Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 171

31 OKTOBER 1986 De feiten zijn heilig, vinden d e m e e s t e mediagebruikers. Het w^ordt als storend ervaren als d e journalist zijn eigen subjectieve interpretatie v a n d e feiten op­ dringt. Die eigen meningen moet d e journalist m a a r voor zich houden en ze desnoods spuien in het redactioneel com­ m e n t a a r . Als er ergens e e n con­ flict is, moeten alle betrokken partijen a a n het woord gelaten worden; e n d a n niet d e é é n heel uitvoerig en d e a n d e r zeer be­ knopt, m a a r op gelijkwaardige wijze. Op die manier k a n d e le­ zer zich zelfstandig e e n oordeel vormen. Objectiviteit, onpartijdigheid e n evenwicht in d e berichtgeving zijn dus noodzakelijk. Dat is niet alleen wat d e mediagebruiker v a n d e journalist verwacht, het is ook d e beroepsideologie v a n d e meeste journalisten zelf. Het zijn begrippen die suggereren d a t het om absolute, universele normen gaat, normen die voor elke journalist onder alle om­ standigheden op gelijke wijze gelden. Harry v a n d e n Berg e n Kees v a n der Veer stellen d a a r tegenover dat het 'relatieve' of juister nog 'relationele' begrip­ p e n zijn. Zij beargumenteren dit stand­ punt door te zeggen dat er in d e journalistiek altijd keuzes g e ­ m a a k t moeten worden. Wie fei­ ten e n visies wü w e e r g e v e n moet altijd al e e n selectie ma­ ken tussen d e feiten e n visies die relevant g e n o e m d kunnen wor­ d e n e n zij die dat niet of in min­ d e r e m a t e zijn. De auteurs me­ n e n d a a r o m dat d e keerzijde v a n begrippen als onpartijdig­ heid e n evenwicht is dat ze als uitsluitingsmechanisme functio­

VU­sociologen Harry v a n den­ Berg e n Kees v a n d e r Veer in proefschrift over m a s s a m e d i a :

'Pers is politiek­ideologisch nogal conformistisch van aard' Het venster op de wereld, zo worden de media vaak genoemd. Het is een populaire voorstel­ lingswijze waarin de krant, de radio, de televi­ sie gezien worden als neutrale doorgeefluiken voor het zich zelf aandienende nieuws. De VU­ sociologen Harry van den Berg en Kees van der Veer bekritiseren dergelijke opvattingen in hun proefschrift Ideologie en massamedia, waarop zij deze week a a n de Universiteit van Amsterdam promoveerden. Wat nieuws is en hoe dat nieuws gepresenteerd wordt, is volgens hen sterk afhankelijk van de selectie en keuzes die journalisten maken. Zij onderzochten hoe die keuzes ook kunnen functioneren als uitslui­ tingsmechanismen.

Koos Neuvel In het g e v a l v a n Enka k w a m die conformistische houding tot ui­ ting doordat d e pers d e pro­ bleemdefinitie v a n d e Akzo­di­ rectie dat sanering onvermijde­ lijk w a s klakkeloos overnam. Dat bleek niet alleen uit r e d a c ­ tionele commentaren e n achter­ grondverhalen m a a r ook uit het nieuwsbericht zelf, dat o n a a n ­ tastbare domein v a n d e objec­ tieve verslaggeving. Hoewel vrijwel alle kranten hun nieuwsverhalen op zo gedistan­ tieerd mogelijke toon schrijven, k a n er toch e e n impliciete w a a r ­ dering n a a r binnen sluipen. Dat

Ideologie Het g a a t Van d e n Berg e n Van der Veer er echter niet om voor d e zoveelste m a a l e e n mythe te ontmaskeren. Objectiviteit, on­ partijdigheid e n evenwicht zijn niet zomaar loze begrippen, ze h e b b e n wel degelijk e e n reële betekenis: ze sturen d e nieuw­ sproductie e n d e wijze v a n b e ­ richtgeving. Om dat functioneren v a n d e me­ dia goed te kunnen onderzoe­ ken, h e b b e n Van der Veer e n Van d e n Berg e e n uitvoerige 'case­study' v a n d e berichtge­ ving over e e n arbeidsconflict gemaakt: de zogenaamde Enka­affaire. De Enka in Breda w a s e e n onderdeel v a n het Akzo­concem w a a r chemische vezels geproduceerd werden. In 1972 m a a k t e d e directie bekend d a t er e e n grootscheepse s a n e ­ ring v a n d e Enka zou plaatsvin­ den, waarbij er vele ontslagen gingen vaUen. De werknemers a c c e p t e e r d e n dit niet en gingen over tot d e eerste bedrijfsbezet­ ting in Nederland. A a n deze af­ faire werd destijds door d e me­ dia uitgebreid a a n d a c h t be­ steed. Dat ze juist dit conflict gekozen hebben, verklaren d e auteurs uit het bijzondere karakter v a n het conflict. "Er ontstond e e n kri­ tieke fase in d e overlegecono­ mie zoals die n a d e oorlog w a s ontstaan", legt Harry v a n d e n Berg uit, "in het begin v a n d e zeventiger jaren werd dat mo­ del opengebroken, waarbij d e Enka­affaire é é n v a n d e symp­ tomen w a s v a n e e n zich a n d e r s opstellende vakbeweging. Er w a s e e n vrij open situatie e n d a n is het interessant om te b e ­ kijken wat d e media g a a n doen." De veronderstelling v a n d e au­ teurs daarbij w a s dat d e pers weliswaar niet voUedig auto­ noom is, zoals d e journalisten het zelf g r a a g zien, m a a r dat m e n evenmin beperkt is tot het reproduceren v a n d e h e e r s e n d e

De onderzoekers Harry v.d. Berg (1) e n Kees v.d. Veer (r) ideologie, zoals sommige mar­ xisten menen. De pers zou e e n zekere eigen ruimte, e e n relatie­ v e autonomie, besdtten. Achter­ af constateren ze dat die pers die vrije ruimte in het onder­ zochte g e v a l nauwelijks benut heeft. "Eerlijk gezegd w a s het toch e e n beetje tot onze verras­ sing zo dat d e media, ondanks enige sympathie voor d e bezet­ ters, vooral gefunctioneerd h e b ­ b e n als steunpilaren v a n d e overlegeconomie." In d e onderzochte kranten, cdle landelijke d a g b l a d e n e n enkele regionale kranten, k w a m dat tot uitdrukking door e e n grote fixa­ tie op d e hoofdrolspelers in het systeem v a n geïnstitutionali­ seerde arbeidsverhoudingen: werkgevers, v a k b o n d e n en overheid. Dat w a s bij d e over­ heid zelfs zo sterk dat, hoewel m e n in het geheel g e e n rol speelde in het conflict, er in d e p e r s toch voortdurend gezin­ speeld werd o p e e n mogelijk bemiddelende rol v a n d e over­ heid tussen d e a n d e r e partijen. De journalistieke codes met b e ­ trekking tot objectiviteit, onpar­ tijdigheid e n evenwicht h a d d e n met n a m e betrekking op deze partijen. Het uitsluitingsmecha­ nisme keerde zich tegen d e be­ zettende werknemers. In v e r b a n d d a a r m e e schrijven Van d e n Berg e n Van der Veer in hun proefschrift:"Het lijkt e e n p a r a d o x dat codes, die in d e journalistieke ideologie als al­

g e m e e n worden voorgesteld (objectiviteit, onpartijdigheid e n evnewicht) in d e dagelijkse practijk v a n nieuwsproductie juist d e belangrijkste mechanis­ m e n vormen, w a a r d o o r speci­ fieke ideologische visies in het nieuws geprivllegeerd worden ten koste v a n andere."

Routine Het is g e e n leuke voorstelling voor d e journalist, die zichzelf g r a a g ziet als kritisch e n onaf­ hankelijk, m a a r volgens d e au­ teurs is d e pers politiek­ideolo­ gisch nogal conformistisch v a n a a r d . Die autoriteitsgevoelig­ heid is niet zozeer iets w a t v a n buitenaf opgelegd wordt of iets d a t in d e journalist zelf zit, m a a r het zit met n a m e opgesloten in d e routineuze journalistieke praktijk, vermoeden ze. Journa­ listen werken v a a k onder sterke tijdsdruk e n d a n is het gemak­ kelijk om je te oriënteren op d e autoriteiten: "Die instanties h e b ­ b e n informatie e n bieden a a n d e journalist ook d e mogelijk­ heid om die informatie te ver­ werken. Er b e s t a a t echter e e n structurele ongelijkheid voor a n d e r e groepen in d e m a a t ­ schappij om hun visie toeganke­ lijk te maken. Bovendien ver­ groot het citeren v a n e e n gezag­ h e b b e n d e bron d e betrouw­ b a a r h e i d v a n het nieuwsbe­ richt," aldus Kees v a n der Veer.

Foto Bram de Hollander

gebeurt bijvoorbeeld door mid­ del v a n wat d e auteurs 'de ka­ meleonconstructie' noemen. Dat wil zeggen dat e e n nieuwsbe­ richt meestal b e s t a a t uit e e n montage v a n feitelijke informa­ tie e n citaten v a n betrokkenen die a a n elkaar gekoppeld e n op probleemwijze manier met el­ k a a r vermengd worden. Ook hier, benadrukken Van der Veer e n Van d e n Berg, moet on­ derscheid g e m a a k t worden tus­ sen d e subjectieve bedoeling v a n d e journalist e n d a t g e n e wat er in d e praktijk plaatsvindt. "Het is in d e dagelijkse praktijk bij het m a k e n v a n nieuwsbe­ richten niet zo aantrekkelijk om e e n communiqué v a n d e Akzo­ directie in zijn geheel te citeren. Er worden stukken direct geci­ teerd, m a a r a n d e r e delen wor­ d e n w e e r g e g e v e n zonder a a n ­ halingstekens, zonder exacte bronvermelding. Er worden dus uitspraken als feiten w e e r g e g e ­ v e n e n d a t is allerminst neu­ traal."

Ramp De probleemdefinitie v a n d e Akzo­directie dat sanering on­ vermijdelijk was, werd door d e pers overgenomen. Binnen dat gemeenschappelijk k a d e r be­ stond wel e e n groot scala v a n verschillende opvattingen bij d e onderzochte d a g b l a d e n . Som­ mige kranten betoonden zich

e e n voorstander v a n e e n snelle afhandeling v a n d e zaak, a n d e ­ ren pleitten voor e e n g o e d e af­ vloeiingsregeling e n betuigden hun medeleven met d e 'slachtof­ fers' v a n d e 'ramp'. Maar het woordgebruik Het al zien dat ook deze d a g b l a d e n d e zaak eerder z a g e n als e e n natuurge­ beuren d a n als e e n bewuste be­ slissing. Van der Veer: 'Een al­ ternatieve probleemdefinitie k w a m nauwelijks a a n bod. D a a r stuit je op d e grenzen v a n d e pluriformiteit." Het w a s overigens niet zo dat d e g e n e n die buiten deze con­ sensus stonden, d e bedrijfsbe­ zetters, uitgesloten w e r d e n in d e zin d a t er niet over ze geschre­ ven werd. Van der Veer e n Van d e n Berg ontdekten dat d e be­ zetters eerder enigszins a p a r t w e r d e n gezet in sfeerartikelen. Het w a s het soort artikelen w a a r i n d e visie v a n d e bezetters wel a a n bod k w a m m a a r op ge­ subjectiveerde wijze, als emo­ tionele uiting; e e n bezetting als e e n sympathieke m a a r in we­ zen irrationele actie, e e n w a n ­ h o o p s d a a d . De probleemdefini­ tie v a n d e bezetters werd in dat soort artikelen nauwelijks toe­ gelicht. "Hier komt d e hiërarchie die b e s t a a t tussen verschillende types artikelen in e e n krant tot uitdrukking. Het nieuwsbericht zou het grootste w a a r h e i d s g e ­ halte hebben. In achtergrond­ verhalen laten "deskundigen" op "objectieve" wijze hun hcht schijnen over d e zaak. Het sub­ jectief getinte sfeerverhaal staat o n d e r a a n in die hiërarchie." Het beeld dat Harry v a n d e n Berg e n Kees v a n der Veer ge­ ven v a n d e journalistiek is niet buitengewoon florissant. De re­ gels die journalisten h a n t e r e n om zo eerlijk mogelijk iedereen tot zijn recht te laten komen, lij­ ken d e ongelijkheid eerder te versterken. Dat betekent vol­ g e n s d e beide sociologen echter niet d a t d a a r o m begrippen als objectiviteit, onpartijdigheid en evenwicht direct met het oud vuil moeten worden m e e g e g e ­ ven. Van d e n Berg: "De v r a a g is w a t voor objectiviteit streef je na, e n met n a m e wat voor soort visie wordt er uiteindelijk bui­ tengesloten. In hoeverre kun je voorkomen dat alternatieve probleemdefinities bij voorbaat buitengesloten worden ? In hoe­ verre zijn journalisten zich d a a r v a n bewust e n hoe zou je dat kunnen v e r a n d e r e n ? D a a r g a a t het om." Van der Veer: "Media worden wel d e m a n a g e r s v a n d e sym­ bolische a r e n a genoemd; ze b e ­ p a l e n ook d e grenzen v a n die a r e n a e n trekken die grenzen v a a k n a u w e r d a n noodzakelijk is. We moeten niet v a n die b e ­ grippen af, als journalisten m a a r beseffen dat het relatione­ le begrippen zijn. Als je het over evenwicht hebt, tussen welke partijen en visies is het eigenlijk dat je e e n evenwicht tot stand wil b r e n g e n ? Als je die v r a a g niet stelt, hou je je alleen m a a r bezig met wat er binnen die symbolische a r e n a moet gebeu­ ren. M a a r je moet ook d e gren­ zen er bij betrekken; d e grenzen zijn minstens zo belangrijk als d e regels die d a a r b i n n e n gel­ den. Maar w e zouden die regels niet moeten afschaffen, zeker niet."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen