Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 412

BOEKEN

Oude boeken, hedendaagse thema's P. H. Schr ijver s is hoogleraar Latijnse taal­ en letterkunde a a n de Rijksuniversiteit Leiden. In het kader van een lezingen­ cyclus in Paradiso heeft hij ooit twee lezingen gehouden, waar­ in hij verbanden legde tussen klassieke literaire thema's en letterkundige werken van latere datum. Kennelijk is het genre van die voordrachten hem be­ vallen. In dezelfde sfeer heeft hij nog twaalf andere stukken ge­ schreven. Die zijn nu gebundeld onder de titel „De mens als toe­ schouwer. Essays over R omein­ se bteratuur en Westeuropese tradities". Al de essays hebben de ken­ merken van een goede lezing: ze zijn onderhoudend en goed van lengte. Schrijvers weet uit hoofde van zijn vak veel van de literatuur van het oude Rome en in ieder stukje legt hij uit hoe een bepaald literair thema dat men in de Latijnse literatuur aantreft terug te vinden is in latere ge­ schriften. Het is bijna spannend om de auteur met reuzestappen de verbindingsstreepjes te zien aanbrengen tussen mensen en geschnften van verschülende tijden en wisselende landen. Om duidelijk te maken hoe Schrijvers dit soort verbanden legt, moet een enkel voorbeeld gegeven worden. De meeste leken zullen, om een voorbeeld te noemen, er niet snel toe komen een overkomst te zien tussen het werk van Sene­ ca en Etty Hülesum. Schrijvers ziet die wel en maakt ook duide­ lijk waarom. Beiden schreven hun belangrijkste werken onder kritieke omstandigheden. Sene­ ca leefde ten tijde van de rege­ ring van de gevreesde keizer Nero en was zijn eerste minister. Bij Tacitus kurmen we lezen hoe hij eens tijdens een audiëntie a a n de keizer toestemming vroeg om zich uit het openbare leven terug te mogen trekken. Nero, die voelde dat een vrijwil­

Karin van Lierop

Ik laat hier nu even achterwege hoe Schrijvers in het essay over Seneca en Hillesum verder een verhandeling houdt over Nietz­ sche, R üke en Lou Saloméj^om over te stappen naar een ander verhaal.

lig terugtrekken van de eerste minister een smet zou werpen op zijn heerschappij, weigerde. Toch trok Seneca zich geleide­ lijk a a n terug en de laatste jaren van zijn leven leidde hij een rus­ Hele generaties gymnasium­ tig leven, afgezonderd van de leerlingen hebben bij Livius het wereld. Dat betekende overi­ verhaal gelezen van Lucr etia, gens niet dat hij zich veilig kon de vrouw van CoUatinus. Tij­ voelen. Rome was een staat die dens een feestmaal schept Col­ op dat moment op even drei­ latinus op over zijn vrouw, die gende wijze geregeerd werd als volgens hem aUe andere in Nederland onder de Duitse be­ schoonheid en deugd overtreft. zetters. Seneca's leven eindigde De adellijke vrienden van Col­ dan ook door van hogerhand latius besluiten nog diezelfde bevolen zelfmoord. nacht de proef op de som te De omstandigheden waaronder nemen en zoeken Lucretia op. de Nederlands­Joodse Etty Hü­ Zij zit, laat in de nacht, wol te lesum haar laatste levensjaren bewerken. Een van de edelen, doorbracht zijn algemeen be­ prins Tarquinius, wordt door kend. De gelijkenis van beider kwalijke begeerte bevangen en situatie is duidelijk. Schrijvers maakt Lucretia tegen haar wil laat het daar niet bij. Hij vertelt tot de zijne. hoe de geschriften van deze twee mensen overeenkomsten Lucretia, die daarvoor is afge­ vertonen. Het lijkt bijna of de beeld als een vrouw die zelfs werkelijkheid die buiten hun 's nachts zich wijdt a a n haar deur a a n de gang is aan hun huishoudelijke plichten en daar­ geschriften voorbij gaat. Dat is mee tot een symbool van merkwaardig, want tegelijker­ deugdzaamheid is verheven, tijd wordt het leven van de au­ roept de familieraad bij elkaar. teurs er diepgaand door beïn­ Zij zet hen a a n wraak te nemen, vloed. Het egocentrisme van Se­ ondanks het feit dat Tarquinius neca en Hillesum kan verband een meerdere is van haar man houden met hun fysieke zwakte. en haar oproep dezelfde kracht Etty Hillesimi maakt melding heeft als het oproepen tot revo­ van voortdurende geestelijke en lutie. Echter, ook als het onrecht lichamelijke inzinkingen. Als zij haar aangedaan gewroken zou haar dagboek begint, is ze juist worden, blijft haar eer bezoe­ deld en nadat zij haar opruien­ in psychotherapie gegaan. Seneca leed zijn hele leven a a n de oproep heeft gedaan, slaat astma. Het is misschien juist dat zij de hand a a n zichzelf om zo ziek­zijn dat bij mensen een be­ haar naam van alle blaam te paald soort creativiteit los­ zuiveren. maakt. Zowel Seneca als Hille­ sum leiden een intellectueel ac­ Schrijvers gaat in op welke tief leven, maar toch hebben ideeën over vrouweneer en ver­ hun geschriften de stilte van krachting uit dit verhaal spre­ verlaten studeerkamers. Vanuit ken en hoe die in de loop der het ziek­zijn komen zij tot een eeuwen veranderden. Lucre­ liefde voor het lijden en een tia's laatste daad, de zelfdo­ aanvaarding van het bittere ding, werd misschien in de tijd einde, zozeer zelfs dat het bijna van Livius nog beoordeeld als lijkt of zij het zelf zoeken. groots en zuiver. Zodra het Christendom de heersende

Titiaan's visie op de bedreiging en ontering van Lucretia ethiek ging bepalen, werd zelf­ doding van de hand gewezen en vinden we in de literatuur herhaaldelijk opmerkingen in de geest dat Lucretia toch niet helemaal onschuldig kan zijn geweest als zij zichzelf om het leven bracht. Iemand met een zuiver geweten zou zo'n daad niet nodig hebben. Bovendien is de hand a a n jezelf slaan in de ogen van Christenen een zwaardere zonde dan ontucht bedrijven. Voor de daad van Lucretia kent men geen excuus. Met name de kerkvader Augus­ tinus heeft zich in De stad van God in felle bewoordingen uit­ gelaten over de wijze van han­ delen van Lucretia. Helemaal onbevooroordeeld waren deze woorden mogelijk niet. De chris­ telijke gemeenschap in die tijd werd geteisterd door barbaarse invallen. Vrouwen die verkracht waren of dreigden te worden, pleegden vaak zelfmoord. Dit leidde tot een onverwacht hoog

Staat als erfzonde van de politiek Binnen het marxisme is altijd nogal ambivalent tegen de staat aangekeken. Dat komt al scherp naar voren in Marx' Cotrumnistisch Manifest uit 1843. Enerzijds wordt hierin de staat als onderdrukkingsmachi­ ne gezien die in de toekomst zal moeten afsterven. Anderzijds zal de opheffing van het private eigendom van de produktiemid­ delen een enorme uitbreiding van de economische taken van de staat betekenen. Over dat eerste, het afsterven van de staat, hoor je marxisten van­ daag de dag zelden meer pra­ ten. Ook de categorische verze­ kering uit anarchistische krin­ gen over de noodzaak de staat af te schaffen of anderszins uit de wereld te helpen klinkt onge­ veer even overtuigend als de christelijke litanieën tegen de zondigheid van de wereld. Het lijkt wel alsof de staat zoiets is cds de erfzonde van de politiek, schrijft de Amsterdamse politi­ coloog Siep Stuurman in zijn meuwste boek De labyr intische staat. Opvallend a a n dit boek is dat Stuurman verder afscheid

B

Wim Crezee neemt van bepaalde dogmati­ sche trekjes van het klassieke marxisme. Vooral de gedachte dat er een historisch noodzake­ lijk verloop in de geschiedenis zou zijn aan te treffen en dat het communistisch paradijs onaf­ wendbaar zich zal aandienen, moet het daarbij ontgelden. Al­ leen al in politiek opzicht is zo'n gedachte niet aantrekkelijk, stelt Stuurman terecht. Waarom nog in het geweer komen tegen onrechtvaardige maatschappe­ lijke verhoudingen als de loop van de geschiedenis toch al in de sterren geschreven staat? De toekomst ligt open en het han­ delen en denken van individuen is nooit voor de voUe honderd procent gedetermineerd door structuren of onpersoonlijke krachten, aldus het uitgangs­ punt van Stuurman. Ook een 'realistische' kijk op het bedrijven van politiek, waar lie­ den van het no­nonsense type vaak prat op gaan, acht hij "verraderlijk". Wellicht is poli­

tiek de kunst van het mogelijke. Maar dan alleen achteraf ge­ zien, want wie kan vantevoren zeggen wort 'mogelijk' en 'realis­ tisch' is. Politiek blijkt vaak eer­ der de kunst om door te zetten wat door velen voor onmogelijk werd gehouden, schrijft Stuur­ man. Een apriori wantrouwen in de staat, zoals dat heden ten dage bij zowel Unks als rechts in zwang is, komt die kunst niet ten goede. Zo'n opvatting veronder­ stelt dat de staat een eenduidig fenomeen is dat als een Vader boven de maatschappelijke woelingen staat. Niets is minder waar, vindt Stuurman. De staat is een schier ondoorzichtbaar labyrint; een netwerk van ono­ verzichtelijke machtsrelaties waar ieder mee geconfronteerd wordt die zich met politiek in­ laat. In een aantal theoretische hoofdstukken over 'Macht, poli­ tiek en staat', 'Van armenzorg naar keynesiaanse staat' en 'Ideologie, hegemonie en poli­ tiek' tracht hij helderheid in deze labyrintische wereld te creëren. Daarin slaagt Stuurman uitste­ kend. Hij verstaat de kunst om

ingewikkelde staatstheoreti­ sche inzichten, die vaak uit het buitenland afkomstig zijn, pun­ tig samen te vatten en deze te confronteren met feitelijkheden van het Nederlandse sociaal­ politieke bestel. Bovendien bezit hij de intellectuele integriteit om daar waar het marxisme met lege handen staat, niet met een of andere theoretische bezwe­ ringsformule aan te komen. In het slothoofdstuk kiest Stuur­ man stelling in het aktuele poli­ tieke debat over de funktie en de grenzen van de staat. Van positiebepalingen in termen van etatisme (de staat moet machtiger) versus anti­etatisme (de staat moet terug) moet hij weinig hebben. Het zijn slag­ woorden die niet veel handva­ ten bieden. Juist omdat politiek primair een kwestie is van strijd en niet van organisatie of be­ stuur, zou het fataal zijn voor de progressieve zaak warmeer men zich op een van beide posi­ ties laat vastpinnen. Een welbe­ grepen opportunisme zou vol­ gens Stuurman raadzamer zijn. Bestaat er dan geen enkel ar­ chimedisch pimt waarmee link­

sterftecijfer onder christelijke vrouwen. Augustinus heeft zich hierover zorgen gemaakt. De schending van Lucretia was ook tijdens de Renaissance een regelmatig terugkerend thema, zowel in de schilderkunst als in de literatuur. Grote schilders als Rembrandt en Titiaan waagden zich er aan, maar in de Neder­ landse literatuur treffen we in de zeventiende eeuw relatief wei­ nig Lucretia­verhalen. Dat kan mogelijk verklaard worden uit het feit dat de Nederlandse ge­ schiedenis haar eigen Lucretia­ mythe had, namelijk de moord van Geeraerdt van Velzen op Floris V, waarbij de verkrach­ ting van Geeraerdts vrouw Machteld door Floris een be­ langrijke rol zou hebben ge­ speeld. P. C. Hooft schreef het treurspel Geeraerdt van Velzen. Hij ver­

Vervolg op pag. 13 se politici in de praktijk van alle­ dag uit de voeten kurmen? Het enige dat Stuurman kan beden­ ken is dat van het morele princi­ pe van de mensenrechten. Het zijn de rechten die in de vorige eeuw door het liberalisme ten tonele zijn gevoerd. Dat waren de rechten van vrijheid en ei­ gendom. Het liberale feminisme wees de heren vervolgens op enkele inconsequenties. De so­ cialisten wezen erop dat voor de grote meerderheid van de be­ volking zonder sociale rechten van een menswaardig bestaan geen sprake kon zijn. Het gaat immers om rechten van mensen van vlees en bloed, niet slechts van abstracte burgers. „Daar­ aan moeten voorstellen tot ver­ groting, verkleining, hervor­ ming of stroomlijning van on­ derdelen van de staat uiteinde­ lijk getoetst worden. Het oppor­ tunisme in de discussie over etatisme en anti­etatisme volgt lijnrecht uit de weigering van een moreel opportunisme." Siep Stuunnan, De labyrintische staat Uitgeven) SUA Amsterdam Pnjs ƒ 29,50 Op 27 maart discussieert Stuurman in het kader van het 'Somso-staatsdebat' met de Franse theoreticus Pierre Rosanvallon over het thema 'consensus of stnjd Plaats- Komngszaal Artis, Plantagemiddenlaan 41a Toegang ƒ 7,50

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen