Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 323

14 FEBRUARI 1986 Experimentele kernfysica is ty­ pisch zo'n vak w a a r slechts wei­ nig ingewijden het fijne v a n b e ­ grijpen. Het niveau w a a r o p er in het a l g e m e e n over gesproken wordt is veel te hoog om voor e e n leek ook m a a r enigszins b e ­ grijpelijk te zijn. Weinig kernfy­ sici zijn in staat om op e e n sim­ p e l e manier h u n bezigheden uit te leggen. Een v a n h e n is prof. Muhsin Harakeh, die in januari 1986 als gewoon hoogleraar in d e experimentele natuurkunde bij d e VU in dienst is getreden. Prof. H a r a k e h reist n o g druk h e e n e n weer tussen zijn vorige­ werkgever, het Kernfysisch Ver­ sneller Instituut (K.V.I.) in Gro­ ningen en d e VU. Dat is niets nieuws voor deze geleerde, die met zijn 38 j a a r tot d e jongste kernfysici in Nederland behoort. Hij werd geboren in Beiroet in Libanon. Na het doorlopen v a n e e n Engelstalige particuliere school ging hij studeren a a n d e Amerikaanse tmiversiteit in zijn geboorteplaats. Zijn er d a n g e e n rijksscholen in Libanon? ,,Jawel, legt Harakeh uit in pri­ m a Nederlands met e e n w a a r ­ neembaar Engels accent. ,,maar die h e b b e n niet zo'n hoog niveau als d e particuliere opleidingen. In Beiroet zijn vier universiteiten: e e n Amerikaan­ se, e e n Libanese, e e n Arabi­ sche e n d e Jezuïeten h e b b e n e e n universiteit. Wie e e n g o e d e opleiding wil, g a a t n a a r d e Amerikaanse universiteit als hij een Engelse vooropleiding heeft en n a a r d e Jezuïeten als hij e e n Franstalige school heeft doorlo­ pen. Er zijn vrij veel Libanezen die een g o e d e carrière g e m a a k t hebben, bijna allemaal in d e USA, Frankrijk of Engeland. He­ l a a s is in d e laatste tien j a a r het onderwijssysteem in Libanon ten gevolge v a n d e burgeroor­ log vrijwel g e h e e l te gronde g e ­ gaan." Na zijn promotie in d e USA kwam H a r a k e h in 1975 n a a r het KVl in Groningen. Hier bleef hij, afgezien v a n e e n uitstapje n a a r het Niels Bohr Instituut in Dene­ marken, w a a r hij ook als stu­ dent­assistent al e e n zomer g e ­ werkt h a d , e n e e n jaartje a a n de universiteit v a n Washington, bijna tien jaar.

Reuzen­ resonanties Het onderzoek v a n Harakeh g a a t over w a t genoemd wordt 'de grondtonen v a n d e materie'. Materie bestaat uit atomen, die op hun beurt weer opgebouwd zijn uit e e n kern e n elektronen, die rond d e kern b e w e g e n . In proeven met atoomkernen wor­ den d e elektronen weggedacht, omdat h u n afstand tot d e kern heel groot is als je het vergelijkt met d e onderlinge afstand v a n de kemdeeltjes (nucleonen). Als nucleonen e e n positieve la­ ding h e b b e n zijn het protonen, zijn ze ongeloden, d a n heten ze neutronen. Nucleonen kunnen g a a n truien e n d a n is er sprake van resonantie. Soms truien er

N i e u w e h o o g l e r a a r kernfysica uit L i b a n o n v i a G r o n i n g e n n a a r d e Vrije Universiteit

De grondtonen van Harakeh Experimentele kernfysica slorpt op de VU jaar­ lijks zo'n 1,5 miljoen gulden op en in januari kwam er een opmerkelijke nieuwe hoogleraar voor dit vak naar de VU. Reden genoeg om ons eens te laten rondleiden door de kernfysica door een Libanese Nederlander, die vroeger droomde van atomen. Een verhaal over het kleinste en het grootste, verwachtingen en car­ rière, nucleonen en reuzenresonanties.

Reina Pasma n a a s t e e n muur. Hoe h a r d e r je d e b a l stuit, h o e hoger hij g a a t . Hij k a n zelfs boven d e muur uit komen. D a n is d e b a l d u s d e barrière voorbij e n k a n uit d e tuin vliegen. D a n is het ook dui­ delijk d a t e e n deeltje n a a r bui­ ten gaat, afhankelijk v a n d e energie w a a r m e e d e kern trilt.

Carrière

Foto Peter Wolters, AVCA^U

slechts e e n p a a r , in a n d e r e g e ­ vallen b e w e g e n alle nucleonen v a n e e n atoomkern m e e . Alles b e w e e g t d a n door e l k a a r e n d a t heet reuzenresonantie. Het b e ­ studeren v a n het verschijnsel resonantie geeft d e kernfysicus d e mogelijkheid d e structuur v a n d e atoomkern te leren ken­ n e n e n in het bijzonder d e inte­ racties v a n d e nucleonen on­ derling te begrijpen. Experimenten doet prof. Hara­ keli met behulp v a n e e n cyclo­ tron, e e n a p p a r a a t om deeltjes te versnellen. In het cyclotron wordt bijvoorbeeld e e n proton versneld e n vervolgens op e e n trefplaat geschoten, die bestaat uit e e n zeer d u n n e l a a g v a n d e te onderzoeken atomen. Om d e d a n volgende gebeurtenissen uit te leggen vergelijkt H a r a k e h d e atoomkern met e e n bel: „Als je op e e n bel slaat geeft hij ge­ luid. De bel g a a t resoneren, tril­ len, op e e n b e p a a l d e toonhoog­ te. Zo is het ook met d e atoom­ kern. Als je h e m e e n klap geeft, raakt hij, zoals wij d a t noemen, geëxciteerd, a a n g e s l a g e n e n d a n g a a t hij resoneren: d e nu­ cleonen g a a n trillen op e e n b e ­

p a a l d e frequentie. Geef je d e kern e e n h a r d e klap, met e e n proton bijvoorbeeld, d a n krijg je meer frequenties, die je alle­ m a a l kunt beschrijven als grondtonen v a n d e kern. A a n d e energie, die het proton heeft n a d e botsing met d e kern e n d e hoek w a a r o n d e r het pro­ ton d e kern verlaat n a d e inte­ ractie kun je afleiden h o e d e kern resoneert."

Ballen „Mdar als d e atoomkern a a n g e ­ slagen is, e n resoneert, d a n moet hij ook vervallen. Net als bij d e bel. Je slaat erop, je hoort geluid e n n a e e n tijd . . . hoor je niets meer. Zo gebeurt het ook in d e atoomkern. Een tijd n a d e klap dempt d e trüling. Die tijd is in d e atoomkern erg kort, e e n fractie v a n e e n seconde. Daar­ n a keert d e kern terug n a a r d e grondtoestand. Soms is er niet g e n o e g energie om e e n deeltje los te maken, want d a t zit toch g e b o n d e n a a n d e kern, ook al is die a a n g e s l a ­ gen. Je moet het zo voorstellen: Je stuitert e e n b a l in e e n tuin

Als die met h o g e energie trilt, k a n het deeltje met h o g e ener­ gie n a a r buiten." De manier w a a r o p e e n kern g a a t resoneren is niet altijd g e ­ lijk. Dat hangt onder meer af v a n d e vorm v a n d e kern. Som­ mige kernen zijn min of meer bolvormig, a n d e r e lijken op si­ g a r e n of broodjes. Als e e n si­ g a a r g a a t resoneren geeft dat heel a n d e r e effecten d a n als e e n bol g a a t trillen. Relatief eenvoudig is d e z o g e n a a m d e monopole resonantie. Harakeh blijft geduldig uitleggen: „Dit is als het w a r e het a d e m h a l e n v a n d e atoomkern. Het volume wordt steeds groter e n weer kleiner. De triUingsfrequentie v a n deze soort beweging heeft te m a k e n met d e z o g e n a a m d e compressibiliteit, d e mate v a n samendrukbaarheid v a n d e kernmaterie. De compressibüi­ teit is e e n karakteristieke eigen­ s c h a p v a n e e n kern, die bijvoor­ beeld v a n b e l a n g is bij het b e ­ schrijven v a n b e p a a l d e sterre­ kundige verschijnselen." Zo is het v e r b a n d weer gelegd tussen het grootste w a t wij ken­ nen, het heelal e n het kleinste:

Deetman: collegegeld niet verder omhoog Het collegegeld m a g v a n minis­ ter drs. W. J. Deetman in d e toe­ komst niet verder omhoog. Hij zei dit tijdens het laatste deel van d e debatten over d e studie­ fmanciering in d e Tweede Ka­ mer, vorige week d o n d e r d a g . Volgens Deetman wordt e e n ho­ ger collegegeld voor d e l a g e ­ e n middeninkomens weer gecom­ penseerd binnen d e studiefi­ nanciering. Voor d e schatkist blijft v a n e e n verhoging d a n vrijwel niets over. „ O p enig mo­ ment laat je alleen m a a r geld in

kemdeeltjes. Als je Harakeh hoort vertellen hjkt kemsfysisch onderzoek simpel. Dit büjkt ech­ ter schijn, die e e n enthousiast onderzoeker in zijn verhalen op­ roept. Een experiment duurt meestal vijf d a g e n e n loopt volcontinu. Er wordt gewerkt in groepen v a n vijf d zes mensen. Eigenlijk is dat weinig. Bij d e h o g e ener­ giefysica, zoals die bij CERN in G e n e v e wordt bedreven met het kilometers grote cyclotron, wer­ ken wel 150 mensen a a n e e n experiment. Vlak voor e n in d e beginfase v a n e e n proefneming moet er h a r d a a n g e p a k t wor­ den. Harakeh: „Vooral als het experiment niet goed loopt, d a n zit je er echt m e e hoor. De detec­ tor k a n stukgaan, of d e compu­ ter werkt niet. Er is altijd wel wat. Doordat wij niet met e e n vaste opstelling werken, sta je steeds weer voor verrassingen. Vroeger h e b ik v a a k 36 uur of meer doorge­ werkt om te proberen iets te re­ p a r e r e n of d e programmatuur a a n te passen."

d e rondte lopen," aldus Deet­ man. De minister kondigde verder a a n d a t a a n alle scholen e n ook a a n studentendecanen compu­ terprogramma's ter beschikking zullen worden gesteld met b e ­ hulp w a a r v a n k a n worden uit­ g e r e k e n d op hoeveel studiefi­ nanciering in e e n zeker geval a a n s p r a a k k a n worden g e ­ maakt. Een voorstel v a n D66 om het ingewikkelde stelsel op die w^ijze toegankelijker te m a k e n ondervond steun v a n het CDA,

w a a r n a Deetman deze toezeg­ ging deed. De Kamer m a a k t e het d e b e ­ w i n d s m a n vorige week niet moeilijk meer. Het nieuwe stel­ sel v a n studiefinanciering zal vermoedelijk niet verder wor­ d e n gewijzigd, n a d a t d e meeste w e n s e n v a n CDA e n W D zijn gehonoreerd. M inister Deetman ^^ü het nieuwe stelsel nog steeds o p 1 oktober v a n dit j a a r invoe­ ren. Hij zal d a a r o v e r echter p a s in d e zomer uitsluitsel geven. In d e voorlichting voor het komend

studiejaar wordt er d a n ook re­ kening m e e gehouden dat in­ voering p a s p e r 1 januari 1987 mogelijk zal blijken. Zou dit zo uitpakken d a n zijn extra bezui­ nigingen nodig, omdat d e ver­ hoging v a n het collegegeld d a n eveneens wordt vertraagd. Voor het w.o. betekent dit, zoals vorig j a a r al w a s vastgelegd, d a t tijdelijk minder geld voor in­ vesteringen beschikbaar komt. (Bert

Bakker/UP)

Een h a r d w e r k e n d e m a n dus. Dat blijkt ook uit d e grote hoe­ veelheid publicaties, die d e laatste tien j a a r v a n zijn h a n d verschenen. Hard werken, min­ stens twaalf uur p e r d a g , en veel nieuwe ideeën uitproberen is zijn formule. Voor zijn favorie­ te hobby's: bridge, schaken e n tennis heeft hij door zijn werk e n kinderen g e e n tijd meer. Harakeh vindt zijn carrière b e ­ langrijk. Zijn aanstelling a a n d e VU geeft h e m d e mogelijkheid zijn wetenschappelijke carrière enigszins om te buigen. Het werk zal zich hier vooral toespit­ sen op d e elektronenversneller v a n het NIKHEF, w a a r m e e weer andere aspecten van de atoomkern bestudeerd kunnen worden d a n d e resonanties, die tot nu toe voor Harakeh d e hoofdmoot vormen. Wie zo intensief met d e kleinste deeltjes bezig is, krijgt die g e e n vreemde visie op d e wereld? ,,In het begin h a d ik d a t weL" geeft Harakeh toe, ,,maar d a t g a a t over. D a n zie je d e werkelijk­ heid weer zoals hij is. Je wordt toch h e l e m a a l gek als je e r a a n denkt, d a t lucht b e s t a a t uit zo­ veel deeltjes die allemaal tegen je a a n botsen. Je moet aUes re­ lativeren tot w a t het is in je eigen leven. Vroeger, als jonge­ tje v a n elf, droomde ik v a n ato­ men. Ik zat er echt mee, want ik wüde d a a r g r a a g m e e werken. Je hebt iets w a t je wilt bereiken. En n u b e n ik d a a r e n d a n kijk je a n d e r s n a a r d e situatie. Toch zijn mijn verwachtingen wel ongeveer uitgekomen, ik vind het nog steeds leuk."

word ook bloeddonor

020-123456

Amsterdam en omstreken.

é

a

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen