Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 173

31 OKTOBER 1986 AI meer d a n tien j a a r is gedacht over e e n nieuwe structuur voor ZWO ­ e e n organisatie die zelf g e e n onderzoek verricht, m a a r d a t subsidieert a a n universitei­ ten e n para­universitaire instel­ lingen. Vanaf het begin v a n d e j a r e n zeventig ging d e overheid zich intensief met wetenschaps­ beleid bemoeien e n zocht n a a r ­ stig n a a r instrumenten om dat beleid ten uitvoer te brengen. De discussies en het touwtrek­ ken over d e nieuwe wet ging d a n ook vooral om d e v r a a g h o e lang d e arm v a n d e minister m a g zijn bij het vaststellen v a n prioriteiten v a n w e t e n s c h a p p e ­ lijk onderzoek. "Met het wetsontwerp dat nu ter tafel ligt kurmen wij goed uit d e voeten," zegt proi. H.J. van der Molen. Sinds april v a n dit j a a r is hij directeur v a n ZWO. "De be­ v o e g d h e d e n e n verantwoorde­ lijkheden v a n zowel d e minister, als ZWO e n d e onderzoekers zijn nu duidelijk geregeld." Met d e nieuwe wet zal d e enigs­ zins rigide terreinafbakening tot alleen het zuiver­wetenschap­ pelijke onderzoek tot het verle­ d e n behoren. Volgens Van der Molen g a a t het er nu om e e n g o e d e mix v a n zowel funda­ menteel als toegepast onder­ zoek te bereiken. Toegepast on­ derzoek dat niet gevoed wordt door nieuwe fundamentele in­ zichten komt n a verloop v a n tijd droog te staan. En zuiver funda­ menteel onderzoek zonder e e n greintje perspectief op toepas­ sing mist d e inspiratie vanuit d e praktijk.

Directeur prof. H.J. van der Molen aan vooravond van omdoping ZWO tot NWO: ­^

'Derde geldstroom slokt teveel onderzoekers op' Eén op de vijf onderzoekers die a a n universitei­ ten werken is niet in dienst van een universiteit, maar van de organisatie voor Zuiver Weten­ schappelijk Onderzoek, beter bekend onder de afkorting ZWO. Binnenkort beslist het parle­ ment over een wetsontwerp waarin de organi­ satie een breder werkterrein wordt toebedacht. Naast het zuiver­wetenschappelijk onderzoek krijgt ZWO ook toegepast onderzoek onder haar hoede. Om de nieuwe lading te dekken is een naamsverandering nodig. ZWO wordt om­ gedoopt tot NWO: Nederlandse organisatie voor VV^etenschappelijk Onderzoek.

*-*>*.

De nieuwe NWO moet, aldus het wetsontwerp, niet langer e e n afwachtende houding a a r m e ­ men, m a a r zelf initiatieven ne­ m e n w a n n e e r belangrijk g e a c h ­ te wetenschapsgebieden niet voldoende v a n d e grond komen e n subsidieaanvragen v a n on­ derzoekers uitblijven. De NWO k a n d a n onderzoekers bij el­ k a a r b r e n g e n of buitenlandse experts tijdelijk n a a r Nederland halen.

Advertentie

De Kamikaze van Brokx; De verlate Nobelprijs De kamikaze­strategie van Gernt Brokx, en hoe de brief uitlekte. Een reconstructie. Ernst Ruska kreeg na 55 jaar de Nobel­ prijs voor zijn electronen­microscoop. Omdat hij 'gewoon' in Duitsland bleef werken? Zijn verhaal. J.R. Glasz, deken van de Orde van Advo­ caten, over de geloofwaardigheid van onze rechtsspraak, het inkomen van zijn confrères. Bibeb in gesprek met Iris Murdoch. L ou de Graaf slaapt nooit: omgekeerde bewijslast wordt nu verzwaarde bewijslast.

De Newyorkse Maffia In de bijlage: achtergrond van de proces­ sen. Hoe New York in de groep is geraakt van de maffia. Inwoners van die stad betalen daardoor miljoenen teveel voor hun primaire levensbehoeften. De moderne gangsters.

Lees naast uw krant Vrij Nederland

Vooruitlopend op d e invoering v a n d e nieuwe wet voert ZWO a l sinds enige tijd e e n stimule­ r e n d beleid ten a a n z i e n v a n n o g tamelijk onontsloten weten­ schapsgebieden. In deze gebie­ den, zoals gerontolocfie, etni­ s c h e minderheden, informatica e n biotechnologie, h e b b e n on­ derzoekers nauwelijks weet v a n eikaars activiteiten of verkeert d e groepsvorming nog in e e n pril stadium. Zo'n wetenschaps­ g e b i e d v a n d e grond tulen kost veel tijd, zegt Van der Molen. "Aanvankelijk dachten w e dat het ongeveer vier j a a r zou kos­ ten om zulk e e n gebied e e n hou­ vast te geven. Dat bleek veel te optimistisch. Als vuistregel h a n ­ teren w e nu e e n termijn v a n zes tot acht j a a r voordat er e e n lan­ delijk patroon v a n interacties tussen onderzoekers ontstaat d a t e e n l a n g e r e levensduur heeft d a n onze termijn v a n geld­ verstrekking."

Groepsvorming

Nullijn Het b e d r a g dat v a n rijkswege a a n ZWO ter beschikking wordt gesteld, is in d e loop der jaren fors toegenomen: v a n 62 mü­ joen in 1970 tot 220 miljoen in 1985. In datzelfde tijdsbestek steeg het a a n t a l onderzoekers dat via ZWO werkzaam w a s v a n 1700 tot ruim 3000. Hiervan werken er 930 in buitenuniversi­ taire ZWO­instituten en 1860 a a n universiteiten. Dat laatste getal komt erop neer dat onge­ veer e e n o p d e vijf universitaire onderzoekers in Nederland in dienst is v a n ZWO. De laatste jaren vertoeft ZWO

Wim Crezee

Foto Bram de Hollander

o p d e nulHjn. Vergeleken met d e financiële situatie v a n d e uni­ versiteiten m a g dat e e n luxe he­ ten, d e verwachtingen a a n het einde v a n d e j a r e n zeventig w a ­ r e n duidelijk a n d e r s . In 1979 v e r s c h e e n onder het regiem v a n minister A. Pais d e Beleids­ nota universitair onderzoek. Daarin werd al voorzien in e e n uitbreiding v a n het takenpakket v a n ZWO. De organisatie zou b e h a l v e voor het zuiver­weten­ schappelijk ook voor het toege­ p a s t natuurkundige onderzoek als subsidiënt optreden. Boven­ dien moest ZWO, aldus d e nota, "stimulerend e n initiërend g a a n optreden o p prioriteitsgebieden w a a r dat op grond v a n nieuwe wetenschappelijke of m a a t ­ schappelijke ontwikkelingen gewenst lijkt." Vanwege deze takenuitbreiding kondigde d e nota e e n verdubbeling a a n v a n het ZWO­budget voor subsidies a a n universitair onderzoek. Een e n a n d e r zou niet door het rijk gefinancierd worden, maar door e e n overheveling v a n gel­ d e n v a n universiteiten n a a r ZWO. Het pakte a n d e r s uit. Slechts é é n j a a r lang w a r e n d e univer­ siteiten bereid geld af te staan. Men hield het geld liever in ei­

g e n huis.­Set universitaire on­ derzoek wordt nu veelal gesub­ sidieerd via het systeem v a n d e voorwaardelijke financiering e n d a a r is ZWO alleen in be­ perkte m a t e n in betrokken. Achteraf gezien e e n betreurens­ w a a r d i g e ontwikkeling, vindt Van der Molen. In omringende l a n d e n b e s t a a t er é é n landelij­ k e organisatie voor h o o g w a a r ­ dig onderzoek. De t w e e d e geld­ stroom is d a a r in verhouding tot d e eerste geldstroom (het geld d a t universiteiten zelf m o g e n verdelen) e e n stuk groter d a n in Nederland. Idem dito d e coördi­ natie v a n het onderzoek, aldus V a n der Molen. Binnen d e g e g e v e n mogelijkhe­ d e n v a n ZWO opteert Van der Molen voor e e n goed gekozen mengeling v a n e e n top-down e n e e n bottom-up benadering. "Een organisatie als ZWO k a n het onderzoek niet dicteren. Het zijn uiteindelijk d e onderzoekers zelf die b e p a l e n in welke rich­ ting het onderzoek zich zal be­ wegen. Wij kunnen alleen voor­ w^aarden scheppen e n uitlok­ ken. Ik onderschrijf d e formule­ ring v a n d e econoom Keynes: a a n e e n touwtje k a n je wel trek­ ken, m a a r ermee d u w e n lukt niet."

O m 'natuurlijke' r e d e n e n heeft het accent bij d e subsidiever­ strekking altijd sterk bij d e bèta­ w e t e n s c h a p p e n gelegen. On­ derzoekers uit deze sector zijn v a n oudsher sneller geneigd zich in groepen te organiseren e n d a t heeft bij het a a n v r a g e n v a n subsidie onmiskenbaar zijn voordelen. De hoogte v a n het b e d r a g dat ZWO verstrekt a a n geestes­ e n maatschappijwetenschappen is evenwel d e laatste jaren enigs­ zins gestegen. Van der Molen: "Mede op a a n d r a n g v a n ZWO is d e organisatiegraad in deze on­ derzoeksgebieden toegenomen. Dat heeft ook ons verplicht d a a r meer geld in te steken. Proble­ m e n ontstaan p a s w a n n e e r er n a die groepsvorming oordelen moeten worden geveld over Se kwaliteit, want l a n g niet alle subsidieaanvragen kunnen worden gehonoreerd. Nu, wij h a n t e r e n e e n systeem v a n be­ oordeling door coUega­weten­ s c h a p p e r s onderling. En d a n h a a k t h e l a a s e e n te groot a a n ^ tal m e n s e n af. Kennelijk bestaat er binnen d e geestes­ e n m a a t ­ schappijwetenschappen soms e e n angst om elkaar te beoor­ delen." Er is volgens Van der Molen nog e e n a n d e r e factor die ertoe leidt dat d e alpha's e n g a m m a ' s in ZWO­verband minder a a n hun trekken komen d a n d e onder­ zoekers uit het bèta­cluster. De t w e e d e geldstroom (ZWO) on­ dervindt in die gebieden con­ currentie v a n d e d e r d e geld­ stroom, d e contractresearch. "We h e b b e n soms moeite om voor die wetenschapsterreinen g o e d e onderzoeksgroepen bij elkaar te brengen. Men is d a n veel te druk met beleidsonder­ bouwend onderzoek voor be­ drijven e n ministeries. Het ver­ loedert e e n beetje. Als e e n we­ tenschapper d e mogelijkheid heeft om bij wijze v a n spreken morgen a a n e e n contractonder­ zoek te beginnen, d a n kiest hij liever daarvoor d a n voor e e n ZWO­project. Want d e voorbe­ reiding d a a r v a n kost tijd e n bo­ vendien loopt hij het risico dat zijn a a n v r a g e wordt afgewe­ zen."

Gezien d e immer te k r a p p e fi­ nanciële middelen v a n ZWO is d e k a n s op afwijzing v a n subsi­ d i e a a n v r a g e n v a n relatieve nieuwkomers als d e sociale w e ­ t e n s c h a p p e n i n d e r d a a d vrij groot. In e e n recentelijk ver­ schenen aflevering v a n het so­ ciologen­ e n antropologenblad Sociodiome uit e e n a a n t a l we­ tenschappers zijn teleurstelling over d e g a n g v a n zaken bij ZWO. Onder d e kop 'Zuiver we­ tenschappelijke verspilling' zegt e e n v a n hen: "Er is e e n volstrek­ te onevenredigheid tussen d e inspanningen v a n het hele be­ oordelings­ e n vervaardigings­ proces a a n d e e n e kant en het belonen a a n d e a n d e r e kant, en d a t is voor ons d e r e d e n ge­ weest om ons heel passief in het ZWO­circuit op te stellen." Een ander: "Het a l g e m e n e gevoel bij ons is dat je er zeer veel tijd in steekt e n dat het niets oplevert. Wij h e b b e n v a n d e ronde 1985 e e n behoorlijke kater opgelo­ pen." In het betreffende weten­ schapsgebied w e r d e n slechts drie v a n d e dertig voorstellen door ZWO gehonoreerd. Dit on­ danks het feit dat d e helft voor­ zien w a s v a n het stempel 'zeer goed'.

Volksopstand Uiteindelijk h a n g t het voortbe­ s t a a n v a n ZWO als gesubsi­ dieerde organisatie toch veel af v a n d e publieke goodwill die er voor wetenschappelijke re­ search a a n w e z i g is. En dat is iets w a t Van der Molen, w a n ­ n e e r hij spreekt over d e jaren die komen g a a n , zorgen baart. "Het onderzoek dat via ons ge­ subsidieerd wordt heeft weinig politieke impact," vreest hij. "Als er morgen e e n voorstel tot op­ heffing v a n ZWO in d e Kamer wordt ingediend, d a n zou het vermoedelijk geaccepteerd worden. Dat is niet d e schuld v a n d e politici ­ dat zijn in het a l g e m e e n heel g e n u a n c e e r d e mensen, alhoewel het a a n t a l volksvertegenwoordigers dat inhoudelijk verstand v a n zaken heeft op dit terrein op d e vingers v a n e e n h a n d te tellen zijn. M a a r ze weten ook dat er g e e n volksopstand v a n zou komen die h e n tot a n d e r e g e d a c h t e n dwingt." "Ik kom uit e e n medische omge­ ving (Van der Molen is sinds 1970 hoogleraar chemische en­ docrinologie a a n d e Rotterdam­ se Erasmus universiteit, red.). De publieke opinie associeert dat met: geldverknoeien, machtsmisbruik, exorbitante sa­ larissen e n onjuiste declaraties. Het heeft e e n negatieve bij­ smaak. Voor wetenschappelijk onderzoek geldt dat in het alge­ m e e n gelukkig niet. M a a r d a a r is eerder het probleem dat dat in het geheel g e e n bijsmaak heeft. 'Het kost geld, m a a r wat krijgen w e er voor terug?!', is d e heer­ s e n d e opinie. Ik denk dat we voor d e t a a k staan, omwille v a n e e n grotere publieke sympathie, het onderzoek meer zichtbaar te maken." M a a r vooralsnog is het kHmaat daarvoor niet echt gunstig, ver­ moedt Van der Molen. Televisie­ p r o g r a m m a ' s over wetepschap­ pelijk onderzoek zijn v a n d e beeldbuis v e r d w e n e n e n heeft Aart GisoU voor zijn broodwin­ ning niet zijn toevlucht moeten zoeken tot Duitsland? "Misschien is d e Nederlandse bevolking te gemakzuchtig ge­ worden. Als je p r a a t over re­ s e a r c h n a a r plastics, d a n roept iedereen: vervuiling, smerige industrieën. M a a r er g a a t g e e n d a g voorbij w a a r o p wij niet met plastic gebruiksvoorwerpen in a a n r a k i n g komen. Men vergeet heel gemakkelijk dat er veel on­ derzoek n a a r al die produkten a a n vooraf is g e g a a n . "

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen