Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 63

13 SEPTEMBER 1985 De eerste SneUius-expeditie heeft al weer e e n flink a a n t a l j a r e n geleden plaatsgevonden, om precies te zijn 55 j a a r terug. Van maart 1929 tot november 1930 werd m Indonesië met b e hulp v a n het marineschip WiUebrord SneUius onderzoek uitgevoerd. Dat leverde toen b e l a n g rijke resultaten op, onder meer o p het terrein v a n d e organism e n in diep water e n d e b e p a ling v a n het zeewater op grotere diepten. Zoals bekend zijn d e betrekking e n tussen Indonesië e n Nederl a n d lange tijd nogal bekoeld geweest, v a n d a a r ook dat het zo'n l a n g e tijd geduurd heeft voordat e e n nieuwe expeditie o p stapel werd gezet. Enige jaren geleden werd door Nederl a n d e e n v e r d r a g afgesloten met Indonesië, e n werd er door Nederland in totaal 30 miljoen gulden in het onderzoek gestoken. Dat geld w a s vooral afkomstig v a n het ministerie v a n onderwijs en wetenschappen, e n v a n deelnemende instelling e n zoals het Nederlands instituut voor onderzoek der zee op Texel. Voor d e expeditie werd het voormalige veevervoerschip d e Tyro, 'een koeienboot', gebruikt. Prof. Van Hinte: ,,Het is e e n enorm schip wat laadruimte b e treft. D a a n n werden containers geplaatst die als laboratoriimi functioneerden. Al dat materia a l w a s e e n geweldige investering omdat er allemaal ijskasten aangeschaft moesten worden om d e monsters in te b e w a r e n . Het materiaal werd koel b e w a a r d , op e e n temperatuur v a n vier graden, wat noodzakelijk is omdat a n d e r s bij d e tropische omstandigheden aUes vergaat. Die hoeveelheid vriesboxen moet je v a n tevoren nauwkeurig schatten. Je moet d e boxen immers niet te vol l a d e n met monsters e n anderzijds moet je er ook voor zorgen niet te veel boxen m e e te nemen." Inmiddels is al het materiaal in e e n speciale ruimte v a n d e VU opgeborgen, die toch gemakkelijk toegankelijk is. Ook op d e werkkamer v a n Van Hinte zijn d e sporen v a n d e expeditie w a a r n e e m b a a r . Er staat e e n grote houten kist die in zijn g e heel gevuld wordt door é é n schelp v a n e e n formaat dat je niet dagelijks op d e Nederlands e stranden zult aantreffen. Volgens Van Hinte g a a t e e n groot deel v a n d e tijd v a n d e expeditie op a a n triviale, praktisch-organisatorische dingen. Dat gold vooral voor het landp r o g r a m m a d a t ze uitvoerden: ,,Om twee weken veldwerk te d o e n b e n je ook twee weken bezig met d e bureaucratie e n met reizen. Als je v a n het e n e eilandje n a a r het a n d e r e wüt d a n moet je in contact treden met d e regionale districtshoofd e n d a n blijkt plotseling ook dat er m a a r é e n vliegtuigje m d e week vertrekt. Je moet met denken dat je met e e n productiviteit a a n het werk kunt zoals je dat hier g e w e n d bent."

Plankton

O p d e v r a a g of zo'n heen- e n terugreis die ieder bijna zes w e ken duren, ook niet geweldig improductief zijn antwoordt Van Hinte dat ze in die tijd niet stilzitten: ,, W e - h a d d e n ook e e n prog r a m m a voor onderweg. We konden g e e n bodemonderzoek d o e n omdat d a a r v o o t i i e t schip moest stüliggen. Het schip kostte echter twintig duizend gulden per d a g e n vooraf w a s d e voorw a a r d e gesteld dat w e zo snel mogelijk n a a r Indonesië moesten varen. We h e b b e n wel veel plankton kunnen v a n g e n . Al met al is zo'n reis wel e e n lange zit m a a r d a a r stel je je op in. O p d e h e e n w e g zijn w e alleen g e -

Schat a a n onderzoeksmateriaal mee terug uit Indonesische wateren

heel interessant. Het is e e n bergketen in wording."

Snellius-expeditie kende weinig tegenslagen Begin augustus kwam het onderzoeksschip Tyro van de Nederlandse raad voor zeeonderzoek (NZR) de haven van Den Helder binnenvaren. Beladen met vele containers gevuld met oceanografisch materiaal keerde het schip terug van de meer dan een jaar durende SneUius ll-expeditie. Ook de VU was nauw betrokken bij deze expeditie. De hoogleraar in de aardwetenschappen, ƒ. E. van Hinte, was namelijk coördinator van één van de vijf projecten die tijdens de expeditie uitgevoerd werden. Een verslag van zijn ervaringen en van de resultaten van de expeditie.

stopt in Sri Lanka om even te passagieren. O p d e terugweg zijn w e bij Egypte gestopt omdat w e averij h a d d e n . Toen heeft d e b e m a n n i n g nog wel even d e piramides kunnen bekijken. Al met al moet je zorgen dat je goed om kunt g a a n met d e mens e n op het schip, a n d e r s wordt het e e n hel." Niettemin w a r e n er ook period e s d a t er keihard gewerkt moest worden. Dat blijkt uit d e beschrijving die Van Hinte geeft v a n het werk d a t a a n boord werd verricht: „Omdat het schip veel geld kostte e n d e machines d r a a i d e n , werkten w e in ploegendienst. Bij onze tocht w e r d e n vooral monsters uit d e zeebod e m genomen. De apparatuur wordt overboord gezet w a a r n a e e n groot monster wordt boveng e h a a l d . Vervolgens s t a a n er boven e e n a a n t a l mensen klaar om het monster helemaal te beschrijven, analyseren, inpakken e n v a n etiketten te voorzien. Vooral bij ondiep water moest er stevig a a n g e p a k t worden." Om d e monsters op d e gewenste plek uit d e zeebodem te h a len werd e e n nauwkeurig s a menspel ontwikkeld. Van Hinte: ,,Als w e monsteren g a a t het schip stil liggen. Zodra het schip stil ligt begint het weer w e g te drijven op d e wind e n d e getijdenstroming. Als je in diep w a ter zit d a n duurt het soms e e n uur voordat het a p p a r a a t op d e bodem is. We zien d a n op het echolood dat het schip inmiddels w e g g e d r e v e n is, dat w e dieper of minder diep zitten d a n w e willen. Dan is het zo dat op d e brug d e kapitein en stuurlui s t a a n te navigeren; dat m d e meethut d e wetenschappers zitten die d e plaats ten opzichte v a n het te bemonsteren profiel bepalen; en dat d e lier is w a a r d e technici d e a p p a r a t u u r laten vieren. Deze drie s t a a n door een intercom met elkaar in contact. Dat vergt e e n heel n a u w e

Koos Neuvel samenwerking. Maar d a t w a s echt e e n genoegen." Van Hinte is é é n e n al tevredenheid over d e expeditie, ook over d e samenwerking met d e Indonesische autoriteiten, d e wetenschappers en de bemanning v a n het schip. Daarbij komt dat ze weimg grote tegenslagen h e b b e n g e h a d e n d a t er nooit e e n ongeluk is gebeurd. De weersomstandigheden waren niet bijzonder goed m a a r ze h e b b e n g e e n stormen over zich h e e n gekregen e n ze h e b b e n onder a ü e omstandigheden kunnen monsteren.

teraf beseffen w e d a t er veel geleerd is v a n het technisch experiment, m a a r op d a t moment stonden w e verslagen a a n dek." Het b e l a n g bij het onderzoek is voor Nederland e n Indonesië niet geheel identiek. Voor d e Nederlanders is Indonesië w e tenschappelijk e e n heel interessant gebied. Van Hinte doceert: „De a a r d e als geheel is e e n w a r m e bol met e e n gestold randje erop. Dat randje is in diverse schotsen, in platen g e broken. Nu gebeurt het d a t er vanuit het noorden bij NieuwGuinea e n vanuit het zuiden bij Austrahe er e e n botsing v a n platen plaatsvindt. Het is e e n gebied w a a r heel veel tectonische actie plaatsvindt e n dat is

Rampen ,,Ons onderzoek is het om te b e kijken h o e zich dat onder water ontwikkelt. We kunnen d e verticale beweging reconstrueren die het sediment o n d e r g a a n heeft. Als iets vijf miljoen jaren geleden op e e n diepte v a n vierduizend meter is afgezet e n nu ligt het op e e n berg v a n vijfhonderd meter hoogte, d a n kun je uitrekenen h o e snel iets omhoog gekomen is. Je kunt d e geschiedenis v a n het hele gebied reconstrueren. Dat is puur a c a d e misch e n d a t is mooi, m a a r het is ook v a n b e l a n g voor d e industrie. Zij zoeken n a a r hulpbronn e n als olie, g a s en mineralen. Hoe beter je d e geschiedenis kent, h o e verstandiger je kunt g a a n zoeken n a a r die dingen. Onze vraagstelling is d a a r niet specifiek op gericht, m a a r d e oliemaatschappijen die m dat gebied werken zijn reuze geïnteresseerd in d a t g e n e w a a r m e e wij voor d e d a g zullen komen." Voor Indonesië ligt d e belangstelling voor het oceanografisch onderzoek iets anders. Het land is e e n enorme archipel die voornamelijk uit water bestaat met hier e n d a a r e e n eilandje er in. Volgens Van Hinte is het d a a r om e e n natuurlijke behoefte om d a a r o m te weten wat er m het water leeft e n w a t d e stroming e n zijn. Dat is economisch g e zien belangrijk, in v e r b a n d met het vinden v a n natuurlijke hulpbronnen. Ook worden door zo'n expeditie d e eigen mensen getraind om het mUieu te leren b e heren. De moeilijkste e n v a a g s t e doelsteüing v a n het onderzoek is volgens Van Hinte dat met d e g e v o n d e n g e g e v e n s eventueel natuurrampen zoals vulkaanuitbarstingen voorspeld kunnen worden. De expeditie is met e e n schat a a n g e g e v e n s e n monsters uit Indonesië teruggekeerd, m e n heeft veel meer verzameld d a n oorspronkelijk verwacht. In het laboratorium begint m e n nu met d e uitwerking v a n d e g e g e v e n s . De Nederlandse onderzoekers worden d a a r i n bijgestaan door 67 Indonesische onderzoekers die n a a r ons land komen voor periodes v a n enkele m a a n d e n tot drie jaar. In 1987 zal het onderzoeksprogramma worden afgesloten met e e n wetenschappelijk congres in Jakarta.

Verslagen De expeditie heeft eigenlijk m a a r e é n echte teleurstelling moeten verwerken en dat betrof het verlies v a n d e Sealion. Van Hinte: ,,Dat is e e n a p p a r a a t w a a r m e e ter plekke geotechnische metingen verricht kunnen worden m d e diepzee. Het a p p a r a a t w a s nooit eerder gebruikt e n zou dus zijn wereldpremière beleven. De Sealion is e e n zes meter hoog op e e n boortorentje gelijkend a p p a r a a t . Het heeft ons enorm veel vertraging opgeleverd om dat d m g a a n boord te krijgen en er moesten tal v a n technische problemen opgelost worden om hem overboord te krijgen. Uiteindelijk verliep d e eerste diepwateropn a m e vlekkeloos en werd d e Sealion met gejuich begroet toen hij weer a a n d e waterspiegel verscheen. Totdat door e e n niet te voorziene, ongelukkige samenloop v a n omstandighed e n d e kabel brak en d e Sealion met z'n t a p e vol gegevens d e diepte in verdween. Er w a s plotseling mets meer e n alle moeite w a s tevergeefs geweest. Ach-

Prof. Van Hinte (V): e e n e n al tevredenheid.

Foto AVC/VU

El

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen