Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 550

20 JUNI 1986 O m bij het begin te beginnen: biotechnologie is g e e n nieuwe speciabsatie. Er wordt al decen­ nia geëxperimenteerd op dit ge­ bied. Resultaten v a n dit onder­ zoek worden in d e industrie vol­ o p in d e praktijk gebracht. Veel m e n s e n s t a a n er misschien niet zo bij stü, m a a r d e produktie v a n wijn, bier e n k a a s vormt vijfen­ zeventig procent v a n aUe door biotechnologisch ingrijpen g e ­ produceerde goederen. Het zal d a n ook n i e m a n d verbazen d a t Hemeken, Gist­brocades e n UnUever d e grootste bedrijven zijn op dit gebied. M a a r ook d e zwangerschap­ stest, die u zelf thuis kunt uitvoe­ r e n v a n Akzo P h a r m a is e e n produkt v a n d e biotechnologie. De bloedtransfusiediensten, d e aardappelmeelindustrie (Ave­ be) e n d e landbouw h e b b e n er m e e te maken. De chemische produkten die met behulp v a n biotechnologische kunstgrepen vyorden vervaardigd, zijn e e n belangrijk onderdeel v a n onze export. De universiteiten pissen niet h e ­ l e m a a l n a a s t het potje. Zij h a l e n d e laatste jaren steeds meer contractonderzoek binnen. De Rijksuniversiteit Leiden heeft enige tijd geleden e e n grote op­ dracht met betrekking tot d e g e ­ netische manipulatie v a n rijst binnengehaald. Transferpunten doen hun uiter­ ste best om d e verbinding tus­ sen universiteit e n industrie te leggen. De Leidse universiteit e n d e TH Delft h e b b e n s a m e n e e n biotechnologisch centrum opgericht. Bovendien heeft Lei­ d e n e e n biosciencepark. Tege­ lijk is deze universiteit er toe o v e r g e g a a n e e n wetenschap­ pelijk medewerker in dienst te n e m e n die d e kwalijke kanten v a n sommig biotechnologisch onderzoek a a n d e orde stelt. Er zijn m e n s e n die d a t e e n k w a a d geweten afkopen noemen, a n ­ d e r e n spreken v a n verantwoor­ d e wetenschap. In Groningen is e v e n e e n s e e n centrum voor biotechnologie op­ gezet. De landbouwhogeschool in Wageningen, die overigens ook e e n huiscriticus ^eeft bin­ n e n g e h a a l d , heeft zich g e s p e ­ cialiseerd in het onderzoek n a a r voedsel e n landbouwproduk­ ten. In Utrecht is onlangs e e n werkgroep opgericht die d e b e ­ drijfskundige aspecten v a n bio­ technologie belicht. In Heerlen zijn d e eerste HTS'ers in d e bio­ technologie afgestudeerd. D a a r wordt dit n a j a a r e e n cursus bio­ technologie g e g e v e n voor m a ­ n a g e r s e n programmaleiders. In Amsterdam ten slotte h e b b e n

Een sappige tropische a n a n a s v a n eigen Nederlandse bodem. De plantenbiotechnologie zou het mogelijk kunnen maken, door d e erfelijke eigenschappen v a n e e n koudebestendige plant over te brengen n a a r d e a n a ­ n a s . Maar zo ver zijn w e n o g l a n g niet. Het manipuleren v a n plantegenen is e e n inge^wikkel­ d e zaak. Het plantenbiotechno­ logisch onderzoek is n o g m a a r in d e beginfase. Veel funda­ menteel onderzoek moet n o g worden verricht, wil m e n n a a r verwachting over e e n twintigtal jaren d e eerste biotechnologi­ s c h e teelt kunnen oogsten. De klassieke genetica, het krui­ s e n v a n planten, is e e n methode die m e n al decennia lang met succes toepast in d e landbouw. In d e jaren zeventig m a a k t e het DNA recombinant­onderzoek furore. Deze methode bood ook mogelijkheden om met plante­ ceUen te knutselen. Bij d e werkgroep genetica op d e VU onderscheidt m e n binnen het genetisch plantenonderzoek grofweg twee richtingen: d e cy­ toplasmatische genetica e n d e

D

Karin v a n Lierop d e twee universiteiten e e n sa­ menwerkingsverband gesloten om het biotechnologische on­ derzoek te bevorderen (zie Ad Valvas 10 mei 1985). De Vrije Universiteit legt zich binnen dit samenwerkingsver­ b a n d vooral toe op planten. Dit is e e n veelbelovend e n zeer uit­ gestrekt gebied, d a t zeker ook o p industrieel gebied grote mo­ gebjkheden biedt. Naast men­ s e n die hun w e g n a a r d e grote bedrijven h e b b e n gevonden, heeft d e VU d a n ook al h a a r eerste 'spin­offs', mensen die n a h u n studie voldoende beslagen ten ijs k w a m e n om e e n innove­ r e n d bedrijfje te beginnen. 'Eu­ rofleur' (de originaliteit zit h e m met altijd in d e n a a m ) bij voor­ beeld is e e n bedrijf dat zich b e ­ zighoudt met bloemboUenvere­ deling. Het is opgencht door VU­ afgestudeerde Koos Kreuk.

Overheid De overheid ziet het b e l a n g in v a n biotechnologisch onder­ zoek e n stelt geld ter beschik­ king. Sommige biotechnologen vaUen onder d e groep academi­ ci a a n wie hogere salarissen m o g e n worden a a n g e b o d e n d a n binnen d e universiteit offi­ cieel worden toegekend. Dit om h e n niet meteen a a n het b e ­ drijfsleven te verliezen. Voor bedrijven in deze sector kent d e overheid maatregelen om financiële steun te bieden bij d e start e n e e n eventuele tege­ moetkoming in d e loonkosten. O p die manier moet Nederland internationaal aantrekkings­ kracht uitoefenen m deze sector, die als zeer belangrijk voor d e toekomst wordt beschouwd. Biotechnologie is g e e n studie­ richting die je kunt kiezen als je v a n d e middelbare school komt e n je laat inschrijven bij e e n universiteit. Het is e e n multidis­ ciplinaire tak v a n w e t e n s c h a p die je vanuit verschillende B­ v a k k e n kunt b e n a d e r e n . O p d e VU n e m e n microbiologen, bio­ chemici, genetici e n procestech­ nologen d e belangrijkste plaat­ sen in bij het biotechnologisch onderzoek. De biotechnologie houdt zich bezig met levende micro­orga­ nismen of delen d a a r v a n . Toe­ passing is mogelijk op planten, dieren e n mensen. Veel wordt gewerkt met voor d e industrie interessante micro­organismen. Gist is v a n oudsher e e n belang­ rijk onderdeel bij d e produktie v a n alcohol, bier e n brood. Mo­

menteel worden proeven geno­ m e n om door inplanting v a n e e n a a n het gist vreemd DNA om zo e e n andersoortige eiwit­ produktie bij het gist op g a n g te brengen. D a a r m e e kunnen d a n a n d e r e produkten worden b e ­ reid. Op d e VU houdt prof. dr. R. J. Planta zich bezig met gist. Bacteriën worden gebruikt voor d e produktie v a n antibiotica, or­ ganische zuren of voor d e kweek v a n enzymen. Enzymen zijn eiwitten die als kenmerken­ d e eigenschap h e b b e n dat zij biochemische processen sneller d o e n verlopen. Prof. dr. A. H. Stouthatner bij voorbeeld houdt zich bezig met enzymen e n w a t zij kunnen doen in wasmidde­ len. Interessant zijn ook d e mogelijk­ h e d e n die tot nu toe g e v o n d e n zijn om het water d a t d e suike­ rindustrie e n slachthuizen lozen te zuiveren. Beide typen bedrij­ ven h e b b e n waterafval w a a r i n e e n hoog percentage organisch afval zit. Door d e tweefasige a n a e r o b e zuivering is het toe­ v o e g e n v a n zuurstof a a n het vervuilde water niet meer nodig e n k a n bovendien uit het afval­ water en passant m e t h a a n wor­ d e n gewonnen, w a t e e n nuttig

D e v e l e , o n b e k e n d e mo de:

Samenwerken me t de universitaire tl 'Glamour­effect' is e e n woord d a t e e n p a a r j a a r g e l e d e n associaties opriep met Hollywood of het beroep v a n stewardess bij e e n grote lucht­ vaartmaatschappij. Het woord staat echter ook te lezen in e e n recent uitgekomen boekwerk over biotechnologie. Biotechnologie is in. Er g a a t e e n glamour­effect v a n uit om te werken op d e research­afdeling v a n e e n multinational. De universiteiten kijken meesmuilend toe. Zij h e b b e n d e m e n s e n die d a a r werken opgeleid e n zien ze nu verloren g a a n voor het onafhankelijk onderzoek v a n d e a c a d e m i s c h e wereld. O p het gebied v a n d e biotechnologie k a n d e VU e e n woordje meekla­ gen. Recent vertrok prof. dr. E. Veltkamp, d e

SI^'M­Zv

Foto Peter Wolters AVCA?U

brandstof is. Dit soort organi­ sche zuivering k a n e v e n als d e wasmiddelen met enzymen b e ­ ter zijn voor het milieu d a n d e ouderwetse methoden.

Geheim Een a n d e r e nieuwe techniek die in het brandpunt v a n d e b e ­ langstelling staat is d e produk­ tie v a n monoklonale antilicha­ men. Men laat cellen die als ei­ g e n s c h a p p e n h e b b e n d a t ze antilichamen kunnen produce­

ren e n tegelijk het ongimstige kenmerk h e b b e n d a t zij zich niet kunnen delen, v e r m e n g e n met sneldelende cellen die g e e n a n ­ tüichamen kunnen vormen. Toepassing v a n d e o p deze wij­ ze verkregen ceUen die zich d e ­ len e n die antilichamen produ­ ceren, zijn te vinden in d e b e ­ handeling v a n patiënten die e e n transplantatie h e b b e n on­ d e r g a a n , bij d e diagnostiek v a n kanker e n bij d e isolatie v a n e r g dure stoffen uit e e n sterk ver­ d u n d e vorm.

In het rapport 'Maatschappelij­ ke a s p e c t e n v a n biotechnologie' dat in december 1985 uitkwam e n d a t w a s samengesteld in op­ dracht v a n het ministerie v a n onderwijs e n wetenschappen, werd gemeld d a t d e samenwer­ king tussen universiteiten e n be­ drijven op het gebied v a n de biotechnologie zeker gevolgen zal h e b b e n voor d e academi­ sche cultuur. Desgevraagd meldden medewerkers v a n de Vrije Universiteit v o n g j a a r dat zij het m e e d o e n a a n onderzoek w a a r v a n d e resultaten geheim moeten worden gehouden, wat in het geval m e n werkt voor een b e p a a l d bedrijf natuurlijk vaak het geval is, principieel v a n de h a n d wezen. Toch worden de universiteiten met dit soort on­ derzoek geconfronteerd. Het feit dat ZWO richtlijnen heeft opge­ steld voor het uitstellen v a n de publikatie v a n onderzoeksge­ geens, speciaal t e n behoeve v a n het universitair onderzoek, be^wijst d a t hier veranderingen g a a n d e zijn. In principe moet geheim onder­ zoek door bedrijven zelf of door TNO uitgevoerd worden. Voor d e universiteiten is het echter mogelijk onderzoeksgegevens drie tot zes m a a n d e n , in sommi­ g e gevallen e e n jaar, niet te pu­

Manipulaties met planten wordf li

Joske Bunders: „Bedreiging voor d e Derde Wereld." Foto Peter Wolters, AVCWU

nucleaire genetica. Het onder­ zoek n a a r het DNA in d e orga­ nellen rondom d e plantekem wordt door d e cytoplasmatische

iéi

genetica verricht. Dit onderzoek is vooral gericht o p d e planten­ veredeling. Met behulp v a n d e verandering v a n het genetisch materiaal k a n m e n nieuwe ei­ g e n s c h a p p e n a a n e e n plant toevoegen. Men k a n planten bijvoorbeeld resistent m a k e n te­ g e n onkruidverdelgende stof­ fen. Het onderzoek v a n d e nu­ cleaire genetica richt zich met n a m e o p d e secundaire meta­ boHeten in d e plantecel. Secun­ d a i r e metabolieten zijn verbin­ dingen die door e e n plant wor­ d e n g e m a a k t om zich in e e n b e ­ p a a l d milieu te h a n d h a v e n . Het isoleren v a n secundaire meta­ bolieten levert produkten o p als kleur­ e n smaakstoffen, insekti­ ciden, geurstoffen e n ook medi­ cinale stoffen. Het winnen v a n dit soort stoffen uit e e n plant is voor d e industrie e e n interessant gegeven. Men

Carolien Stam hoeft d e planten, w a a r oor­ spronkelijk d e stoffen uit w e r d e n g e h a a l d , niet meer te importe­ ren. Door plantecellen te kwe­ k e n in grote fermentatie­tanks (kweekbakken), heeft d e indus­ trie d e plantecel als fabriekje v a n b e p a a l d e stoffen als het ware in het magazijn staan. Niet iedereen ziet deze ontwikkeling juichend tegemoet. Het zijn v a a k tropische planten die d e g e w e n s t e stoffen herbergen. Als m e n in d e westerse l a n d e n plantecellen g a a t kweken, zal d a t vervelende gevolgen h e b ­ b e n voor d e gewassenexport v a n veel Derde Wereldlanden. Dat zijn namelijk d e leveran­ ciers v a n d e tropische planten waaruit bijvoorbeeld medicij­ n e n worden g e h a a l d .

Professor dr. H. J. J. Nijkamp, hoogleraar genetica op d e VU, denkt d a t het zo'n v a a r t niet zal lopen: „Plantecelfermentatie (kweek) is n o g veel te ingewik­ keld e n veel te kostbaar. Het zou alleen r e n d a b e l zijn als die stof­ fen e r g duur w a r e n . Je kunt ze n o g altijd veel goedkoper im­ porteren. Er is e e n rapport ge­ m a a k t door e e n commissie die is n a g e g a a n voor welke stoffen het d e moeite zou lonen, als men ze via plantecelkweken ging m a k e n . D a a r zijn m a a r heel weinig produkten uit gekomen. Onget^wijfeld wordt d e methode in d e toekomst iets goedkoper, m a a r ook d a n blijft het voor de m e e s t e stoffen n o g e e n te kost­ b a r e produktiewijze." Joske Bunders, wetenschappe­ lijk medewerkster bij d e afde­ ling biologie e n samenleving a a n d e VU, schat d e ontwikke­ ling a n d e r s in: „De chemische

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen