Ad Valvas 1985 - 1986 - pagina 291

24 JANUARI 1986 Umberto Eco's De naam van de Roos werd in korte tijd een best­ seller. En nu juist in dit boek kan men veel lezen over de middel­ eeuwse filosofie. Prof. dr. J. A. Aertsen en drs. G. Groen woud maakten gebruik van het feit dat Eco in staat is gebleken de middeleeuwse filosofie op een zo buitengewoon interessante en spannende wijze aan te snij­ den. Zij besloten hun eigen col­ lege niet nodeloos saai te laten lijken en „De naam van de Roos" als aanknopingspunt voor hun lezingen te gebruiken. Bij de coUeges stelden zij een syllabus samen met passages uit het boek van Eco en orginele middeleeuwse teksten. Net als ,,De naam van de Roos" leest de syllabus als een roman. Prof. Aertsen heeft niets dan lof voor het boek van Eco. „Je kunt merken dat hij veel weet van de middeleeuwen", zegt hij. „Dat is op zich ook niet zo opmerkelijk, want hi] is gepromoveerd op een proefschrift over esthetica bij Thomas van Aquino. Aertsen heeft in zijn omgeving veel ho­ ren spreken over „De naam van de Roos" en gemerkt dat niet iedereen die het boek las de filo­ sofische uitwijdingen begreep en voldoende opgemerkt heeft. „Het is een boek dat men op verschillende niveaus kan le­ zen", vertelt hij. „Ik hoorde men­ sen die „De naam van de Roos" gelezen hebben als een detecti­ ve. Dat kan. Het verhaal is er naar en m de namen van de twee hoofdficruren zitten verwij­ zingen naar de personage in de verhalen over Sherlock Hol­ mes."

Prof. dr. J. A. Aertsen Foto AVC/VU

Men kan het boek ook zien als een historische roman, maar tussendoor zijn ook talloze pas­ sages opgenomen die een beeld geven van de discussies die in de academische wereld van de dertiende eeuw gevoerd werden. Het knappe is daarbij dat Eco steeds gebruik heeft ge­ maakt van letterlijke citaten van grote denkers uit die tijd. Niet alleen de korte stukjes die voor­ al in het latijn in het boek gege­ ven worden, maar ook langere dialogen bevatten veel origi­ neel middeleeuwse passages. „Terwijl ik het boek las, zat ik me bij die passages voortdu­ rend af te vragen of ik wist waar hij het vandaan had, wie het geschreven zou hebben", vertelt prof. Aertsen. Zelfs voor mensen die middeleeuwse füosofie do­ ceren was dit nog een aardige puzzle. Een collega van Aertsen en Groenewoud ging met een groepje doctoraal studenten eens op zoek. Op die manier werden ook de twee docenten die jaarlijks het college aan de beginnende studenten geven op een spoor gezet.

R o m a n v a n Umberto Eco wordt gebruikt a l s leerboek filosofie

De veelkleurigheid van de middeleeuwse wijsbegeerte Iedere student wijsbegeerte moet a a n het van begin van zijn studie een college middeleeuwse füosofie volgen. Dat klinkt saai voor diegenen die middeleeuwen nog steeds beschouwen als iets donkers en barbaars. Die houding ten op­ zichte van de periode die ruwweg ligt tussen 500 en 1500 na Christus is echter snel a a n het verdwijnen. Steeds meer boeken over de mid­ deleeuwen worden door een groot publiek ver­ slonden. En een van deze populaire boeken blijkt een hulp te kunnen zijn bij de bestudering | van de middeleeuwse filosofie. worden behandeld. Aan die vier kernbegrippen wordt de fi­ losofie van vooral de dertiende eeuw opgehangen. Achtereen­ volgens worden behandeld: het natuurlijk verlangen naar we­ ten en de nieuwsgierigheid; het middeleeuws symbolisme, de mystiek en het nominalisme. Vertrekpunt voor een thema zijn steeds enkele passages uit de roman van Eco. Beide docenten kunnen prachtig voorlezen. Je zou zo wensen dat ze je het hele boek voorlazen. De heer Groe­ newoud leest, ter inleiding van het stuk over mystiek uit het al­ lerlaatste deel van het boek, wanneer de verteller terugziet op zijn leven en zijn verwachtin­ gen over hoe het hiernamaals, dat hij spoedig hoopt te betre­ den, er uitziet, onder woorden brengt. „Ik zal in de enkelvoudi­ ge bron opgenomen zijn . . . Ik zal verzinken in de zwijgende en verlaten godheid waar werk noch beeld is", klinkt het op ge­ dragen toon door het lokaal. Het onderdeel mystiek vindt men meestal niet terug in de gevestigde handboeken over de filosofie van de middeleeu­ wen. De docenten hebben het echter aan het lespakket toege­ voegd, omdat er ten eerste en­ kele mystici zijn die ook op filo­ sofisch gebied een bijdrage hebben geleverd aan het den­ ken in him tijd. Op de tweede plaats merkten zij dat er onder studenten belangstelling was voor dit soort onderwerpen. „Momenteel is er natuurlijk de grote interesse voor de oosterse filosofie", zegt Groenwoud. „Wat wij nu de studenten laten zien, is dat ze niet persé zich tot het oosten hoeven te wensen.

Drs. Gr. Groenewoud

!

-I

Karin van L ierop Dat er ook in de westerse cultuur interessante mystieke stromin­ gen zijn geweest. Mystiek gaat over een niveau van begrijpen dat niet cdleen door kennis bereikt kan worden. „Er zit een zekere kritiek op de fQosofie in het mystiek deriken. Tenslotte zijn filosofen bezig om het niveau achter de zintuigelij­ ke waarheid te ontdekken door denken en redeneren. Mystici zijn op zoek naar de waarheid die niet alleen met het verstand gevat kan worden", vertelt Aert­ sen, maar voegt hij er aan toe: „Aan de andere kant hebben de filosofie en de mystiek ge­ meen dat ze beide een niveau achter de directe oppervlakte der dingen zoeken." Tijdens het coUege wordt een preek van meester Eckhart met de titel „Van God houden als van niemand" behandeld. „Eckhart is niet alleen een mys­ ticus, maar ook een interessant denker," vindt Groene woud. „Hij is bezig met vragen als: hoe is het mogelijk dat de mens zich kan verenigen met de godheid (bijvoorbeeld in het hierna­ maals)? Dat kan toch niet alleen door krachten buiten de mens zelf verklaard worden. Dat moet de mens toch een bepaalde aanleg daartoe hebben." Bij Eco wordt de mystiek gepre­ senteerd op een moment dat de verteller aan het einde van zijn leven gekomen is en de rust heeft gevonden van een rijpe oude man. Dit is een vrijheid die de romanschrijver zich geoor­ loofd heeft. In de middeleeuwen

Vier thema's De syllabus is verdeeld in vier themata die ook in de colleges

Vï

Foto Michel Claus, AVCA^U

3:^-. i.4. >-A'^

i

V

V '

'.

•

^

,

MA..'-'.'/^ i->

^fy-"-.WJ^'^'^ ?

• ^ ^

\

V ^ P­

Thomas van Aqumo, zoals hij afgebeeld is door Justus van Gent a a n het emde van de vijftiende eeuw. (L ouvre Parijs) was de mystiek zeker geen stro­ ming die alleen door mensen op de rand van de dood, aange­ hangen werd.

Aristoteles Centraal in de filosofie van de dertiende eeuw staat de figuur van de Griekse filosoof Aristote­ les. In deze periode van de mid­ deleeuwen wordt hij aangeuid als „de filosoof". Het werk van Aristoteles bereikte de middel­ eeuwers niet direct, maar langs een omweg. Via de Arabische wereld kwam het in een latijnse vertaling tot de middeleeuwse filosofen. Dat betekende dat be­ paalde dingen in de vertalingen verloren gegaan waren en an­ dere aan de hand van de orgi­ nele tekst later, in de Renais­ sance anders gemterpreteerd moesten worden. In de dertiende eeuw waren de teksten zoals die toen overgele­ verd werden al revolutionair genoeg. Conservatieve theolo­ gen vonden de aandacht die aan de geschriften van „de filo­ soof" besteed werd op de uni­ versiteiten vaak verre van ge­ zond. Aristoteles is een denker die zijn verklanngen op de eer­ ste plaats in natuurlijke oorza­ ken zoekt. Dat kan botsen met een christelijke interpretatie. „Het is bijvoorbeeld opmerke­ lijk", vertelt prof. Aertsen. „Hoe een man als Thomas van Aqui­ no tegenwoordig gevierd wordt als een soort kampioen van de orthodoxie, terwijl hij in zijn ei­ gen tijd een omstreden figuur was, die volgens sommigen veel

te ver mee ging in het denken van „de filosoof". Het is de vraag of hij er zo van gechar­ meerd zou zijn om zich nu door allerlei zeer conservatieve per­ sonen geciteerd te zien." In de roman van Umberto Eco staan de geschriften van Aristo­ teles centraal en worden ze door de een als kennis die men kan verwerven, zonder dat men van zijn geloof hoeft af te vallen, terwijl de ander zelfs voor moord niet terugdemst om be­ paalde geschriften van de filo­ soof uit de handen van andere te houden. En van uitgaande dat het om kwalijke kennis gaat, die in deze geschriften wordt onthuld. „Eco toont hier niet alleen de belangrijke plaats die de wer­ ken van Aristoteles innemen in de dertiende eeuwse filosofie", vertelt Groenewoud. „Hij laat ons ook zien dat de middel­ eeuwse wereld geen plaats was waar uitsluitend eensluidende meningen en waarheden wer­ den verkondigd. Ik heb de in­ druk dat de belangstelling voor de middeleeuwen gedeeltelijk voortkomt uit een verlangen van veel mensen uit onze tijd om kermis te maken met een minder gecompliceerde wereld, waarin men zich niet in een labyrint van kennis en wetenschap bevindt. Eco laat zien dat de middeleeu­ wen inderdaad anders waren dan onze tijd, maar dat er toen ook een veelheid aan meningen waren, die niet altijd even ge­ makkelijk met elkaar in over­ eenstemming te brengen zijn."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen