Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 123

18 OKTOBER 1985 N a een wat moeizaam begin ­ Maurice houdt niet v a n inter­ views, en wil niet op d e foto, omdat hij d e t h e m a d a g niet al­ leen georganiseerd heeft ­ be­ rijdt hij toch al spoedig zijn stok­ p a a r d en legt ons geduldig uit d a t er voor gelovige weten­ schappers, zoals Maurice zelf, e e n spanningsveld bestaat tus­ s e n natuurwetenschap e n ge­ loof. ,,Dat spanningsveld houdt in," a l d u s d e wiskundige, ,,dat g e ­ loof e n natuurwetenschap beide iets zeggen over d e werkelijk­ heid, m a a r ze zeggen niet het­ zelfde. Je vraagt je als gelovige e n als natuurwetenschapper d a n af hoe die twee uitspraken met elkaar te m a k e n h e b b e n e n h o e ze te rijmen zijn. Een n a ­ tuurwetenschappelijke uit­ s p r a a k kun je op zijn w a a r ­ heidsgehalte toetsen, m a a r met theologische beweringen g a a t d a t niet zomaar. Je moet d e in­ houd v a n die twee soorten uit­ s p r a k e n w e g e n e n met elkaar confronteren. We h e b b e n n a ­ tuurwetenschappelijke theo­ rieën en die zijn op zijn minst in staat om te zorgen dat je be­ p a a l d e uitspraken over God niet meer kunt doen, namelijk die uitspraken die zelf a l natuur­ wetenschappelijk leken te zijn, m a a r strijdig zijn met onze hui­ dige w e t e n s c h a p . De discussie rondom het scheppingsverhaal e n d e evolutietheorie is d a a r e e n voorbeeld van." ,, Anderzij ds moet d e theologie steeds r e a g e r e n op d e pretentie die d e natuurwetenschap v a a k bewust of onbewust heeft ge­ h a d , dat ze alles verklaard heeft e n dat er dus g e e n plaats meer is voor God. Maar als je over het geloof spreekt, is er nog w a t a n ­ ders a a n d e h a n d . S ommige dingen zou je misschien veel beter kunnen uitdrukken in d e vorm v a n poëzie, zang, of uit­ beelding. Dat is ook spreken over d e werkelijkheid. ,,Als je je beperkt tot enkel theo­ logie e n natuurwetenschap, wat wij overigens op d e t h e m a d a g wel zullen doen, d a n beperk je je tot wat je wetenschappelijk of binnen d e grenzen v a n je denk­ discipline kunt zeggen. Maar ik denk d a t er meer v a n d e werke­ lijkheid gekend k a n worden d a n alleen wat (natuur)weten­ schappelijk toegankelijk is."

Themadag bij 105e Dies Natalis

Theologie naast natuur­ wetenschappen bron van kennis van het heelal Als wij op een heldere nacht omhoog kijken, zien w e d e sterrenhemel. We kijken d a n het heelal in, a a n s c h o u w e n d e oneindigheid en w e k u n n e n nauwelijks geloven dat wat e e n sta­ tisch geheel schijnt, in werkelijkheid e e n grote uitdijende beweging is. Kosmologen houden zich bezig met het heelal. Ze willen ontstaan, structuur, s a m e n h a n g en ontwikkeling v a n het heelal­als­geheel leren kennen. VU­weten­ s c h a p p e r s onderscheiden buiten e e n natuurwe­ tenschappelijke ook e e n theologische compo­ nent in d e kosmologie. Kosmologie en in het bij­ zonder ,,de plaats v a n a a r d e en mens in het heelal" is het onderwerp voor d e t h e m a d a g die door het college v a n d e c a n e n op 19 oktober ge­ organiseerd wordt ter viering v a n d e 105e Dies Natalis v a n d e VU. Proi. dr. M. A. Maurice, wis­ kundige a a n d e VU en voorzitter v a n het Bezin­ ningscentrum zal d e t h e m a d a g inleiden. Wij vroegen h e m ons vast te vertellen wat er op die d a g zoal besproken zal worden.

De meest g a n g b a r e theorie over het begin v a n het heelal is d e zogenoemde 'oerknal­theorie', die zegt dat zo'n 15 miljard j a a r geleden d e genesis­gebeurtenis van het heelal plaatshad, door­ dat er 'iets', dat er d a n kennelijk al was, uit elkaar knalde, w a a r ­ door d e z o g e n a a m d e 'oersoep' ontstond waaruit d e materie is gestold. ,,Wat er precies uit el­ kaar knalde, d a a r o v e r kun je aUeen m a a r speculeren," zegt de VU­wetenschapper. ,,Je moet de theorie zien als e e n model w a a r m e e e e n heleboel v a n wat v a n d a a g w a a r n e e m b a a r is ver­ klaard k a n worden. Een p a u s heeft n a a r aanleiding van d e theorie e e n s gezegd:

het heelal, d a t past bij d e rede­ neringen omtrent (on)waar­ schijnUjkheid v a n het ontstaan v a n leven uit d e oersoep, kent m e n ook het zogenoemde 'ant­ hropische principe', dat zegt dat b e p a a l d e trekken en toevallig­ h e d e n v a n het heelal zijn zoals ze zijn, omdat wij als bewuste w e z e n s b e s t a a n en er n a a r kij­ ken. O p d e v r a a g of e e n gelovig m e n s het anthropische principe niet e e n te hoogmoedige opvat­ ting vindt, zegt Maurice: ,,Nee, d a t denk ik niet. Kijk, je moet onderscheid m a k e n tussen het sterk e n het zwak anthropisch principe." Doceert: „Het zwak anthropisch principe is een dicht tegen d e natuurweten­ schappelijke denkwijze aanlig­ g e n d verklaringsmiddel, dat zegt: De m a r g e s in d e omstan­ digheden w a a r b i n n e n wij als m e n s e n kunnen b e s t a a n zijn h e e l smal. Het is niet zo gek, dat d e natuurconstanten w a a r v a n wij afhankelijk zijn, b e s t a a n zo­ als ze zijn, want a n d e r s h a d d e n wij er nooit kunnen zijn. Je r e d e ­ neert dus als het w a r e terug. Het sterk anthropisch principe g a a t n o g een stap verder en is e e n m e e r wijsgerige poging tot een totaalvisie: De wereld kdn ook niet a n d e r s zijn, d a n dat er op e e n g e g e v e n moment w a a r n e ­ m e r s komen zoals wij."

Achteraf Is dat dan geen overschatting van het belang van de mens als onderdeel van het heelal?

Alles gebruiken „Het weten v a n liefde, v a n schoonheid, ethiek is slechts voor e e n deel wetenschappelijk van a a r d e n voor het a n d e r e deel doet het e e n b e r o e p o p het totale mens­zijn: intuïtie, totaal­ schouwen. Ik vind dat er meer keninstrumenten zijn d a n d e wetenschap alleen om d e wer­ kelijkheid te doorgronden e n die moet je allemaal gebruiken, voor zover nodig." Want sommige dingen spelen zich, volgens Maurice, uitslui­ tend af binnen het natuurweten­ schappelijk denkpatroon. Voor het begrijpen v a n het ontstaan van het heelal bij voorbeeld, is „het a n d e r e kennen" niet nodig.

Reina P a s m a

Een melkwegstelsel. ,,Nu h e b b e n d e natuurweten­ s c h a p p e r s d e schepping ont­ dekt; zo krijgt het geloof onver­ wacht bevestiging v a n d e w e ­ tenschap. Dat vind ik e e n uiter­ m a t e gevaarlijk standpunt. Het genesis­verhaal in d e Bijbel geeft n a a r mijn mening g e e n in­ formatie van natuurweten­ schappelijke aard, het veron­ derstelt alleen dat er ooit e e n begin is geweest v a n d e wereld. Dat vermoedt d e oerknaltheorie ook, m a a r je moet voorzichtig zijn om dingen die d e natuurwe­ tenschap ontdekt, theologisch te g a a n duiden."

Leven Behalve d e v r a g e n n a a r het ontstaan v a n het heelal stellen kosmologen ook v r a g e n over het ontstaan v a n het leven. Ken­ merk v a n levende wezens is h u n h o g e m a t e v a n organisatie. Ze vertonen een doelmatige, complexe ordening v a n molecu­

len in cellen, e n v a n cellen in weefsels en organen. Daarbij zijn ze gekenmerkt door e e n a a n t a l speciale eigenschappen, w a a r v a n groei e n voortplanting d e meest in het oog lopende zijn. De v r a a g is nu of deze ordening door zuiver toeval kan zijn ont­ s t a a n uit d e structuurloze mate­ rie v a n d e oersoep. Algemene kansoverwegingen e n kennis v a n d e tweede hoofdwet v a n d e thermodynamica, die zegt dat d e materie steeds op w e g is n a a r d e grootst mogelijke w a n ­ orde, m a k e n het ontstaan v a n leven d a n wel e r g o n w a a r ­ schijnlijk, onmogelijk zeUs, be­ w e r e n sommigen. Andere kos­ mologen echter r e d e n e r e n op grond v a n meer recente natuur­ wetenschappelijke inzichten d a t het ontstaan v a n leven uit d e chaos waarschijnlijk, ja zelfs voorspelbaar is. Behalve het kosmologische principe v a n d e uniformiteit v a n

,,Dat is e e n w a a r d e o o r d e e l e n d a t is hier niet a a n d e orde. De v r a a g is of je met dit principe in d e h a n d d e dingen die je ziet zou kunnen verklaren. En n a a r mijn persoonlijke mening zou het n o g e e n bescheiden stand­ punt kunnen zijn, dat niets te m a k e n heeft met aanmatiging. Het zou heel goed g e p a a r d kun­ n e n g a a n met nederigheid e n lofprijzing v a n d e schepper. God: Zo heeft God het b e d a c h t dat d e wereld op m e n s e n ge­ richt is. Dat is d a n d e verklaring achteraf." Het anthropische principe als verklaring v a n wat wij w a a r n e ­ m e n veronderstelt e e n 'kos­ misch holisme', w a t betekent dat het geheel (heelal inclusief wij mensen) d e delen (onze be­ staansvoorwaarden) verklaart. Of extremer gesteld: Het heelal zou zonder onze kennis ervan niet in voUe zin existeren. Deze stelling roept meteen e e n v r a a g op. Gaat het heelal vollediger exis­ teren naarmate wij er meer ken­ nis van hebben? ,,In d e opvatting v a n sommigen zou je mogen zeggen d a t er meer b e s t a a n komt n a a r m a t e er meer kennis is, m a a r mij zegt zoiets niets. Het is echter wel zo, dat d e v r a a g n a a r d e werkelijk­ heid duidelijk s a m e n h a n g t met wat je weet e n wat je aanduidt. Als je bereid bent om liefde en

schoonheid e e n moment v a n d e werkelijkheid te noemen, d a n heeft dat met kennis te maken. Als je niets v a n elkaar weet, k a n er ook g e e n liefde zijn, m a a r a a n d e a n d e r e kant overstijgt liefde kennis, e n dat geldt ook voor schoonheid. Maar mis­ schien is het wel zo, dat je meer schoonheid zien kan, n a a r m a t e je meer kennis hebt, e n als je dat als momenten v a n d e wer­ kelijkheid wilt accepteren, brengt het uitbreiden v a n ken­ nis ook het uitbreiden v a n wer­ kelijkheid met zich mee, e n v a n bestaan." „Je zit dan, vind ik, wel op d e r a n d v a n nogal zweverig den­ ken, m a a r het is mogelijk zo'n positie in te n e m e n en misschien moet ik zelfs iets terug n e m e n v a n mijn aanvankelijke uit­ s p r a a k d a t het m e niets zegt. In d e laatste formulering k a n ik het nog wel meemaken, ja, hoe meer kennis er is, hoe meer wer­ kelijkheid onthuld wordt. En d a n laat ik in het midden of dat onÜiuUen als ontdekken of als scheppen b e g r e p e n moet wor­ den. Dat er meer werkelijkheid in het vizier komt staat echter wel vast."

Parallellen Sommigen zien p arallellen tus­ sen de moderne fysica en (oos­ terse) mystiek. De natuurweten­ schap zelf heeft in de ogen van deze mensen een mystiek­ transcendentale dimensie.. Wat vindt u van dergelijke denkbeelden? ,,Ik k a n er wel wat v a n begrij­ pen, m a a r ik ben er niet zo ge­ weldig v a n onder d e indruk. Hoe meer je analyseert in d e natuurwetenschappen hoe meer je op e e n geheim stuit. G e ­ heimen kun je onthullen m a a r er blijven altijd laatste mysteries over: w a a r o m zijn krachten zo­ als ze zijn, bij voorbeeld. Bij e e n b e p a a l d e kijk op d e natuur, d e quantummechanica, kun je zelfs nauwelijks meer v a n d e objec­ tieve natuur spreken, want zo­ d r a wij e r n a a r kijken verandert die natuur al: Het is e e n wissel­ werking tussen d e w a a r n e m e r e n het natuurverschijnsel dat hij waarneemt. En dat geeft e e n verbondenheid met d e natuur, die je ook wel in d e mystiek aantreft." „Dan k a n ik me voorstellen d a t m e n s e n zeggen: wat jullie nu met die natuurwetenschappen ontdekken w a s bij d e oosterse mystici allang bekend. Het g a a t erom het heelal e n d e natuur te leren doorgronden e n daarvoor moet je alle instrumenten ge­ bruiken die je m a a r hebt." En waar zit God in het heelal? „Je kimt God niet ruimtelijk loca­ Hseren. Dan spreek je over je eigen beperkte kaders. Ik zou niet over God durven en kunnen denken als e e n persoon ergens in e e n b e p a a l d hoekje v a n het heelal." Als u op een heldere nacht om­ hoog kijkt, ziet u God dan in de sterren en in het heelal? „Nee, dat zie ik niet, m a a r ik voel wel ontroering. En omdat ik e e n gelovige ben betekent die ontroering: Wat is dat fantas­ tisch! M a a r soms is dat wat al te gemakkelijk, want ik k a n ook n a a r het puin kijken, n a a r d e m e n s e n die vermoord worden, e n die elkaar onrecht a a n d o e n . Je k a n niet alles verklaren en je k a n ook niet alles goedpraten. En ik weet dat God het met me e e n s is, om het zo m a a r e e n s te zeggen, dat het puin verkeerd is en dat je dat moet bestrijden. En bij het puin reken ik d e atoom­ bom, ook e e n resultaat v a n d e natuurwetenschap."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen