Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 200

15 NOVEMBER 1985

„Ik roep altijd, het orgel staat met één voet op d e kerkpagina e n met één voet op d e kunstpa­ gina," zegt Ewald Kooiman. ,,Dat heeft iets dubbelzinnigs en iets onaantrekkelijks. Orgelspel wordt heel v a a k geassocieerd met de begeleiding v a n psal­ m e n en er is g e e n muziekinstru­ ment waarbij het amateurisme zich ­ niet alleen in d e g o e d e m a a r ook in d e slechte zin ­ zo b r e e d m a a k t als bij het orgel. Dat komt natuurlijk doordat het orgelspel in d e kerken voor 90 procent drijft op amateurs." ,,Vaak zijn dat b e k w a m e men­ sen, m a a r het zijn ook v a a k m e n s e n die er niks v a n kunnen e n die zich toch elke week voor e e n publiek laten horen. Als ie­ m a n d als amateur piano speelt of hij speelt viool, d a n m a g hij wel eens tussen d e schuifdeu­ ren optreden, m a a r d a a r m e e is het d a n ook afgelopen. En 'vio­ list' noem je alleen iemand die d a t voor zijn vak is. Terwijl ie­ d e r e e n die zondags op e e n or­ gel speelt organist is, of hij er w a t v a n k a n en of hij een oplei­ ding g e h a d heeft of niet. En hij krijgt ook per definitie e e n pu­ bliek. Dat is heel curieus eigen­ lijk." Deze tirade neemt niet w e g dat hij zeU ook kerkdiensten heeft begeleid: ,,Als je uit e e n kerke­ lijk milieu komt hoort dat er al snel bij." Ewald Kooiman be­ gon op zijn tiende j a a r met or­ gelles. ,,Dat mensen geboren zijn voor e e n b e p a a l d instru­ ment is misschien wat veel ge­ zegd, m a a r ik wist altijd wel dat het voor mij e e n orgel moest worden." Later combineerde hij zijn studie Frans a a n d e VU met e e n opleiding a a n het conser­ vatorium. Hij werd docent in d e F r a n s e mediaevistiek en toen d e VU in 1972 e e n orgel ten ge­ schenke kreeg v a n d e Vereni­ ging voor Onderwijs op Gere­ formeerde Grondslag werd hij g e v r a a g d als huisorganist. Voor e e n deel v a n zijn tijd zit hij nu bij letteren en voor het a n d e ­ re deel is hij organist, e e n com­ binatie die hem goed bevalt. W a a r o m deed d e Vereniging d e VU indertijd e e n orgel ca­ deau? ,,Dat weet ik niet," zegt Kooi­ m a n , „ m a a r er zal ook wel ge­ dacht zijn dat er op bijeenkom­ sten v a n d e vereniging in d e a u l a e e n psalm gezongen moet kunnen worden, met begelei­ ding. En d e VU houdt er twee m a a l per j a a r een bidstond w a a r o p gezongen wordt." De activiteiten v a n d e huisor­ ganist beperken zich echter niet tot d e begeleiding v a n De Heer is mijn Herder. Doorgaans valt hij 's woensdagmiddags te be­ luisteren tijdens een lunchpau­ zeconcert. Het bezoekersaantal schat hij gemiddeld op vijftig. ,,Er is een vaste kern die het leuk vindt, met d a a r o m h e e n e e n groep die afhankelijk v a n het coUegeseizoen erg wisselt. Ik zie bijvoorbeeld wel dat er in Advertentie

DIKS Autoverhuur b.v. Generaal Vetterstraat 55, (aan de Coentunnelweg). Tel. 178505 V. Ostadestraat 278, Amsterdam(Z). Telefoon: 623366. Filiaal: W. de Zwijgerlaan 101. Telefoon: 183767. 400 nieuwe luxe- en bestelwagens waaronder: FORD-OPEL-RENAULT-BMWen MERCEDES. NIEUWE f\/IERCEDES VRACHTWAGENS tof 42m3 en 9 ton. (groot en klein rijbewijs) lage prijzen en studenten 10 procent korting.

[3

De benadering van Ewald Kooiman Een journalist noemde hem onlangs „ver­ moedelijk d e meest intelligente en erudiete Bach­kenner v a n Nederland". A a n d e VU is hij verbonden als docent Frans en als huisor­ ganist. In die laatste functie geeft hij uitvoe­ ringen, doet hij onderzoek en geeft hij muziek^ uit. Ewald Kooiman ontvangt ons in e e n vakkun­ dig tot oefenruimte verbouwd schuurtje ach­ ter zijn huis, w a a r n a a s t d e h a r p v a n zijn dochter e e n bescheiden orgel staat opge­ steld.

Foto Bram de Hollander

e e n b e p a a l d semester e e n groep v a n twintig studenten zit, die allemaal net uit hetzelfde coUege komen. Die h e b b e n het volgende semester e e n a n d e r rooster, dus d a n komen ze weer niet. De meeste collegeroosters k e n n e n ook g e e n middagpau­ ze. De coUeges beginnen niet voor tienen e n moeten het liefst voor vieren afgelopen zijn, dus d a n draait het programma tus­ sen d e middag v a a k door." ,,Voor regelmatig terugkerende evenementen kun je op d e VU g e e n grote groepen verwach­ ten. Jaar in j a a r uit h e b b e n w e echter nooit hoeven te zeggen: w e stoppen ermee, want er komt niets meer." De orgelconcerten in d e aula zijn ­ niet alleen door d e on­ aantrekkelijkheid v a n d e ruime ­ allesbehalve een visueel eve­ nement. De organist zit met zijn rug n a a r het publiek toe en bo­ vendien staat achter h e m het z o g e n a a m d e rugwerk opge­ steld, zodat slechts zijn vrolijk h e e n e n weer b e w e g e n d e kruin zichtbaar is. ,,Gek is dat, hé?" vindt hij zelf. ,,De organist is iemand die e e n beetje verstopt zit, m a a r meest­ al voel je toch wel d e relatie die er met het publiek is. In moder­ n e concertzalen in het buiten­ l a n d h e b b e n ze het orgel v a a k zo gebouwd dat het publiek te zien is. Dat is erg plezierig, vooral ook voor het publiek, waarvoor zo'n orgelconcert an­ ders v a a k e e n heel anonieme z a a k is." Het orgel v a n d e VU is ge­ bouwd n a a r voorbeeld v a n het F r a n s e klassieke orgel en ge­

n o e m d n a a r d e componist die veel voor dat type orgel schreef, Frangois Couperin. Kooiman: „Het a a r d i g e ervan is d a t je zo'n orgel nauwelijks er­ g e n s a n d e r s in Nederland kunt vinden. Daarom zijn conserva­ toriumstudenten er ook zo op g e b r a n d . Er wordt me v a a k ge­ v r a a g d of ik het a a n e e n groep v a n h e n wil demonstreren. Ze h e b b e n er allemaal over uit boekjes gelezen of ze h e b b e n zo'n orgel op e e n plaat ge­ hoord, m a a r hier kunnen ze het e e n s in het echt horen. Binnenkort geeft hij ook e e n ACC­cursus op het orgel. ,,lk l a a t d a n zien hoe je met regis­ ters omspringt, wat voor knop­ p e n je opentrekt. In d e Franse klassieke muziek is dat heel duidelijk vastelegd. Dat is ty­ pisch Frans, het werd allemaal vanuit P arijs gereglementeerd. Frankrijk heeft altijd een sterk centraal g e z a g g e h a d en dat gold ook voor d e muziek. In Duitsland, w a a r je al die ver­ schillende i a n d e r h a d lag dat bijvoorbeeld heel anders." Kooiman geniet internationale bekendheid als kenner v a n Jo­ h a n Sebastian Bach. Hij zette al diens orgelwerken op d e plaat. W a a r o m Bach d e componist v a n zijn voorkeur is vindt hij echter e e n v r a a g die moeüijk te beantwoorden is. ,,Hij is zonder m e e r d e grootste, m a a r dat is nauwelijks e e n argument n a ­ tuurlijk. Wat hij m a a k t e is heel uniek. Als je dat achter d e rug hebt, d a n is d e rest allemaal e e n stuk kleiner." O p het Couperin­orgel k a n hij niet zozeer met zijn liefde voor

Johan d e Koning Bach uit d e voeten; slechts voor e e n klein gedeelte v a n diens werk is het geschikt. ,,Als je over e e n piano praat, d a n weet je vrij precies w a a r je het over hebt, m a a r dat ligt bij e e n orgel heel a n d e r s . Als je e e n Ita­ liaans orgel uit d e zestiende e e u w e n e e n F r a n s orgel uit d e negentiende e e u w met elkaar vergelijkt, d a n zijn dat twee to­ t a a l verschillende a p p a r a t e n . Ze h e b b e n met elkaar g e m e e n dat ze pijpen h e b b e n e n klavie­ ren, m a a r verder zijn ze zo ver­ schillend als m a a r kan, zowel in klank als in behandeling. Bij orgels kun je heel duidelijk v a n typologie spreken." De discussie die er binnen d e Bachwereld d e afgelopen de­ cennia gevoerd is, vat hij als volgt s a m e n . ,,Het g a a t erom of je moet uitgaan v a n d e v r a a g h o e iets in d e tijd v a n Bach zelf mogelijkerwijs geklonken heeft of dat je moet zeggen: dat k a n m e g e e n b a l schelen, ik doe het op mijn manier." „Ik denk dat beide standpunten legitiem zijn, a l formuleer ik ze hier wat überspifzt.Eigenlijk h e b b e n w e a a n d e e n e kant e e n hele grote stroming die al­ tijd m a a r op zoek is n a a r au­ thenticiteit. Die gebruikt ook d e term 'authentieke uitvoeringen', w a t e e n rotwoord is, omdat nie­ m a n d precies weet hoe iets in­ dertijd werd uitgevoerd. Ander­ zijds is er e e n stroming die er op verre afstand a c h t e r a a n hinkt. M a a r die stroming durft niet te zeggen dat het h a a r alle­ m a a l g e e n bal k a n schelen e n probeert zich ook wel met histo­ rische argumenten in te dek­ ken. Dat komt doordat niemand er echt meer v a n overtuigd is dat w e tegenwoordig veel beter kunnen, wat in d e Romantiek wel het geval w a s . " „Ik sta zelf op het standpunt dat je er eerst zo goed mogelijk achter moet proberen te komen hoe e e n werk geklonken heeft in Bachs tijd, al blijft dat altijd e e n benadering. Ik vind dat niet uit schoohneesterachtig­ heid m a a r uit nieuwsgierigheid. Die werken zijn voor e e n be­ p a a l d instrumentarium g e d a c h t e n vanuit e e n b e p a a l d e menta­ liteit. Om te beginnen moet je je d a a r heel indringend m e e be­ zig houden, m a a r d a n b e n je er nog niet. O p e e n g e g e v e n ogenblik moet je die werken g a a n spelen en d a n moet je kunnen geloven in wat je doet. Je kunt d a n niet zonder e e n soort persoonlijke overtuigings­ kracht e n d a a r d o o r ontkom je ook niet a a n je eigen persoon­ lijkheid." „ V a n d a a r dat je te midden v a n al die mensen die vinden dat ze e e n authentieke uitvoerings­ praktijk voorstaan enorme ver­ schillen vindt. In die 'romanti­ sche' uitvoeringspraktijk h e b je veel meer d e figuur v a n d e gro­ te meester die d e toon aangeeft e n die door iedereen wordt na­ gedaan." Wat is Kooimans eigen credo binnen d e authentieke wereld? ,,Voor mij is musiceren een ver­ h a a l vertellen," zegt hij, ,,en dat is niet zomaar iets voor je uit murmelen. In d e wereld v a n d e Barok golden d e wetten v a n d e

retoriek ook voor musiceren, componeren e n uitvoeren. Zo­ als d e spreker spreekt, zo moet d e barokmuziek worden uitge­ voerd." N a a r aanleiding v a n e e n uit­ voering in Utrecht schreef on­ langs het plaatselijk nieuws­ blad dat voor Kooiman e e n vreemd orgel e e n stukje avon­ tuur is. Zelf g a a t hij d a a r m e e akkoord. ,,Ik geniet er altijd v a n . Een organist neemt nooit zijn eigen instrument m e e en ie­ der orgel is a n d e r s . Van het e n e instrument g a a n d e toetsen licht e n v a n het a n d e r e juist zwaar. Ze h e b b e n allemaal hun eigen klankleuren e n ze s t a a n in ver­ schillende ruimten, met ver­ schillende akoestische eisen." ,,Daar komt nog bij dat je vanaf d e plek w a a r je zit te spelen niet kunt beoordelen hoe het klinkt in d e kerk. Dus dat is e e n idiote situatie. D a a r o m n e e m ik ook altijd iemand m e e of ont­ bied ik iemand ter plekke, die ik d e stukken voor laat spelen e n b e n e d e n luister ik d a n alles af. Ik zie het als e e n soort sport, m a a r als i e m a n d er niet v a n houdt om telkens weer iets a n ­ ders a a n te pakken, d a n zou het voor zo iemand natuurlijk vreselijk vervelend zijn. Je moet altijd a n d e r s spelen. Er zijn situ­ aties w a a r i n je d e noten m a a r d e helft v a n d e w a a r d e moet g e v e n e n d a n klinken ze in d e kerk alsof ze a a n elkaar ver­ b o n d e n zijn. In die zin is het al­ tijd weer avontuurlijk."

„Musiceren is een verhaal vertellen" mm Twee weken terug gaf hij 's m a a n d a g s e e n concert in P oi­ tiers. ,,Daar h e b b e n ze e e n ty­ pisch Frans orgel e n ze h a d d e n m e g e v r a a g d om er e e n Bach­ concert op te geven, omdat het het slot v a n het Bachjaar is. Nou, d a n k r a b je je wel e v e n achter d e oren, want op dat or­ gel is dat nogal e e n klus. Het staat in e e n overakoestische ruimte met zeseneenhalf tot ze­ ven seconden nagalm. Dus d a n moet je ook echt d e tijd nemen." ,,Ik b e n er op z a t e r d a g n a a r t o e g e g a a n e n h e b gezegd dat ik het orgel d e hele zondagmid­ d a g tot mijn beschikking wilde hebben, plus iemand die m e al­ les voor kon spelen. Als je d a a r a a n k o m t b e n je benieuwd of het je zal lukken om alles n a a r je zin te krijgen e n d a n probeer je v a n alles uit. Je moet je dat als e e n soort schilderen voor­ stellen. Je zoekt e e n b e p a a l d e kleur rood e n die kun je m a a r niet vinden, dus je doet er e e n klein beetje wit bij e n je pakt d e tube nog e e n s e n zo b e n je d a n a a n het rommelen, totdat het op e e n g e g e v e n moment lukt. En als het publiek het d a n mooi vindt, b e n je ook erg gelukkig." Begin dit j a a r werd d e n a g a l m v a n d e aula v a n d e VU door middel v a n een elektronisch systeem verbeterd. Heeft Ewald Kooiman d a a r nu veel b a a t bij? ,,Ja, ik k a n m e nu meer veroor­ loven. Als d e ruimte gortdroog is, d a n kun je in je mededeel­ zaamheid niet al te ver g a a n in het a a n b r e n g e n v a n subtiele pauzes. Als e e n spreker in e e n klein hokje grote oratorische ef­ fecten ten beste geeft, k a n dat lachwekkend zijn, terwijl het als hij dat in e e n grote ruimte doet wellicht precies goed is. Zoiets is dit ook."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen