen. Als verbindend thema v a n d e opstellen heeft hij d e 'Gouden Eeuw' gekozen. Er is volgens Lemm sprake v a n twee gouden eeuwen. Ten eerste zou m e n kunnen spreken v a n e e n Gouden Eeuw in d e literatuur, als m e n het heeft over d e periode nd 1940 in LatijnsAmerika. Het t w e e d e begrip Gouden Eeuw w a a r o v e r in het boek v a n Lemm sprake is, refereert a a n d e Gouden Eeuw als mythe. De meeste auteurs schrijven over e e n periode w a a r i n het leven beter w a s d a n het h e d e n ten d a g e is. A n d e r e n verdrinken in e e n hedonisme, w a a r i n d e mens uitsluitend nog in het h e d e n leeft e n g e e n verleden of toekomst meer schijnt te kennen. In beide gevallen is er sprake v a n e e n zoeken n a a r e e n Gouden Eeuw. Met dit thema als leidraad bespreekt Lemm dertien auteurs e n hun voornaamste werken. De dertien opstellen worden voorafgegaan door e e n korte literatuurgeschiedenis v a n het Latijnsamerikaanse continent e n e e n uitleg v a n het thema v a n het boek.

flauwekul v a n e e n stelletje broodschrijvers?" vroeg hij zich af, vastbesloten dat eens grondig uit te zoeken. Hoe hij uiteindelijk werd a a n g e s p r o k e n vermeld het verhaal niet, wel dat hij d e Indianen zeer indrukwekkend vond met hun kleurige dekens en halflange zwarte haren. Hoewel a n d e r e auteurs niet zo openlijk over dit soort jongensdromen vertellen, spelen ook bij h e n roze getinte verwachtingen e e n rol. V a n w a a r a n d e r s d e teleurstellingen over d e ontvangst v a n d e plaatselijke bevolking, over d e natuurlijke omgeving of het 'onopvallende' g e d r a g v a n het ter bestudering uitgekozen volk? De eerste kontakten met d e plaatseljke bevolking verliepen niet altijd even soepel. In het Kameroenees dorp w a a r Peter Geschiere wilde g a a n wonen, h a d het ontvangstcommitee op zijn kosten alvast twee grote mandflessen palmwijn a a n g e schaft. Met het a a n b r e k e n d a a r v a n h a d d e n ze ook niet op zijn komst gewacht, zodat het dorpshoofd h e m hikkend v a n d e wijn welkom heette. Geschiere voeld e zich overdonderd door d e mensen e n door d e eisen die ze a a n hem stelden. ,,Als ik wilde dat zij mij hun verhalen vertelden moest ik hen goed ontvangen, met vlees e n rode wijn of in ieder geval met bier. En ik moest veel kado's uit d e stad m e e n e men." Het leggen v a n kontakten e n het winnen v a n het vertrouwen v a n d e bevolking is e e n belangrijke eerste t a a k voor d e antropoloog. Het wantrouwen v a n d e plaatselijke bevolking kan voortkomen uit het vermoeden dat d e antropoloog voor d e regering werkt en dat hij d e v a n hem verkregen informatie uiteindelijk tegen h e m zal gebruiVoor belangstellende lezers v a n d e werken v a n verschillende auteurs zullen d e dertien essays zeker in e e n behoefte voorzien. Lemm geeft e e n beknopte biografie, beschrijft d e inhoud v a n minstens é é n belangrijk boek v a n ieder v a n d e auteurs e n geeft e e n samenvatting v a n d e belangrijkste kritieken die geschreven w e r d e n ten tijde v a n het uitkomen v a n zo'n boek. Vooral d a t laatste is informatief - e n geeft a a n welke plaats e e n nieuw verschenen werk gegev e n wordt binnen het geheel v a n d e Latijnsamerikaanse traditie. En d e plaats die het krijgt b i n n e n d e westerse traditie. Lemm maakt duidelijk dat er s p r a k e is v a n e e n literaire stroming, die, n a a s t belangrijke b a n d e n met het continent w a a r zij g e s c h a p e n werd, ook wortels heeft in d e Europese cultuur. Hij beschouwt d e huidige Latijnsam e r i k a a n s e literatoren als d e laatste grote vertellers v a n d e westerse wereld. Vertellers zijn d e schrijvers vooral door d e vorm die ze voor hun verhalen kiezen. De 'boom'-verteUingen w a a r i n d e opeenvolging v a n generaties e e n belangrijke rol spelen zijn kenmerkend voor d e w e r k e n v a n d e Gouden Eeuw. A a n het begin v a n zijn boek schrijft Robert Lemm dat d e meeste literatuurgeschiedenissen meer zeggen over d e tijd w a a r i n zij geschreven zijn d a n over d e literatuur die zij beschrijven. Hij haalt daarbij Jorge Luis Borges a a n die e e n s gezegd heeft: 'ledere generatie vindt h a a r eigen voorlopers uit. De idolen v a n nu, zijn d e ver-

-^^

S3>; De onderzoeker en zijn onderwerp ken. Dit geldt met n a m e als het g a a t om informatie over hekserij of religieuze gebruiken w a a r in het o p e n b a a r niet over gesproken wordt. In zijn artikel 'Hoe word je lid v a n e e n Geheim Genootschap' vertelt Schoffeleers hoeveel moeite hij zich moest getroosten om lid te worden v a n e e n geheim maskergenootschap bij het C h e w a volk in Malawi. Hij wilde inzicht krijgen in d e godsdienst v a n dit volk e n d a a r i n speelde het maskergenoots c h a p e e n belangrijke rol. Als buitenstaander mocht hij echter d e meer religieuze bijeenkomsten niet bijwonen. Een frustrerende ervaring voor e e n antropoloog die zodoende e e n belangrijk onderdeel v a n zijn onderzoeksprogramma d e mist in ziet g a a n , m a a r die ook sterk het gevoel krijgt dat d e halve wereld om hem h e e n iets weet, w a a r hij blijkbaar buiten wordt gehouden. Door gebruik te m a k e n v a n zijn relaties e n vooral door met zijn r e e d s ver-

'.^

Marquez: vergruisd. gruisden of vergetenen v a n morgen...' Ook Lemm zelf ontkomt niet a a n dit fenomeen. Door zijn thematische a a n p a k lijkt hij zelfs d e tijdgebondenheid te vergroten. Want wat is e e n Gouden Eeuw' gedachte? Wat v a n d a a g als puur heilsdenken overkomt k a n morgen als realisme te boek staan. Niet alleen tijdgebonden, m a a r ook door d e eigen mening gekleurd, is met n a m e Lemms beschrijving v a n het werk v a n Marquez. 'Honderd j a a r eenzaarnheid' d e roman die Lemm als het belangrijkste werk b e spreekt, schijnt d e roem, die het boek sinds zijn verschijning in 1967 oogstte, niet gegund te zijn. "Waar verkoopcijfers spreken, lijkt g e e n kritiek meer nodig" schrijf hij wat zuur. Marquez' politieke opvattingen worden door Lemm niet ge-

Foto: Reimar Schefold

worven kennis te pronken werd hij uiteindelijk toch lid v a n het genootschap. Onder zijn nieuw e n a a m 'Chakulakale', wat zoveel betekent als 'die-knaapweet-er-meer-van', werd hij ingewijd. Het zijn dit soort persoonlijke anecdotes die het boek, dat , voorzien is v a n schitterende (zwart-wit) foto's, zeer lezersw a a r d maken. Toch v r a a g ik me af of in d e inleiding niet iets meer over antropologisch onderzoek in het a l g e m e e n gezegd h a d kunnen worden. De wel zeer m a g e r e inleiding blijft nu steken in het signaleren v a n het anders-zijn v a n antropologisch onderzoek. Vragen als hoe die a a n p a k d a n verschilt en hoe d e onderzoeksresultaten toegepast kunnen worden, blijven onbeantwoord. Voor een introductie in het vak v a n antropoloog lijkt me dat een gemis.B .Culturen dicht-er-bi]', Ervaringen v a n acht antropologen (83 pag.), redactie- A. Koster, uitgeven) Van Corcum, Assen; pnjs ƒ 15,—.

deeld. Dat is duidelijk. Marquez' w e r k z a a m h e d e n in Bogota voor d e C u b a a n s e Prensa Latina worden door Lemm a a n g e d u i d met d e term 'filiaal v a n d e prop a g a n d a m a c h i n e v a n d e Revolutie'. A a n het einde v a n het artikel over Marquez wordt de Colombiaanse auteur iemand genoemd die d e totalitaire staat een w a r m hart toedraagt. Met d e 'totalitaire staat' worden C u b a e n Nicaragua bedoeld. Deze uitspraken m a k e n duidelijk w a a r o m Robert Lemm spreekt v a n d e laatste grote vertellers v a n d e westerse cultuur als hij het over deze groep schrijvers heeft. Hij beschouwt zelf het Latijnsamerikaanse continent als e e n werelddeel v a n d e hoop. O p zulke plaatsen ontstaat wereldliteratuur v a n topklasse. Zo w a s het ook in Rusland vóór d e revolutie. M a a r n a 1917 stierf d a a r d e literatuur e n werd Rusland tot d e steriele Sowjet-Unie. Lemm is b a n g dat d e inspiratie ook d e Latijnsamerikaanse schrijvers zal verlaten als het socialisme vaste voet krijgt in hun landen. Op e e n dergelijke uiting v a n eig e n mening zullen veel lezers, die op zoek zijn n a a r e e n bundel g o e d e e s s a y s over literatuur, niet zitten te wachten. Het is moeilijk te begrijpen w a a r o m Lemm, die voor d e rest er blijk v a n geeft uitstekende literatuurgeschiedenissen te kunnen schrijven, zich laat verleiden tot dit soort o n g e n u a n c e e r d e toevoegingen.

Robert Lemm, Heimwee n a a r het h e d e n De G o u d e n Eeuw in d e Spaans-Amenk a a n s e roman (Ambo Atheneum-Polak Van G e n n e p 1985) prijs 29 gulden 5(3.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen