Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 113

3 OKTOBER 1986 In d e troonrede v a n d e d e r d e d i n s d a g in september werd Erasmus gepresenteerd als e e n nationale figuur a a n wie w e ons allen, zowel links als rechts, christenen e n humanisten, kunnen spiegelen. De door Erasmus zo vurig bepleite v e r d r a a g zaamheid behoort ook door d e politiek v a n v a n d a a g levend g e h o u d e n te worden, zo luidde het. Ook het feit dat Erasmus h a n d e l d e in Europees perspectief zou n o g niets a a n actualiteit mgeboet hebben. In d e reactie op d e r e d e werd ook over enkele media, niet echt d e meest regeringsvriendeUjke, d e geest v a n Erasmus vaardig; terugbetalend met gepaste munt werd d e troonrede 'de lof der botheid' genoemd. Bovendien werd slechts weinig d a g e n later betwijfeld, of d e nieuwe stammenoorlog die d e minister op d e universiteiten h a d ontketend, wel d e goedkeuring v a n Erasmus h a d kunnen w e g d r a gen. G e v r a a g d n a a r het realiteitsgehalte v a n het imago v a n Erasmus als toonbeeld v a n verd r a a g z a a m h e i d , plaatst professor Augustijn direct enkele kanttekeningen. "Als je v e r d r a a g zaamheid opvat als persoonlijke e i g e n s c h a p d a n zeg ik dat Erasmus dat zeker niet w a s in zijn verhouding tot mensen." Zijns inziens w a s Erasmus zeer b e k w a a m in het m a k e n v a n vijanden e n deinsde hij er niet voor terug om zijn opponenten flink d e oren te wassen. Nu w a s d e tijd w a a r i n Erasmus leefde (1469-1536) ook voortreffelijk geschikt om vija n d s c h a p p e n te kweken e n te onderhouden. De theologen stonden met verhitte koppen elk a a r d e juiste leer te betwisten; Erasmus m a n o e v r e e r d e zelf tussen het vuur v a n Rome e n dat v a n Luther, m a a r besloot uiteindelijk toch d e katholieke kerk niet te verlaten.

G e s p r e k met biograaf professor Cornells Augustijn

Werkelijkheid voor Erasmus al gauw te opdringerig Zijn we toe a a n een Erasmus-renaissance ? Wij zijn te onzent toch al niet al te royaal bedeeld met denkers van internationale allure, maar is Erasmus niet iemand op wie wij werkelijk trots kunnen zijn ? Met de vraag wat hij 450 jaar na zijn dood ons nog te bieden heeft, toog Ad Valvas naar professor Cornelis Augustijn. Deze hoogleraar in de kerkgeschiedenis mag een kenner bij uitstek genoemd worden. Zo'n 25 jaar geleden schreef Augustijn al zijn proefschrift over de verhouding van Erasmus tot de reformatie, maar ook is er sinds begin september een kersverse biografie over Erasmus van zijn hand verschenen.

Inquisitie

Ook het beeld v a n Erasmus als g o e d e E u r o p e a a n is n a a r d e mening v a n Augustijn ietwat vertekend, omdat hij in e e n tijd leefde w a a r i n het nationalisme nog m a a r net opkwam. "Erasmus hield er wel v a n om op dat punt spelletjes te spelen. In het e n e j a a r kon hij zich voordoen als Duitser, m a a r w a n n e e r iem a n d h e m d a n verweet g e e n goede Duitser te zijn, zei hij: m a a r ik wil ook h e l e m a a l g e e n Duitser zijn, Holland ligt veel dichter bij Frankrijk. Dat kon bij hem aUe kanten uit g a a n . " Dat neemt niet w e g dat Erasmus in e e n belangrijk opzicht inderd a a d e e n tolerant persoon genoemd m a g worden. "Hij w a s één v a n d e eersten die constateerden dat er in Europa mensen leefden met verschUlende godsdienstige overtuigingen e n hij heeft geprobeerd e e n w e g te wijzen hoe je d a n verder moet. In die zin is hij v e r d r a a g z a a m . Erasmus ziet hoe d e g a n g v a n d e geschiedenis is, het heeft g e e n zin om d e reformatie neer te slaan, dat lukt toch niet. Dus moet je e e n vorm v a n samenleven proberen te vinden, ook a l vindt hij persoonlijk d e situatie niet ideaal. In die zin kun je best zeggen dat hij nog altijd actueel is."

"Verdraagzaam zijn betekent dat je ook geneigd bent om met elkaar over d e w a a r h e i d te praten, om je eigen w a a r h e i d in d e w a a g s c h a a l te stellen. De meeste mensen zijn v a n hun w a a r h e i d overtuigd alsof het d e enige d e n k b a r e w a a r h e i d zou zijn. Ik h e b d e indruk dat het bij Erasmus niet zo Hgt. Dat is e e n belangrijke eigenschap." Met n a m e over d e inquisitie heeft Erasmus zich nogal kritisch uitgelaten. Hij w a s g e e n

Koos Neuvel dringt zich toch d e onweers t a a n b a r e indruk op dat Erasmus nauwelijks a a n w e z i g is in het Nederlandse historische cultuurbesef. Erasmus wordt nog m a a r weinig gelezen. Moeten wij d a a r rouwig om zijn ? "Het is ook onleesbaar", is het kordate antwoord v a n Aucpastijn. "Als ik er e e n boek over schrijf, k a n ik er enkele uitspraken uithalen die aanspreken, die levend zijn. Maar bijvoorbeeld 'de lof der zotheid' is totaal o n l e e s b a a r omdat het vol staat met toespelingen op verhalen e n gebeurtenissen uit d e klassieke oudheid die niemand meer kent." Doet hij het boek d a a r m e e niet wat tekort, d e 'lof der zotheid' bevat toch ook e e n a a n t a l p a s s a g e s die zeer spitsvondig geschreven e n vermakelijk om te lezen zijn ? "Een bloemlezing is best te doen", meent Augustijn, "hele stukken zijn uitstekend leesbaar, m a a r v a n g e e n v a n zijn werken in zijn geheel kun je hetzelfde zeggen. Daarvoor zijn z'n boeken te zeer gedateerd. M a a r dat is het leuke v a n geschiedenis, je kunt d e zaken die hij aansnijdt niet direct overplanten n a a r onze tijd, m a a r je kunt wel proberen het w a t dichterbij te brengen." Dat ziet Augustijn d a n ook als e e n belangrijke taak: het a a n d e h a n d v a n d e geschiedenis duidelijk m a k e n h o e b e p a a l d e dingen geworden zijn zoals ze zijn; het is e e n indirecte wijze om d e eigen maatschappij te begrijpen. O p die wijze kiinnen w e ook d e betekenis v a n Erasmus zien. Augustijn: "Er loopt e e n Ujn tussen wat Erasmus zegt e n wat m e n rond 1522 in Zurich doet, w a a r d e beelden uit d e kerk g e h a a l d e n op zolder g e legd worden. Dat is n o g g e e n beeldenstorm, m a a r wel dezelfd e gezindheid."

Een v a n d e vele afbeeldingen die v a n E r a s m u s zijn g e m a a k t . volledig tegenstander v a n geloofsonderzoek zolang het om e e n geïsoleerde ketter g a a t . Warmeer echter hele groepen tegenover elkaar komen te staan, d a n verliezen dergelijke methodes n a a r d e mening v a n Erasmus hun recht. Het verzet v a n Erasmus richt zich dus niet zozeer tegen d e regels als wel tegen d e ontaarding v a n d e toepassing ervan. Augustijn: "Als het er toe g a a t leiden dat m e n s e n omwille v a n kleinigheden op d e b r a n d s t a p e l komen, d a n deugt het systeem niet. M a a r wat Erasmus kleinigh e d e n noemt zijn voor Rome e n voor Luther v a n het allerhoogste belang. Het g a a t d a n om d e v r a a g w a t het meest wezenlijke is voor d e mens: of dat hij m a a r gelovig g e n o e g is of dat zijn g o e d e werken het belangrijkste zijn. Dat zal Erasmus e e n zorg zijn."

Pompoen Dit verzet tegen eindeloze theologische disputen die in zijn tijd zo welig tierden, keert h e r h a a l delijk terug bij Erasmus. Met n a m e in zijn beroemdste boek d e Lof der zotheid pakt hij g e n a deloos uit n a a r theologen die zulke p r a n g e n d e problemen opwerpen als: "Had God ook d e

g e d a a n t e kunnen aanemen v a n e e n vrouw, e e n duivel, e e n ezel, e e m pompoen of e e n keisteen. Hoe h a d d a n e e n pomp o e n kunnen prediken, wonderen verrichten e n gekruisigd worden." Hoewel op grond v a n het bov e n s t a a n d e verondersteld zou kunnen worden dat d e denkbeelden v a n Erasmus gretig aftrek vinden bij moderne, twintigste eeuwse democraten.

Vlees

"Er loopt ook e e n Ujn in gezindheid n a a r w a t er in d e jaren zestig in d e rooms-kathoUeke kerk g e b e u r d is. Men vond toen d a t er e e n einde g e m a a k t moest worden a a n e e n fUnk stuk v a n het ceremonieel, a a n d e exclusieve plaats v a n d e priester als bemiddelaar tussen God e n het lekenvolk, e n m e n wilde e e n nieuwe vormgeving v a n d e liturgie. Dat lijkt duidelijk o p w a t er door Erasmus e n door d e re-

C * C ^ t. * T A

1 s h x O P i ^ \ ^ »in^

' 4 \ M O

c » i a \ i

'De lof der zotheid', destijds e e n in vele t a l e n v e r t a a l d e bestseller.

I

1

as

*>*sM

Prof. Augustijn: E r a s m u s zag het leven om zich h e e n a l s het w a r e door e e n sluier. Foto AVC/VU

formatie gezegd is, d a a r lopen verbindingslijnen." M a a r d a t g e n e w a a r d o o r Erasmus direct of mdirect invloed heeft uitgeoefend is wellicht ook d a t g e n e w a a r d o o r hij tegenwoordig enigszms verouderd a a n d o e t . De kern v a n zijn denken is gecentreerd rond enkele begrippenparen die als tegenstelling gedacht worden; die tussen vlees en geest is é é n v a n d e belangrijkste. Erasmus koesterde e e n diep wantiouwen ten opzichte v a n het lichamelijke, d e broedplaats v a n duivel e n zonde. Het g e e s telijke w a s het hogere, dat werd cdleen al duidelijk door d e geografische locatie: vanuit d e hersenen heerst het verstand als koning. Ver d a a r v a n d a a n , in d e lagere regionen v a n het lic h a a m krioelen d a a r e n t e g e n d e zinnelijke lusten, altijd bereid tot muiterij tegen d e vorst. Erasmus schrijft: "Hoe dierlijk, hoe opstandig het laagste deel is, kunn e n in ieder geval d e s c h a a m delen v a n het Uchaam bewijzen, w a a r i n het vooral zijn tyrannie uitoefent...Je ziet hier zonder twijfel, hoe d e mens, dit wezen dat v a n boven goddelijk is, hier volkomen uiüoopt op e e n dier." Overigens is Erasmus zelf ook uit e e n opstand v a n het vlees geboren: hij w a s d e t w e e d e zoon v a n e e n priester die zijn celibaatsgelofte verbroken h a d ; e e n afkomst die Erasmus altijd als e e n smet is blijven ervaren. Deze voorkeur voor het geestelijke heeft zijn hele m a a t s c h a p pijbeschouwing e n theologiebeoefening doortrokken. Het uitbundige, religieuze leven dat in d e middeleeuwen gebruikelijk was, w a s a a n Erasmus niet besteed. In die tijd bestond er e e n veelvoud a a n ceremoniën die tekenend w a r e n voor d e intensiteit v a n d e vroomheid v a n het volk. Het mooiste leek te zijn: h o e meer, hoe beter; tien misvieringen op é é n d a g in é é n kerkgebouw w a s beter d a n é é n misviering. De muziek leek eerder p a s s e n d in e e n bruüoftszaal d a n in e e n kerkgebouw. Daarn a a s t stonden er bijvoorbeeld e e n groot a a n t a l heiligen als klusjesmannen p a r a a t om specialistische hulp bij ongelukken te bieden. Dit uiterlijke, zichtbare karakter v a n het religieuze leven werd door Erasmus onder vuur genomen. Het werkelijke contact met God kon volgens hem slechts op individuele basis in d e geest tot ' stand komen, het onttrekt zich a a n cdles wat zichtbaar is. Erasmus ging echter niet zover dat

Vervolg op pag. 8

D

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen