Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 75

20 SEPTEMBER 1985 Arko O d e r w a l d s filosofische b e s c h o u w i n g v a n arts e n patiënt

Als de vragen niet gesteld worden, zijn ze er toch De g e n e e s k u n d e bezit al lang niet meer e e n o n a a n t a s t b a r e positie in onze samenleving. Veel critici verwijten d e g e n e e s ­ kunde e e n inhumane werkwij­ ze, waarbij het subjectieve ver­ h a a l v a n d e patient niet a a n bod komt e n waarbij het licha­ melijke e n het geestelijke v a n elkaar gescheiden worden. Vol­ g e n s Arko Oderwald zijn deze kritieken echter vooral e e n a a n ­ vulling op d e b e s t a a n d e b e n a ­ dering v a n d e geneeskunde: ,,Ze bevestigen d e grondslagen v a n het medisch h a n d e l e n . De kritiek komt er op neer dat d e g e n e e s k u n d e nog niet goed ge­ n o e g is e n het idee wordt beves­ tigd dat ieder mens op e e n per­ fecte wijze gezond door het le­ ven moet g a a n . De belofte dat d e g e n e e s k u n d e d e oplossing voor aUe problemen zal bren­ gen wordt eerder versterkt d a n verzwakt." In dat v e r b a n d spreekt Oder­ wald over „ e e n totalitaire vorm v a n geneeskunde. Die k a n al­ leen ontstaan w a n n e e r je je voortdurend beroept op d e p a ­ tient. Zijn hele levenswijze is po­ tentieel ziekmakend. Het resul­ taat is dat je op elk gebied v a n het leven m a g ingrijpen, alles behoort tot het gebied v a n d e arts." Ook e e n z o g e n a a m d r a d i c a a l criticus als Illich jaagt volgens Oderwald in feite hetzelfde ide­ a a l na, e e n g e n e e s k u n d e die op alle kwalen e e n antwoord weet: ,,IIlich spreekt over verantwoor­ delijk leven, m a a r ten opzichte w a a r v a n is die verantwoorde­ lijkheid? Dat IS ook bij h e m ten opzichte v a n d e theorieën die w e h e b b e n opgesteld over wat gezond en ziek is, e n wat d e oorzaken d a a r v a n zijn. Je zou d a n aUe oorzaken v a n ziekte kunnen vermijden door d e theo­ rie goed te verinnerlijken." lUich spreekt over ziekmakende sociale structuren e n breidt d a a r m e e d e indeling tussen ge­ zondheid e n ziekte nog verder uit. In d e maatschappij kunnen zieke delen e n gezonde delen onderscheiden worden. Oder­ wald meent dat er principieel weinig verschü is tussen deze e n d e traditionele benadering: ,,Bij Illich is d e zaak weer in orde als d e zieke sociale structuren ver­ d w e n e n zijn, terwijl e e n gewoon arts zegt dat aUes weer goed is als d e k w a a l in het lichaam w e g is. Een praktisch verschü is dat w a n n e e r je d e fout zoekt in d e sociale structuren, je m a a t r e g e ­ len v a n staatswege nodig hebt om e e n 'gezonde' samenleving te bewerkstelligen." ,,Zowel d e humanistische als d e radicale kritiek op d e g e n e e s ­ kunde betekenen e e n volledige rationalisering v a n d e levens­ wereld," hekelt Oderwald. „Bij aUes wat ik doe moet ik n a d e n ­ ken of het m a g e n of het kan. Als je voortdurend zondigt tegen wat uit wetenschappelijk onder­ zoek is voortgekomen over wat wel e n wat niet goed is, d a n vestigt dat e e n schuld. Het heeft ook praktisch­maatschappelijke consequenties. Levensverzeke­ ringsmaatschappijen sluiten verzekeringen af onder b e p a a l ­ d e condities, bijvoorbeeld dat je minder hoeft te betalen w a n ­ neer je niet rookt. Als het econo­ misch nog slechter gaat, zie ik dat gebeuren. Er wordt d a n ge­ zegd dat iemand m a a r zelf moet

Arko Oderwald is werkzaam bij de vakgroep fi­ losofie en medische ethiek van de medische fa­ culteit. Geïnspireerd door onder andere het werk van Franse filosofen als Roland Barthes en Julia Kristeva, en een Duits filosoof als Adorno schreef hij een proefschrift: Geneeskunde, kritiek en semiologie. Oderwald bekritiseert hierin de bestaande kritiek op de geneeskunde, maar stelt daar doelbewust niet een nieuw pas­ klaar alternatief voor in de plaats.

Koos Neuvel gespitst op het ding, je bent he­ l e m a a l dat ding g e w o r d e n w a a r a a n je lijdt. Het lijden v a n d e Romantici is voor ons e e n h a a s t onbegrijpelijke wereld geworden." Oderwald is er niet op uit om dat terug te h a l e n m a a r het biedt volgens h e m wel vergelijkingsmateriaal. Het laat zien dat het denken over ge­ zondheid e n ziekte niet in aUe tijden e n in alle culturen hetzelf­ d e is.

Tegenspraak Ten grondslag a a n d e b e n a d e ­ ring v a n Arko Oderwald ligt e e n kritiek op e e n diepgewortelde, positivistische opvatting over d e verhouding v a n theorie e n wer­ kelijkheid. Die opvatting werd a l e e u w e n geleden uitgedrukt in d e metafoor v a n d e wereld als boek. De werkelijkheid zou e e n boek zijn dat al geschreven is e n vervolgens alleen nog m a a r gelezen hoeft te worden. Anders gezegd: het is d e t a a k v a n d e wetenschapper om kennis te ontwikkelen die correspondeert met d e werkelijkheid, kennis w a a r d e werkelijkheid in opge­ sloten zit. Volgens Oderwald is het echter zo dat elke theorie noodzakelijk, nooit iets a n d e r s k a n zijn d a n e e n abstractie ten opzichte v a n 'de' werkelijkheid. „Ook e e n boek als Ulysses v a n James Joyce, w a a r in meer d a n 700 p a g i n a ' s é é n d a g wordt b e ­ schreven, is e e n reductie," zegt hij. Dat betekent voor Oderwald niet d a t theorie­vorming zinloos is, wel dat d e geldigheid e r v a n b e g r e n s d is. De geneeskundige theorie k a n nooit rechtstreeks betrekking h e b b e n op concrete, levende mensen.

'ffi

Foto AVC/VU

betalen omdat hij immers ge­ zondigd heeft tegen weten­ schappelijke regels."

Romantici Ook het veelgeprezen i d e a a l v a n d e mondige patient wordt door Oderwald sceptisch b e n a ­ derd: ,,Het spreken v a n zowel arts als patient verwijst n a a r d e medische orde. Als je nu bekijkt w a t e e n mondige patiënt is, d a n is dat iemand die d e medische o r d e op zijn duimpje kent. De mondige patient onderhandelt ook met e e n arts e n dat is iets h e e l a n d e r s d a n wat je je voor­ stelt bij e e n gesprek. De patient is beslist niet het slachtoffer v a n d e medische orde zoals het in d e himtianistische kntiek wordt voorgesteld, m a a r m a a k t er zelf d e e l v a n uit." Daarbij komt dat d e patient zijn klacht m e e n b e p a a l d e logische vorm moet presenteren. Hij moet e e n klacht hebben. Dat lijkt vanzelfsprekend m a a r die klacht moet welomschreven e n inzichtelijk geponeerd worden. Dat is volgens Oderwald d e prijs die je moet betalen om ge­ holpen te kunnen worden. ,,De

filosoof/schrijver Blanchot schreef eens: 'mijn v e r h a a l stel­ d e zich haastig in zijn dienst.' Het v e r h a a l stelt zich in dienst v a n d e arts. Een stap verder is het nog om te zeggen dat het v e r h a a l zich voegt n a a r d e me­ dische orde w a a r v a n d e artsen d e sprekers zijn. Het meest treu­ rige is dat d e ontwikkeling g a a t in e e n richting waarbij d e arts h e l e m a a l niets meer heeft in te b r e n g e n . Dat wordt genoemd d e protocollaire geneeskunde. De meest ideale toestand is er é é n waarbij het er niet toe doet wie d e arts is. Dat is het criteri­ u m v a n het medisch tuchtrecht." In het recht is altijd d e primaire v r a a g : k a n e e n klacht ontvan­ kelijk verklaard worden? Zo is het ook in d e geneeskunde. Oderwald: „Als je in poëzie spreekt zegt d e dokter dat hij niet k a n vaststellen waaraan je lijdt. Dat moet altijd e e n ding zijn. Als je P roust leest of Wer­ ther v a n Goethe d a n zie je e e n lijdend persoon, m a a r nooit a a n een duidelijk omschreven kwaal. Hij lijdt gewoon. Dat is e e n compleet a n d e r soort lijden. Bij ons wordt het h e l e m a a l toe­

Oderwald: „ W a n n e e r je je hele­ m a a l concentreert op d e tekst v a n het boek, d a n behoort dat­ g e n e w a t d a a r niet a a n voldoet niet tot je verwachtingspatroon. Wat je kunt zien als arts is hele­ m a a l g e e n subjectieve zaak. Je kunt d a t g e n e zien wat je ge­ leerd hebt, dat is d e gemakkelij­ ke weg. Er is ook e e n moeilijker zien, namelijk d e dingen die je niet geleerd hebt. Dat is onder­ deel v a n het g o e d e h a n d e l e n . Plotseling kun je tot d e ontdek­ king komen dat geijkte patronen e n v a s t s t a a n d e ideeën niet meer o p g a a n . Dat komt vooral voor bij sterfgevallen. Helaas wordt tijdens d e opleiding v a n artsen n e r g e n s gezegd dat ze e e n specifieke manier v a n spre­ ken over d e werkelijkheid a a n ­ leren. Impliciet wordt er toch v a n uit g e g a a n dat theorie e n werkelijkheid samenvallen." Arko Oderwald benadrukt dat hij n i e m a n d pasklare concepten kan aanbieden. Oude waarhe­ d e n worden niet v e r v a n g e n door nieuwe w a a r h e d e n . Wel vindt hij belangrijk dat studen­ ten verantwoordelijkheid ne­ m e n voor wat ze leren, m a a r dat ze tegelijk beseffen dat niet ie­ der individueel probleem v a n uit d e theorie opgelost k a n wor­ den. „Dat is moeilijk, want je moet tegengestelde zaken bij el­ k a a r brengen. Je moet met die t e g e n s p r a a k leven, e e n tegen­ s p r a a k die in jezelf zit. Je moet d a a r op d e e e n of a n d e r e ma­ nier m e e o m g a a n , m a a r nie­

m a n d die k a n zeggen hoe dat moet. Dat is moeilijk, m a a r als het goed is levert dat wel voort­ durend d e v r a a g op: wie b e n ik als arts e n wat doe ik met deze patient die zich weer onder­ scheidt v a n d e voorafgaande e n v a n d e volgende?" M a a r dat is volgens Oderwald g e e n houding die je eeuwig kunt volhouden. Hij meent ook met dat alles in orde komt w a n ­ n e e r je m a a r goed met m e n s e n praat: „In d e eerste plaats moet je je werk goed doen m a a r d a a r n a a s t is het belangrijk dat je rekening houdt met het onver­ wachte, iets wat buiten jouw referentiekader valt. Je moet v a n d e arts niet opnieuw e e n God m a k e n die in cdles voorziet. Om me voorzichtig uit te druk­ ken, het g a a t om e e n iets grote­ re gevoeligheid voor d a t g e n e w a t afwijkt v a n w a t normaal is. En om d e bereidheid om w a t v a n patiënten te leren. In het contact tussen arts e n patient zijn echter zoveel o n b e k e n d e factoren in het spel, dat het moeUijk is om e e n beeld te ont­ w e r p e n v a n hoe het wel moet, zonder opnieuw in e e n voor­ schrijvende e n normatieve hou­ ding te vervallen."

Zwijgen In zijn proefschrift v r a a g t Arko Oderwald of er eigenlijk ooit wel e e n s iets 'gebeurt' in d e me­ dische praktijk. Het dagelijkse werk v a n d e arts b e s t a a t uit het o n d e r b r e n g e n v a n d e patiënt in d e orde v a n d e pathologie e n v a n d e patient wordt verwacht dat hij d e pathologie bevestigt. Als arts e n patient in zo'n situa­ tie spreken, spreekt m feite d e pathologie. Oderwald karakte­ riseert dit spreken als zwijgen. Niet in letterlijke zin m a a r als e e n onvermogen om zelf te spreken, omdat het gesprek al in a l g e m e n e zin is voorgeschre­ ven, e e n protocol kent. ,,Hier wordt verondersteld dat juist dit a l g e m e n e spreken voor zowel arts als patient persoonlijk is. M a a r beiden spreken, om met d e dichter Gerrit Achterberg te spreken in 'gehuurde zinnen'," schrijft Oderwald. P a s in e e n situatie v a n niet­we­ ten k a n volgens Oderwald e e n gesprek tussen arts e n patient ontstaan. M a a r dat begrip 'niet­ weten' heeft g e e n betrekking op het niveau v a n d e kennis: „Het niet­weten slaat eerder op e e n n o r m a a l gesprek. Als er iemand tegenover je zit weet je in feite niets v a n hem. Er kunnen pro­ blemen a a n d e orde gesteld worden w a a r je eigenlijk g e e n antwoord op hebt. Dat betreft niet d e medische m a a r vooral d e existentiële problemen. In e e n gesprek kunnen er zaken n a a r voren komen die ook voor het eigen b e s t a a n v a n d e arts heel relevant zijn. Het niet­we­ ten heeft g e e n betrekking op het nog­niet­weten, e e n tekort a a n kennis. Het g a a t vooral om die zaken w a a r je eigenlijk nooit e e n volledig sluitend antwoord op kunt geven. In d e medische wereld b e s t a a t e e n neiging om alleen m a a r probleemoplossend te werken. Het gevolg is dat alleen die din­ g e n als probleem worden ge­ zien die ook opgelost kunnen worden, terwijl d e dingen die nog niet opgelost kunnen wor­ d e n niet als probleem worden gezien. Met niet­weten bedoel ik altijd vragen, nooit antwoorden. Je onderzoekt e n bespreekt e e n v r a a g die eventueel voor jou ook e e n v r a a g k a n zijn. Als er é é n plek in deze cultuur is w a a r existentiële v r a g e n a a n d e orde komen d a n is het toch in d e ge­ neeskunde. En als d e v r a g e n niet gesteld worden d a n zijn ze er toch."

Arko Oderwald. geneesloinde, knüek e n semiologie {uitgeven] Acco, ƒ 39,50)

B

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen