Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 403

27 MAART 1986 „Sinds het begin is ons duidelijk geweest, dat Europa alleen wat afgekloven botjes zal worden toegeworpen. De lekkerste stukken zijn a a n de VS zelf voorbehouden," aldus een voorlichter van het ministerie van buitenlandse zaken. „Als Nederlandse instellingen willen meedoen, bestaat daartegen geen enkel principieel bezwaar. De regering is er niet enthousiast over. Maar als men er de middelen voor weet te vinden, zal de overheid het niet tegenhouden. En hetzelfde geldt voor onderzoeksgroepen aan Nederlandse universiteiten en hogescholen." Geen overheidsmiddelen, dus geen onderzoek in het kader van Starwars? De werkelijkheid blijkt anders, want een verschuiving in het wetenschappelijk onderzoek in de Verenigde Staten heeft ook internationale gevolgen. En de verschuivingen zijn opmerkelijk, constateert Jan van Bentum, van de Nijmeegse werkgroep Wetenschap en Samenleving: „De Amerikaanse overheidsuitgaven voor civiel en militair onderzoek lopen steeds verder uiteen. In vijf jaar tijd is de verhouding omgeslagen van 15 miljard voor beide, naar 16 miljard civiel tegen 49 miljard militair, zoals voor dit jaar wordt geschat. Er zijn in de VS diverse instituten, het MIT en de John Hopkins University zijn de bekendste, die hun onderzoek al voor een aanzienlijk deel uit militaire brormen financieren. De gevolgen voor het wetenschappelijke onderzoek kunnen internationaal niet uitblijven."

'Stimulering is mooi e n m e n kijkt toch over mijn s c h o u d e r '

Nederlandse wetenschap voelt de invloed van Starwars Het staat Nederlandse ondernemingen volkomen vrij om mee te dingen naar opdrachten in het kader van het Strategie Defense Initiative (SDI), sinds Reagans bevlogen voordracht in 1983 beter bekend als Starwars. Maar geld is in Nederland voor SDI-onderzoek niet te verwachten. Dit standpunt maakte de regering vorig jaar oktober bekend in een brief a a n de Tweede Kamer. Maar hoe zit het met het onderzoek dat in Nederland plaatsvindt bij universiteiten en hogescholen? Ook daar wordt a a n ideeën gewerkt die mogelijk toepasbaar zullen zijn in de ontwikkeling van een ruimteschild tegen raketten. De militairen hebben de ogen open, maar een diepgaande discussie onder wetenschappers blijft tot nog toe uit.

Blokkeren

Voorwaarden

Met de Starwars-programma's alleen al is de komende vijf jaar zo'n 26 miljard doUar gemoeid. Van de twee mUjard die in het vorige jaar werd besteed, ging ongeveer driekwart naar de (nagenoeg uitsluitend Amerikaanse) industrie, voor twintig procent naar regeringslaboratoria en voor vijf procent naar universiteiten. Met de grigantische militaire steun voor onderzoek, voornamelijk a a n nog onvoldragen ideeën en technieken, wordt de ruimte voor een principieel standpunt voor onderzoeksgroepen steeds kleiner. Maar in het geval van de universiteiten gaat het voor een belancrrijk deel om uiterst fundamenteel onderzoek, waarvan de relatie met eventuele toepassingen in wapensystemen verre van duidelijk is. Van Bentum: „Duidelijk is dat met het vrijkomen van die enorme bedragen onderzoekers sneller geneigd zullen zijn om geplande projectvoorstellen nu maar enigszins te herschrijven opdat ze voor militaire financiering in aarmierking komen. Een veelgehoorde redenering is: 'Dat geld wordt toch besteed, en als ik het niet neem, gaat het naar iemand anders die er misschien bommen mee maakt, terwijl wij toch fundamenteel onderzoek doen'. Dot onderzoek in een militaire context ook nog andere nadelen voor de wetenschap heeft, wordt vaak wat al te gemakkelijk vergeten." Van Bentum is vooral bezorgd over de gevolgen van de voorwaarden die militairen stellen. Geheimhouding van onderzoeksresultaten wordt in de VS steeds gangbaarder en zeUs bepaalde wetenschappelijke congressen vinden niet meer in het openbaar plaats. En ook in Nederland dreigt het huidige verbod op langdurige geheimhouding van universitaire onderzoeksresultaten, in een nieuwe wet (NWO) onvermeld te blijven.

groep, prof. dr. Witteman. „Dat is mooi meegenomen voor ons vakgebied, en militairen kijken altijd al over onze schouders mee om toepassingen op te pikken. Dat kun je niet voorkomen "wanneer het onderzoek in volle openheid plaatsvindt." Witteman zegt dat in Twente, zoals formeel bij alle universiteiten en hogescholen, specifiek militaire research de deur niet in komt. Maar hij maakt zich wel zorgen over de gevolgen van de afhoudende Nederlandse politiek, waar het gaat om participatie ia Star-wars. Het Nederlandse onderzoek kan daardoor op de tweede rang belanden, in tegenstelling tot groepen in Engeland en West-Duitsland, waar soepeler op de SDI-voorstellen is gereageerd. ,,Het is goed mogelijk dat groepen in landen die niet meewerken, minder gemakkelijk toegang krijgen tot de recentste ontwikkelingen."

Het Star Wars-gebeuren gaat niet onopgemerkt aan de universiteiten voorbij. Foto Ministene van Buitenlandse Zaken

Deze ontwikkeling heeft voorts geleid tot een verscherping van het benoemingsbeleid van Amerikaanse universiteiten. Wie bijvoorbeeld de personeelsadvertenties in belangrijke Amerikaanse vakbladen als Physics Today doorneemt, komt tot de conclusie dat een groot aantal vacatures bij onderzoeksinstituten voor Amerikaanse staatsburgers is gereserveerd. Europese onderzoekers worden slechts zelden bij gevoelige projecten toegelaten. Als zij al voor deelname in aanmerking komen, moeten zij eerst een verklaring van betrouwbaarheid kunnen overleggen. Geschat wordt dat de uiteindelijk niet-Amerikaanse bijdrage a a n SDI weinig meer dan een procent zal bedragen. Daarbij gaat het dan wel om de directe bijdragen van de Europese en Japanse industrie, voornamelijk op gebieden waar zij een duidelijke technologische voorsprong hebben.

Trends

Maar indirect strekt de invloed van het defensie-initiatief veel verder en zeker ook tot in de Nederlandse universitaire instellingen. Met de grootscheepse ondersteuning die het Amerikaanse onderzoek van het Pentagon krijgt, worden nieuwe research-trends geboren, die overwaaien naar de Europese zijde van de Atlantische Oceaan. Daarvoor draagt een handig inspelen op de interne dynamiek van het wetenschap-

pelijke bedrijf door financiers met militaire belangen zorg. Het reële budget voor Starwars zou daardoor wel eens een veelvoud van het officiële bedrag kunnen worden. Prof. W. van der Weg, hoofd van de Utrechtse vakgroep Technische natuurkunde en voorzitter van de wetenschapscommissie van de subfaculteit Natuur- en Sterrenkunde: „De invloed van het militaire establishment in de Verenigde Staten is duidelijk. Het onderzoek dat zij financieren wordt vooraf afgebakend. Wetenschappers kunnen intekenen op de onderwerpen die de militairen van belang achten. Daarmee is er voor een deel geen keuzevrijheid meer voor de onderzoekers, hoewel het nog altijd om fundamenteel onderzoek kan gaan. Zo ontstaan nieuwe frontgebieden. En dat klinkt door in de internationale wetenschappelijke wereld. Redacties van toonaangevende publicatiecircuits beoordelen bijdragen op hun actuele waarde, die mede door trends wordt bepaald. En omgekeerd worden zo de trends weer verder aangezet, wat in Nederland tot uitdrukking komt in de zwaartepunten die in Nederland worden aangewezen." Onderzoek dat buiten de zwaartepunten valt, raakt door het verschuiven van de aandacht gemakkelijk wat op de achtergrond, zelfs als er duidelijke algemene belangen mee gediend zijn. Van der Wegs eigen vakgroep bijvoorbeeld is zich, behalve met onderzoek aan zon-

Martijn van Calmthout Bob de Ruiter neceUen, als gevolg van het Nederlandse zwaartepuntenbeleid ook gaan bezighouden met onderzoek aan halfgeleiders ten behoeve van de chips-technologie. Geen specifiek militair onderzoek, maar wel een voorbeeld van indirecte sturing.

Parallellen

Mode-onderwerpen vragen ook in Europa om een groter aandeel van de onderzoeksbudgetten, omdat het nu eenmaal om uiterst actuele onderwerpen gaat: lasers met korte golflengte en hoog vermogen, deeltjesbundels, halfgeleidermaterialen, die de weg naar sneuere en minder kwetsbare computers openen, en geavanceerde informatica. Nu cd wijzen kritische Westduitse informatica-experts op de opvallende parallellen tussen de hoofdlijnen in het informatica-onderzoek en de prioriteiten die in SDI worden gesteld. De verschuivingen geven wel voldoening bij de onderzoeksgroepen, die daardoor hun vakgebied in het zormetje gezet zien, hoewel ze in Nederland geen directe SDl-ondersteuning genieten. „Starwars versterkt op een aantal gebieden het internationale wetenschappelijke klimaat; dat is niet te ontkennen," zegt het hoofd van de gerenommeerde Twentse laser-

De oprukkende militaire sturing loochent, met andere woorden, de openbaarheid van ideeën en de vrije uitwisseling van gegevens, een cproot goed in de wetenschappelijke wereld. En als er een ding duidelijk is geworden sinds Reagans Starwarsrede, is het dat SDI de lieve vrede tussen de transatlantische bondgenoten weinig bevordert. In de VS kan grootschalige overheidssteun aan de „hightech' sectoren slechts langs militaire wegen, via opdrachten van het Pentagon, worden verleend. De vrijgemaakte overheidsgelden moeten op enigerlei wijze onder de noemer van de nationale veiligheid kunnen worden gebracht, want directe steunverlening aan bedrijven stuit in het huidige „laissez faire"-klimaat op politieke weerstand. Hoewel het militaire aspect voorop staat, is SDI ook nadrukkelijk gericht op een verbetering van de concurrentiepositie van de Amerikaanse industrie ten opzichte van het Europese en Japanse bedrijfsleven. Als darl ook nog pogingen in het werk worden gesteld om verschillende buitenlandse bedrijven, die wel interessante technologieën in huis hebben, bij dit Amerikaanse technologieprogramma te betrekken, kunnen irritaties niet uitblijven. Enkele weken geleden werd het zelfs de Britten, de eersten die formeel hun medewerking hebben toegezegd aan het SDI-programma, even te gortig, toen bekend werd dat het Pentagon een cfrootscheepse verkenning maakt van alle onderzoek binnen NAVO-landen en Japan, dat eventueel in het SDI-straatje zou kuimen passen. Dot de Amerikanen het strategische onderzoek buiten de landsgrenzen aan geheimhouding en exportbeperking willen binden, stok. En nieuw is het zeker: tot nog toe gold geheimhouding vrijwel uitsluitend voor technologische produkten, niet voor fundamentele kermis. De militaire spin-off van civiel onderzoek beperkte zich voor een

Vervolg op pag.

7

B

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen