Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 486

BOEKEN NSB en de kerken: mislukte vrijage De g a n g b a r e verklaring over d e afwezigheid in d e jaren dertig v a n e e n m a s s a l e a a n h a n g in Nederland voor e e n nationaal­ socialistische beweging luidt d a t hier te l a n d e d e verzuildheid d e bevolking voor e e n afglijden b e h o e d d e . D e politieke stabili­ teit in het interbellum w a s groot; d e groep zevende kiezers klein. Sociale tegenstellingen in d e samenleving w e r d e n gekanali­ seerd. Werknemers e n werkge­ vers voelden zich binnen é é n levensbeschouwing verenigd. O p d e kansel werd g e w a a r ­ schuwd tegen socialistische on­ ruststokers e n ARP­voorman Hendrik Colijn schreef voor zijn partij e e n p r o g r a m m a onder d e titel Saevis TranquiUus in Undis, Kalm temidden v a n grimmige golven. Grinmiig w a s d e tijd zeker. De economische crisis en d e werk­ loosheid w a r e n v a n ongekende omvang. De overheid bleef ech­ ter passief toekijken. De crisis w a s in h a a r ogen een tijdelijke terugval die zich automatisch zou herstellen, mits m e n zich a a n p a s t e a a n d e armoe. Ofwel: h o e lager d e lonen, h o e sneUer het herstel. In deze uitzichtloze situatie z a g d e Nationaal­Socicdistische Be­ weging k a n s om e e n voor Ne­ derlandse begrippen ongeken­ d e politieke aardverschuiving te bewerksteUigen. Bij d e verkie­ zingen v a n d e Provinciale Sta­ ten in 1935 b e h a a l d e ze m a a r liefst acht procent v a n d e stem­ men. Uit het s c h a a r s e materiaal d a t voorhanden is, blijkt dat d e a a n h a n g e r s vooral d a a r te vin­ d e n waren, w a a r d e verzuiling a a n corrosie onderhevig w a s .

Wim Crezee In d e visie v a n d e nationaal­ socialisten w a s het parlemen­ taire stelsel hopeloos vastgelo­ p e n . "Partijgekonkel, baantjes­ jagerij, slaape, ormiachtige re­ geringen, die d e speelbal zijn v a n gewetenlooze kapitalisten, ziedaar d e vrucht v a n d e zoo hooggeroemde democratie. Geestelijk­zedelijk bederf steeds meer k n a g e n d a a n het leven der volken. Ontkerstening over heel d e linie; zedenverwil­ dering; corruptie in aUe krin­ gen".

Imago O m werkelijk e e n partij v a n n a ­ tionaal b e l a n g te worden, ont­ k w a m d e NSB er niet a a n zich e e n christelijk imago a a n te me­ ten e n g o e d e vrienden te wor­ d e n met d e kerken. De poging faalde, zo toont d e kerkhistori­ cus Harmjan Dam a a n in het boek De NSB en de kerken. Al­ leen in hervormde kring kreeg m e n nog behoorlijk voet a a n d e grond. Een protestactie onder predikanten tegen e e n rege­ ringsmaatregel die het ambte­ n a r e n verbood lid te zijn v a n d e NSB, kreeg bijvoorbeeld opmer­ kelijk veel respons. Van gereformeerde e n katholie­ k e zijde k w a m hoofdzakelijk kri­ tiek op het nationaal­socüistisch g e d a c h t e n g o e d . De totalitaire staatsopvatting strookte niet met christelijke beginselen e n w e r d als e e n bedreiging voor d e vrijheid v a n christelijke organi­ saties gezien. Verder w a s m e n natuurlijk beducht voor verlies

v a n eigen a a n h a n g . De NSB gaf zich niet zomaar g e w o n n e n . In e e n brochure uit 1934, uitgebracht onder d e per­ soonlijke eindredactie v a n M us­ sert (wiens religiositeit volgens D a m vooral in termen v a n mo­ r a a l e n fatsoen moet worden gezien), wil m e n d e christenen zoveel mogelijk tegemoet ko­ men. "De Nederlandsche Staat zal God belijden als d e drijf­ kracht v a n het nationale zedelij­ k e leven", heette het. Tegelijker­ tijd werd ook e e n a n d e r e propa­ gandatechniek in stelling ge­ bracht. In het NSB­maandblad Nieuw Nederland w e r d e n uit­ s p r a k e n v a n christelijke voor­ m a n n e n opgevoerd als e e n be­ wijs voor d e juistheid v a n d e fascistische zaak. H a d Paus Leo XIII immers niet gepleit voor corporatistische werkgemeen­ s c h a p p e n tegenover d e idee v a n d e klassenstrijd e n h a d Groen v a n Prinsterer indertijd niet steim g e g e v e n a a n anü­de­ mocratische e n anti­socialisti­ s c h e ideeën? ARP e n CHU be­ r o e p e n zich, zo stelde het ge­ schrift, "valschelijk op h e m (Groen) als stichter e n voorgan­ g e r (...) niettegenstaande zij al afgezakt zijn tot e e n geestelijk zoo dorre liberaal als Colijn." Eén v a n d e oorzaken w a a r d o o r d e toenaderingspogingen n a a r d e kerken grotendeels op e e n mislukking uitliep e n eerder leidde tot e e n n o g scherpere af­ wijzing, is volgens Dam dat d e 'theologie' die d e NSB predikte v a n dubieuze a a r d w a s e n v a a k g e h e e l in dienst stond v a n e e n rassenleer. NSB­voorman E.J. Roskam Hzn., speciaal belast mèt het s l a a n v a n bruggen n a a r d e Gereformeerde Kerken, w a s e e n onversneden bloed­en­bo­ d e m ideoloog. In e e n toespraak zei hij: "Wanneer het bloed on­ zioiver is, d a n is d e geest troebel (...) D a n is het venster w a a r d o o r d e ziel schouwt in d e natuur e n

De neerlandicus als historicus Ook teksten v a n neerlandici zelf beantwoorden a a n bepaalde conventies. Die treden vooral a a n het Ucht als ze s a m e n zijn. Een a a r d i g voorbeeld levert het vorig j a a r verschenen stan­ d a a r d w e r k Het is vol van schat­ ten hier. Hierin wordt a a n 106 v a d e r l a n d s e auteurs e e n apart stukje gewijd. Voor het schrijven v a n die stukjes zijn indertijd door e e n redactie specialisten aangetrokken. Zij kregen bij wijze v a n voorbeeld twee stuk­ jes toegestuurd, die geheel toe­ vallig allebei met e e n citaat be­ gonnen. Het verdere verhaal l a a t zich r a d e n . In Het is vol van schatten hier beginnen nu wel­

Johan d e Koning geteld 52 stukjes met e e n citaat, bijna d e helft v a n het totaal. In dit voorbeeld g a a t het om d e stijl: m e n wil 'vlot' schrijven. Er zijn ook inhoudelijker voorbeel­ d e n . Het k a n nooit k w a a d om in e e n a n a l y s e v a n e e n v e r h a a l zo n u e n d a n e e n s te schrijven dat d e ik­figuur e n d e auteur niet met elkaar moeten worden ver­ enigd. Verder dient m e n om te voorkomen dat vakgenoten je onderzoeksresultaten zuUen re­ lativeren dit zoveel mogelijk zelf te doen. Daartoe plaatse men a a n het begin e n a a n het eind v a n e e n artikel uitspraken v a n

het type: "Er is n o g veel onder­ zoek te verrichten voordat er min of meer definitieve resulta­ ten zijn geboekt." (Let op het subtiele: 'min of meer'.) O p d e kaft v a n d e bundel w a a r dit citaat uit afkomstig is prijkt e e n veelbelovende titel: Neder­ landse literatuur van de negen­ tiende eeuw. De titelpagina meldt echter al e e n veelbeschei­ d e n e r ondertitel: Twaalf ver­ kenningen. Het boek is door­ spekt met uitspraken v a n het zo­ juist gememoreerde type. Het is eigenlijk ook niet zozeer e e n presentatie v a n onderzoeksre­ sultaten alswel e e n verlanglijst­ je. Studenten die g e e n scriptie­ onderwerp kunnen vinden kun­ n e n hier terecht. M a a r uit het verlanglijstje kunnen w e ook af­ leiden in welke richting het on­ derzoek v a n d e Nederlandse li­ teratuur v a n d e negentiende e e u w zich beweegt.

Lezers Veelbetekenend is dat v r a g e n over d e literatuur zeU niet a a n d e orde komen. De literatuurhis­ toricus is tegenwoordig vooral gemtereseerd in opvattingen over literatuur e n d a n met n a m e in die v a n d e lezers. Om te we­ ten te komen w a a r zij in d e ne­ gentiende e e u w v a n hielden richt hij zijn a a n d a c h t op lees­ gezelschappen, uitgevers, boekhandels e n kranten. Niets g a a t d e letterkundigen te ver om a a n d e zelf gestelde op­ g a v e te voldoen. J.J. Kloek e n

TWEEDE KAMERA DER STATEN-GENERAAL Qö

MEI

1957 -

IDE N-S.B. KOMT! Een illustratie uit NSB en de

kerken.

w a a r d o o r d e geest speurt n a a r d e wetten der Goddelijke Orde b e s l a g e n . M en mist d a n als het w a r e het bovenlicht e n d a a r ­ door het klare Godsbewustzijn d a t het leven leidt. D a n heeft m e n g e e n kracht zich blijvend te verzetten tegen onrecht." Dat

w a s in 1939 toen d e NSB haar verleidingspogingen richting kerken in feite al h a d opgegev e n e n is ze weinig meer dan e e n doodordinaire kopie van de Duitse NSDAP.

W.W. M ijnhardt h e b b e n d e h a n d weten te leggen op d e klantenboeken w a a r i n e e n M id­ delburgs b o e k h a n d e l a a r regis­ treerde welke boeken hij tegen welke prijs a a n welke klanten verkocht. Van al die klanten proberen zij nu geboorte­ e n sterfdatum, woonplaats, gods­ dienst e n beroep te achterhalen. De literatuurhistoricus is ge­ woon historicus geworden. De enige die zelf onomwonden d e z e conclusie trekt is Korrie Ko­ revaart. In e e n bijdrage over d e ontvangst v a n een anti­katho­ liek gedicht dat door verschil­ l e n d e kranten als beledigend w e r d beschouwd, schrijft zij dat literatuur e e n bron k a n zijn v a n kennis over historische proces­ s e n e n gebeurtenissen die bui­ ten d e literatuur Uggen, in dit g e v a l over d e katholieke e m a n ­ cipatie.

Aardig is d a a r e n t e g e n weer wel dat uit verschillende bijdrag e n e e n stukje vrouwengeschiedenis valt te reconstrueren. Tot d e letterkundige genootschapp e n die a a n het begin van de vorige e e u w populair waren w e r d e n vrouwen niet als lid toegelaten. Men m e e n d e dal de o n d e r w e r p e n te s a a i voor war e n voor d e 'pronkstukken der schepping'. Een leesgezelschap in d e jaren dertig wilde geen gehuwde vrouwen toelaten, zij k o n d e n immers via hun echtgenoot e e n boek lenen. Potgieter richtte eind jaren dertig, toen hij ook redacteur van d e Gids was, e e n a l m a n a k spec i a a l voor d a m e s op, Tessels c h a d e ' g e h e t e n . Er werd op gelet of d e bijdragen wel voor hen geschikt w a r e n . Zo bekritiseerd e Bakhuizen v a n den Brmk e e n s e e n eigen bijdrage door op te merken dat deze niet zo geschikt w a s "voor d e Dameslectuur in d e T(esselschade)", maar m e e r "voor d e koffijhuisbezoekers v a n d e n Gids". In d e tweede heUt v a n de negentiende e e u w w a s het houd e n v a n voordrachten een po. pulair verschijnsel. Als Multatuli in 1881 e e n voordracht houdt in Rotterdam, b e s t a a t d e helft van het 200-koppige publiek uit dam e s . De vrouw heeft h a a r plaats gevonden, tot g e n o e g e n oveng e n s v a n Multatuli zeU, die al e e n j a a r eerder a a n Mimi schreef: "Overal neemt het aantal d a m e s toe, e n die schrijven a a n vriendinnen."

Triviaal Het onderzoeksgebied is intus­ s e n zo groot geworden dat d e resultaten v a n nauwkeurig on­ derzoek v a a k h e l a a s triviaal a a n d o e n . Van 1801 tot 1815 w a s Büderdijk in M iddelburg niet d e werkelijke topauteur: er w e r d e n 22 titel v a n hem verkocht a a n in totaal 15 klanten. Uit onderzoek n a a r d e aanschaf v a n boeken door e e n Leids leesgezelschap blijkt echter weer dat d e Neder­ l a n d s e literatuur in Leiden om­ streeks 1830 door Büderdijk w e r d gedomineerd. Wie eind ja­ ren zeventig v a n d e vorige e e u w e e n voordracht v a n M ul­ tatuü wilde bijwonen b e t a a l d e in d e voorverkoop ƒ1,- voor e e n kaartje e n a a n d e zaal ƒ1,50.

Harmjan Dam, De NSB en de kerken Uitg Kok m Kampen. Pnjs ƒ 34,50

Nederlandse literatuur van de negenben­ de eeuw. Red W. van den Berg en Peter van Zonneveld. Pnjs: ƒ31,-.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen