Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 203

22 NOVEMBER 1985 ,,De redenering dat kunst be­ wust m a a k t e n vernieuwend is e n d a a r d o o r iedereen gelukkig maakt, wordt door d e resultaten v a n mijn onderzoek gerelati­ veerd. Zo eenvoudig blijkt het niet te liggen." Dick Schram geeft met deze woorden d e kortst mogelijke omschrijving v a n d e resultaten v a n zijn on­ derzoek. Dat onderzoek valt echter allereerst niet zozeer o p door d e resultaten als wel door d e methode die ervoor werd ge­ bruikt, namelijk d e empirische. Hij formuleerde op grond v a n b e s t a a n d e theorieën zijn hypo­ thesen die hij in d e praktijk ging toetsen, e e n manier v a n werken die in d e literatuurwetenschap niet gebruikelijk is. ,,De basis v a n dit soort onder­ zoek is dat je niet meer je eigen leeservaringen analyseert e n meedeelt a a n d e n volke, m a a r d e ervaringen v a n a n d e r e men­ sen. Je g a a t n a a r d e lezers toe. Dus er is e e n scheiding tussen lezer e n wetenschapper," legt hij uit. ,,Het is zuiverder, je eigen vooropgezette ideeën spelen minder mee. Wat je doet is toets­ b a a r d e r , controleerbaarder en het is h e r h a a l b a a r . " De keuze v a n d e methode h a n g t echter ook s a m e n met een ten­ d e n s binnen het vak om het on­ d e r w e r p ruimer te nemen: ,, Al­ les wat met literatuur te m a k e n heeft wordt onderzocht. Je be­ studeert dus niet alleen m a a r literaire teksten e n d e geschie­ denis v a n d e literatuur, m a a r bij voorbeeld ook uitgeverijen en het ügt v a a k voor d e h a n d om dat empirisch te doen."

Proefschrift over normbesef en literatuur

'Ik vind de poëzie van Lucebert waardevol' In de literatuurwetenschap bestaat de gedach­ te dat literatuur een positieve invloed uit kan oefenen op de normen en waarden van lezers. Ze steken er uit op dat gekken niet eens zo heel veel van normale mensen verschillen of ze le­ ren ­ als het om literaire normen gaat ­ dat het lezen van een experimenteel vers een verrij­ kende ervaring is. Door middel van een drietal experimenten op middelbare scholen probeerde drs D. H. Schram hierover enige zekerheid te krijgen. Hij kwam echter tot droef stemmende resultaten, die hij vastlegde in zijn proefschrift Nor m en normdoorbreking waarmee hij vanmiddag zijn graad in de letteren hoopt te behalen.

verondersteld e e n zekere erva­ ring met kunst e n d a a r kun je a a n werken." De leer lingen mogen dus ook genieten? ,,Ja. Als je in d e klas begint met d e meest verschrikkelijke expe­ rimentele poëzie, d a n slaat dat m e t e e n alles dood. Uit mijn on­ derzoek n a a r d e w a a r d e r i n g v a n triviale verhalen blijkt dat het b e k e n d e meer wordt ge­ w^aardeerd d a n het a n d e r e . D a n moet je dat niet meteen g a a n veroordelen en met moei­ lijke teksten komen aanzetten" m a a r je kunt bij voorbeeld eerst e e n s met d e leerlingen g a a n p r a t e n over hun voorkeur."

Waardering

,,Maar het heeft ook n o g e e n a n d e r e reden. Ik hecht erg a a n e e n zekere t o e p a s b a a r h e i d v a n d e resultaten. Een a n a l y s e v a n e e n d r a m a v a n Vondel is op zichzelf wel nuttig, want het be­ hoort tot ons cultiireel erfgoed, m a a r ik v r a a g m e af wat ik pre­ cies a a n m o e t met d e kennis die erdoor v e r g a a r d wordt. Zelf k a n ik bij voorbeeld doordat ik werk met lezers die leerlingen zijn op middelbare scholen zeggen: dit g a a t er mis in het onderwijs."

Tijdens e e n derde experiment gaf Dick Schram a a n leerlingen e e n set traditionele gedichten (kwatrijnen) en e e n set experi­ mentele gedichten. De hypothe­ s e dat literaire vernieuwing tot m e e r w a a r d e r i n g leidt werd niet bevestigd. De leerlingen von­ d e n d e kwatrijnen beduidend mooier d a n d e experimentele verzen. Hieruit wordt in het proefschrift echter niet d e con­ clusie getrokken dat leraren d e experimentele gedichten m a a r beter bij zich kunnen houden. Schram: „De vorm v a n traditio­ nele poëzie is bekend e n wordt meer g e w a a r d e e r d . Dat is op zichzelf prima, want het zijn ook hele mooie literaire kwatrijnen. Als ze die zouden g a a n lezen, d a n zou dat al fantastisch zijn.

^^^i

Vernieuwing Schram verrichtte drie onder­ zoeken die alle drie iets te ma­ ken h e b b e n met vernieuwing. Welke invloed h e b b e n vernieu­ w e n d e elementen in e e n tekst op zijn lezers? Over é é n v a n d e onderzoeken vertelt hij: „Ik h e b gekeken n a a r m e n s e n die in het normale leven heel dogmatisch zijn. Vanuit literatuurweten­ schappelijke speculatie zou je kunnen verwachten dat die mensen, als ze o m g a a n met teksten met e e n literair karak­ ter, over alles w a a r ze in het normale leven b a n g voor zijn beter kunnen n a d e n k e n . Ze kunnen iets leren kennen, w a a r ­ door ze in het echte leven min­ der bevooroordeeld zijn e n wat flexibeler worden." ,,Ik h e b teksten gekozen w a a r i n voor homofilie en pedofüie be­ grip wordt g e v r a a g d . Nu blijkt d a t rnensen d a t als ze die teks­ ten lezen gewoon niet opmer­ ken. Hun houding blijft afwe­ rend, zodat je o p e e n echt effect, e e n verandering v a n attitude in het dagelijks leven, al h e l e m a a l niet rrjeer hoeft te rekenen. Ze zeggen nietrik begrijp nu dat je ook positief kunt s t a a n tegen­ over deze relatievormen, zodat ik er in het echte leven ook w a t positiever tegenover zal staan." Tijdens e e n a n d e r experiment gaf hij leerlingen zowel e e n leerzaam v e r h a a l v a n Jan Arends als e e n v e r h a a l uit het triviaalblad Mijn geheim. Wat bleek? De leerlingen vonden dat ze uit het tweede v e r h a a l meer nieuwe inzichten h a d d e n opgedaan.

Johan de Koning

Foto AVC/VU

Schram: „De tekst v a n Jan Arends g a a t over iemand die g e k is en Prins Bernard tot rid­ d e r wil slaan. Wie dat leest zou kunnen vinden dat hij d e afba­ kening tussen wie gek is wie n o r m a a l e e n s opnieuw zou moeten doordenken e n wat re­ lativeren. Zo redeneert men ten minste in d e literatuurweten­ s c h a p . En wie zo'n triviaal ver­ h a a l leest zou in zijn traditionele w a a r d e n , bij voorbeeld 'liefde overwint alles', worden beves­ tigd. Hij zou erin vluchten e n d a a r d o o r zou zijn houding in d e wereld o n a a n g e t a s t blijven e n hij zou er niets uit opsteken." ,,Leerlingen blijken die literaire tekst echter niet alleen minder te w^aarderen, ze kunnen zich ook niet inleven in d e g e d a c h t e n w e ­ reld v a n het personage, zodat ze uiteindelijk ook niet tot e e n kritische reflectie op hun eigen normen e n w a a r d e n komen. De h e l e voorstellingswereld in die tekst zegt ze überhaupt niets."

Onhoudbaar De r lite r atuu wetenschappelijke ideeën over de functie van lite­ ratuur zijn dus onhoudbaa r? ,,Er wijst meer in d e richting dat ze o n h o u d b a a r zijn, d a n het te­ gendeel. Maar je kunt ze toch wel als w a a r d e vasthouden. Ik h e b nu a a n g e t o o n d hoe het niet

lukt, m a a r je kunt proberen om d e situatie zodanig te v e r a n d e ­ ren dat leerlingen wel positief r e a g e r e n op vernieuwing. Dat lijkt misschien niet meer d a n e e n mooie gedachte, m a a r ik wü die g e d a c h t e toch wel g r a a g vasthouden." ,,Je zou leraren bij voorbeeld veel explicieter kunnen laten wijzen op wat literatuur eigen­ lijk is, zodat hun leerlingen g a a n zien d a t je niet b a n g hoeft te zijn als je e e n tekst leest, m a a r dat je dat gewoon onbe­ vooroordeeld kunt doen. Je laat d a n duidelijker n a a r voren ko­ m e n dat literatuur nieuwe erva­ ringen mogelijk maakt. Dat is natuurlijk lastig, want je moet opboksen tegen a l g e m e n e fac­ toren, zoals dat d e cultuur nu e e n m a a l niet zo hoog staat a a n ­ geschreven, e n hoe je het nou precies moet doen weet ik ook niet. Maar je moet blijven pro­ b e r e n om meer m e n s e n v a n lite­ ratuur te laten genieten d a n nu het geval is, zodat d e potentiële w a a r d e v a n literatuur vaker wordt gerealiseerd." ,,Het g a a t mij trouwens niet al­ l e e n om zaken als het afbouwen v a n vooroordelen of vinden dat homofilie zo goed is. Dat is slechts é é n aspect. Het k a n ook e e n functie v a n kunst zijn dat je o p een heel a a n g e n a m e wijze .­ontroerd kunt worden. Ook dat

M a a r er is meer onder d e zon. Daarover kun je natuurlijk e e n hele moeilijke waardendiscus­ sie voeren. Vind je d e poëzie v a n Lucebert zo w a a r d e v o l ­ w a t ik i n d e r d a a d vind ­ dat m e e r mensen h a a r zouden moe­ ten lezen, d a n moet je d a a r ont­ zettend veel werk voor doen. Het zou e e n didactisch doel kun­ n e n zijn, m a a r op scholen g a a t m e n een beetje om die poëzie heen, als om een hete brij. Dan wordt het a a n t a l Lucebertlezers natuurijk niet vanzelf groter." ,,Maar poëzie wordt überhaupt weinig gelezen, dus als je d e leerlingen al v a n Candlelight n a a r kwatrijnen kunt brengen zou dat al e e n hele grote stap vooruit betekenen." Zou het niet kunnen dat de ex­ perimentele gedichten die je de scholieren liet lezen gewoon minder goed war en dan de tr a­ ditionele, zodat ze eigenlijk ge­ lijk hebben met hun waa r de­ ring? ,,Je bedoelt dat die experimen­ tele gedichten inherent minder w a a r d zijn? Het zou kunnen dat d a t meespeelt. Ik h e b die varia­ bele niet vooraf ingebouwd, m a a r ik vind d a t wel e e n g o e d e g e d a c h t e . Je zou d a n moeten kijken of die experimentele ge­ dichten binnen hun corpus v a n experimentele gedichten even w a a r d e v o l zijn als die traditio­ nele binnen dat v a n d e traditio­ nele." ,,Ik denk dat je met d e voor mijn onderzoek geselecteerde expe­ rimentele gedichten e e n eind komt. We h e b b e n Lucebert. Die wordt over het a l g e m e e n toch als de experimentele dichter be­

schouwd. Wie zat er nog meer bij?" Rein Bloem ,,Oh ja, en Paul Snoek. Ja bij h e m kun je een beetje aarzelen, h è {lacht)? M a a r Faverey ­ die wordt in het a l g e m e e n wel weer tot d e experimentele canon ge­ rekend." Je nam van hem een vr oeg ge­ dicht, dat heel moeilijk om te begrijpen is. ,,In eerste instantie h e b ik willen a b s t r a h e r e n v a n het inhoudelij­ ke, door er aUeen m a a r n a a r te kijken of d e onbekendheid met d e verschijningsvorm v a n expe­ rimentele poëzie iets doet. Later is echter gebleken dat er nog e e n heleboel additionele dingen meespelen en dat je er ook n a a r moet kijken of e e n tekst über­ haupt wel begrijpelijk is, want d a t k a n het oordeel m e d e beïn­ vloeden. Het blijft natuurlijk een momentonderzoek. Bij een vol­ g e n d onderzoek moet je weer verder kijken w a t je d a n o p kunt lossen." Waarom kies je als je onde r zoek doet naar er var ingen van lezer s geen volwassenen en re va r en lezers als rp oefpe r sonen? ,,Dat heeft verschülende rede­ nen. Een pragmatische reden is d a t leerlingen makkelijk be­ schikbaar zijn. Ik h e b zelf ook les g e g e v e n e n h e b d a a r d o o r veel oudcollega's die ik even k a n opbellen met d e v r a a g of ze n o g een klas voor me hebben. M a a r e e n a n d e r e reden is dat je onderzoek als je ervaren lezers neemt nogal circulair zou wor­ den. Dan vind je als resultaat d a t kunst i n d e r d a a d verschrik­ kelijk veel doet. De hypothesen over d e functie v a n kunst komen juist v a n ervaren lezers af. Dus d a n krijg je slechts e e n bevesti­ ging e n w a t er binnen grotere groepen lezers gebeurt komt niet boven tafel." ,,Maar volwassen lezers vind ik ook e e n mooie groep. Mijn nieu­ w e onderzoek g a a t over reactie o p teksten over d e Tweede We­ reldoorlog en ik kies d a a r v o o r ook mensen die die oorlog h e b ­ b e n meegemaakt. Dat ligt in dat g e v a l voor d e hand."

Discussie De literatuurwetenschap heeft d e afgelopen jaren nogal v a a k ter discussie gestaan. Dick Schram schrijft a a n het slot v a n zijn dissertatie op grond v a n zijn bevindingen eufemistisch d a t er ,,weinig aanleiding toe bestaat" om deze geheel te funderen in d e vernieuwende functie v a n li­ teratuur. Schram: ,,Mijn redene­ ring is dat als je het b e s t a a n v a n literatuurwetenschap a a n die enorme functie v a n literatuur zou willen vastkoppelen, dat ik die functie d a n wat zou willen relativeren. Die blijkt namelijk in het algemeen niet zo gewel­ dig groot te zijn als wordt ge­ dacht. D a a r m e e wil ik niet d e h e l e legitimeringsvraag v a n d e literatuurwetenschap beant­ woorden." ,,Kunst en literatuur vormen e e n factor in onze maatschappij en d a t vind ik op zichzelf al vol­ d o e n d e reden om ze weten­ schappelijk te bestuderen. Net zoals: d e mens bestaat, dus d e psychologie bestaat. W a a r o m er kunst is, w a a r d o o r dat komt, w a a r o m e e n uitgever het één wel e n het a n d e r niet uitgeeft, dat vind ik op zichzelf allemaal legitieme vragen, omdat elk segment v a n d e werkelijkheid zich leent voor wetenschappelij­ k e bestudering."

D. H. Schram, Norm en normdoorbreking. VU­uitgeverij, Amsterdam 1985. Prijs: ƒ 49.50.

il

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen