Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 285

16 JANUARI 1987 Een vragensteller: "Zelf ben ik historicus en ik kijk daarbij echt wel eens over d e grenzen v a n mijn vak. Maar als d e relative­ ring v a n d e wetenschappelijke kennis die ik hier hoor, er toe leidt dat op d e universiteit niet meer gezocht wordt n a a r d e waarheid, w a a r blijf je d a n ? En dat wordt als w e t e n s c h a p ver­ kocht !" Mistroostig verwijdert hij zich weer v a n d e microfoon en hij b a a n t zich moeizaam e e n weg door het g a n g p a d dat vol­ ledig bezet wordt door zittende mensen. Ook d a a r is het al niet eenvoudig meer om vaste grond onder d e voeten te vinden. Het is afgeladen vol in d e zeker niet kleine Koningszaal in Artis. Vele honderden mensen zijn af­ gekomen op d e d e b a t a v o n d over rationaliteit e n relativisme m de wetenschap, toch niet het meest simpele of in het actuele nieuws s t a a n d e onderwerp dat je kunt bedenken; eerder iets voor een abstracte, oeverloze discussie met e e n mateloze be­ gripsverwarring. Maar veel mensen laten zich blijkbaar niet door zo'n vooruitzicht afschrik­ ken.

Debatavond Skript over de grenzen van wetenschappelijk denken

Wetenschap: ieders recht op z'n eigen 'onwaarheid' De ooit o n w a n k e l b a a r g e a c h t e zekerheid v a n het wetenschappelijke denken is d e afgelopen decennia door diverse critici krachtig getackled e n onderuit gehaald. Is er niettemin toch nog e e n werkelijk betrouwbare wetenschappelijke kennisvergaring mogelijk, of blijven w e in een leegte achter ? Op een debatavond, op 9 janua­ ri georganiseerd door het historisch tijdschrift Skript, verkenden enkele wetenschappers v a n n a a m d e grenzen v a n d e wetenschappelijke kennis.

Koos Neuvel interview in Skript verklaarde hij d a a r i n het westers etnocen­ tisme ten opzichte v a n d e india­ nen, sinds d e ontdekking v a n Amerika door Co lumbus, onder­ zocht e n bekritiseerd te hebben. Hij pleit voor het in hun w a a r d e laten v a n het bijzondere, histo­ risch b e p a a l d e karakter v a n a n d e r e culturen. Dat lijkt iets a n d e r s te zijn d a n d e generali­ seringen die Staal wil.

^ "JSSW­'VW» , »

De komst v a n Frits Staal, hoog­ leraar filosofie a a n d e universi­ teit van Berkeley, heeft onge­ twijfeld sterk tot d e grote toe­ stroom bijgedragen. Het werk van Staal is d e afgelopen jaren inzet geweest v a n e e n felle va­ derlandse discussie. Zijn ratio­ nalistische onderzoek v a n oos­ terse rituelen wordt door zijn fanclub gebruikt om eens stevig in te hakken op 'obscurantisten' als Andreas Burnier e n h a a r ho­ listische broeders e n zusters. Die bijten ook weer stevig v a n zich af, zodat er duidelijke kam­ pen zijn ontstaan; 'vertel mij of u voor of tegen Staal bent, en ik zal zeggen wie u bent', zou e e n modern gezegde kunnen luiden.

­il iJ

^'^

Advertentie

Een nieuwe gamalen-affaire Sireplo­cocklail: de garnaal, 'een product nagenoeg in slaat van ontbinding'. Wie mogen een nieuw hart; de strenge, in­ terne regels van de transplantatie: alleen oerge­ zonde, jonge Hollanders die met drinken. De musea gaan nog langer dicht, want Brinkman heeft geen geld. En: het geheim van hel succes van Monet in Nederland. De affaire­Hans Kok, een geheim gebleven omstreden getuige. Eerste Kamerlid Kiers ver­ antwoordt zich over Verantwoord Wonen.

Bijlage: De Bouwvak Suriname: Boulerse heeft al gewonnen. Be­ nthten uit de hel: Iraanse vluchtelingen die Turkije binnenkomen. In de bijlage: de bouw­ vak. Bouwvakkers over hun werk en hun ima­ ge, En de wekelijkse Boekenbijlage.

Lees naast uw krant Vrij Nederland

Geluk Toch is Boon buitengewoon sceptisch over d e motieven v a n mensen om e e n relativistische d a n wel rationalistische positie a a n te h a n g e n : "R adicaal relati­ visme zul je vooral aantreffen bij groepen met weinig macht, terwijl rationalistische posities vooral door d e meer invloedrij­ ken a a n g e h a n g e n zullen woor­ den." "In d e menswetenschappen be­ staat er e e n situatie v a n plura­ lisme. Men heeft onvoldoende vermogen elkaar te vernietigen en bovendien heeft men elkaar ook weer nodig. Dan g a a t m e n zoeken n a a r argumenten die deze situatie rechtvaardigen. Er wordt gesproken over ieders recht op e e n eigen waarheid. Heimelijk blijft e e n wetenschap­ per echter overtuigd v a n zijn ei­ gen gelijk en v a n het ongelijk v a n d e ander. Het zou d a a r o m beter zijn om te spreken over ieders recht op e e n eigen 'on­ waarheid'. Wanneer é é n b e n a ­ dering d e overhand krijgt, neemt d e tolerantie snel weer af." Voor Louis Boon zijn relativisten dus eigenlijk rationalisten die hun zin niet krijgen. De ogen­ schijnlijk zo tolerante idealisten worden d a a r m e e in e e n wel zeer cynisch daglicht geplaatst. Wie heeft d a n nog het lef om het voor het relativisme als positief i d e a a l op te nemen, zonder d e verdenking v a n e e n verborgen machtswü op zich te l a d e n ? De medewerkster vrouwenstudies a a n d e UvA, Mieke Aerts, laat zich niet intimideren.

Rotzooi Staal is zonder twijfel e e n ratio­ nalist, m a a r d a n niet in d e meest orthodoxe zin. Het klas­ sieke beeld v a n d e w e t e n s c h a p was, dat door het h a n t e r e n v a n welomschreven e n door ieder­ een toegepaste methodes, er een gestage, lineaire uitbrei­ ding v a n d e kennis plaatsvindt. Door d e wetenschapsfilosoof Thomas Kuhn is dat beeld a a n gruzelementen geslagen. De theorie v a n Kuhn komt hier op neer dat er g e e n lineaire ont­ wikkeling, m a a r e e n strijd tus­ sen verschillende paradigma's, wetenschapsbenaderingen plaatsvindt. Eén v a n die p a r a ­ digma's komt d a a r als w i n n a a r uit tevoorschijn e n vervolgens breekt er e e n tijd v a n 'normale' wetenschapsbeoefening aan. Dat duurt tot het moment dat ontdekt wordt dat b e p a a l d e

vroeger e e u w e n g e h a n t e e r d werden: zonder God zou d e chaos ontstaan, m a a r wij weten nu wel beter."

D e e l n e m e r s a a n het d e b a t d i s c u s s i ë r e n door in d e p a u z e . v r a g e n binnen het h e e r s e n d e p a r a d i g m a niet beantwoord kunnen worden. De crisis barst in alle hevigheid los en n a veel verwarring e n strijd komt er e e n nieuw p a r a d i g m a bovendrij­ ven. Een coUega v a n Staal a a n d e universiteit v a n Berkeley, Paul Feyerabend, is nog e e n p a a r s t a p p e n verder g e g a a n . Hij w^erd beroemd door twee woordjes: anything og es; het­ g e e n niet vrij vertaald k a n wor­ d e n als: rotzooi m a a r wat a a n . Hij bedoelde dat er niet één, v a s t e methode bestaat om ken­ nis te ontwikkelen. Sterker nog, belangrijke wetenschappelijke ontdekkingen zijn veelal ge­ d a a n doordat onderzoekers zich niet a a n d e regels hielden, doordat zij a c h 'gewetenloze opportunisten' toonden. Staal is het tot op zekere hoogte met F e y e r a b e n d eens: "Ik deel zijn relativisme met betrekking tot d e methodes v a n onderzoek, m a a r niet voor wat betreft d e resultaten. O n d a n k s het ver­ schil in methodes k a n er over é é n onderzoeksobject m a a r é é n w a a r h e i d bestaan." In die zin k a n Staal toch e e n klassieke ra­ tionalist genoemd worden: we­ tenschappelijke kennis kun je als het w a r e als e e n goudklomp uit d e a a r d e opdelven, onge­ acht d e graafmethodes v a n d e onderzoeker. De z o g e n a a m d e 'relativisten' beklemtonen d a a r ­ entegen dat d e a a r d v a n d e kennis die verworven wordt, sterk afhankelijk is v a n d e geko­ zen benadering.

Chaos Een w e t e n s c h a p als d e antropo­ logie heeft in d e visie v a n Staal nog weinig goud opgedolven. Hij verwijst daarvoor n a a r d e uiteenlopende opvattingen v a n d e twee meest g e z a g h e b b e n d e antropologen, d e F r a n s m a n Lévi-Strauss en d e Amerikaan Clifford Geertz. Volgens d e eer­ ste zou het mogelijk zijn om al­ g e m e n e patronen in elke men­ selijke samenleving te ontdek­ ken, terwijl d e Amerikaan be­ weert dat elke w e t e n s c h a p con­ textgebonden is. Staal: "Zelfs over d e meest wezenlijke vra­ g e n is dus nog g e e n overeen­ stemming bereikt." Wezenlijk voor w e t e n s c h a p is juist dat er a l g e m e n e wetten op­ gesteld en getoetst worden, waarbij m e n abstraheert v a n d e historische e n culturele con­ text, vindt Staal. Dat is wat hij zelf ook altijd g e d a a n heeft in zijn onderzoek n a a r oosterse ri­ tuelen. Evenzogoed zou d e a n ­ tropologie moeten zoeken n a a r wat alle m e n s e n g e m e e n s c h a p ­ pelijk hebben, wat h e n onder­ scheidt v a n d e dieren, is zijn vaderlijke advies. Iemand vraagt: "Wat h e b b e n aUe men­ sen d a n g e m e e n ?". Staal: "Ja, dat weet ik niet, ik b e n g e e n antropoloog." Naast hem zit wel e e n antropo­ loog. To n Lemaire. Hij zegt niet veel, hoewel het nauwelijks voorstelbaar is dat hij instemt met Staal. Enige m a a n d e n gele­ d e n verscheen e e n kloek boek v a n zijn h a n d 'De indiaan in ons bewustzijn'. In e e n toelichtend

Foto Bram d e Hollander

M a a r Lemaire verheerlijkt die a n d e r e culturen niet: ze zijn v a a k nog etnocentristischer d a n d e westerse. Uiteindelijk kiest hij d a a r o m toch voor d e moder­ n e sociale w e t e n s c h a p omdat, althans in sommige benaderin­ gen, d a a r i n d e kritiek op het et­ nocentrisme al ingebouwd is; het relativisme heeft d a a r al zijn plaats gekregen. Het relativisme heeft niet alleen betrekking op d e houding ten opzichte v a n het onderzoeksob­ ject, m a a r ook op d e organisatie v a n d e w e t e n s c h a p zeU. Sinds j a a r e n d a g s t a a n met n a m e in d e m e n s w e t e n s c h a p p e n vele b e n a d e r i n g e n n a a s t e n tegen­ over elkaar. W a a r d e geleerden het nog niet over eens zijn, is d e v r a a g of dat nu e e n teken v a n kracht of v a n zwakte is. De hoogleraar in d e psycholo­ gie, Lo uis Bo o n, zet zich in eerste instantie af tegen d e critici v a n het relativisme: "Door dat relati­ visme zou er onverschilligheid ontstaan e n zou m e n zich a a n d e discussie kurmen onttrekken door er op te wijzen dat over s m a a k niet te twisten valt. Wat m e n d a a r eigenlijk m e e bedoelt is: er bestaat g e e n rotsbodem w a a r o p je je tegenstander kunt dooddrukken, hij k a n altijd weg." "Ik derik dat over s m a a k wél te twisten valt, juist door het besef dat er in d e w e t e n s c h a p g e e n dwingend criteriimi b e s t a a t a a n d e h a n d w a a r v a n je controver­ ses kunt beslechten. De kritiek op het relativisme doet me den­ ken a a n argumenten die in

In d e w e t e n s c h a p zijn w a a r h e i d en macht onverbrekelijk met el­ k a a r verbonden, stelt Aerts. Als e e n wetenschapper beweert e e n geprivüegeerde t o e g a n g tot d e w a a r h e i d te bezitten, d a n meet hij zich e e n zekere autori­ teit a a n ; hij meet zich e e n recht v a n spreken a a n op e e n be­ p a a l d terrein, er dient n a a r hem, deskundig als hij is, geluis­ terd te worden door groepen buiten of binnen d e universiteit die niet in het bezit zijn v a n d e waarheid; e e n zeer effectieve strategie dus om a n d e r e n d e mond te snoeren. Mieke Aerts: "Relativering v a n dat weten­ schappelijke w a a r h e i d s i d e a a l k a n er toe bijdragen dat die on­ gereflecteerde machtspretentie, die onomstotelijke autoriteit v a n d e wetenschap, ter discussie gesteld wordt." Achter zulke wijdse begrippen als 'rationalisme' e n 'relativis­ me', lijken dus nogal uiteenlo­ p e n d e opvattingen schuil te g a a n over wat wetenschap be­ tekent voor e e n maatschappij, m a a r ook voor wat het betekent voor het individu. Dat k a n wel­ licht nog het bondigste duidelijk g e m a a k t worden a a n d e h a n d v a n twee citaten. De eerste is v a n d e rationalist Frits Staal, het is d e slotzin v a n d e Brandende Kwestie­lezing die hij ruim twee j a a r geleden hield: 'Meer w a a r ­ devol d a n het zoeken n a a r per­ soonlijk e n subjectief geluk is het zoeken n a a r a l g e m e n e e n objectieve waarheid.' Daar staat tegenover d e uitspraak v a n d e relativist Paul Feyera­ bend: 'Het schertsen, het zich amuseren, d e ülusie, en niet "de waarheid" m a k e n ons vrij.' A a n eenieder d e keuze welke uit­ s p r a a k hem of h a a r het meeste aanspreekt, al zullen sommigen wellicht ook dat al een g e v a a r ­ lijke vorm v a n relativisme vin­ den.

B

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen