Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 347

13 FEBRUARI 1987 Over biotechnologie zijn d e me­ ningen verdeeld. Sommigen denken dat d e mogelijkheden ervan n a g e n o e g onbegrensd zijn en dat die mogelijkheden ook zegeningen voor d e mens­ heid zullen opleveren. Daarte­ genover s t a a n sceptici die den­ ken dat d e biotechnologie zal bijdragen a a n d e versterking van de h e e r s e n d e machtsonge­ lijkheid. D a a r m e e heeft m e n met name d e verhouding tussen het westen e n d e d e r d e wereld m gedachten. Een mogelijk ef­ fect van d e biotechnologie kan namelijk zijn dat westerse lan­ den niet langer bepaalde grondstoffen v a n ontwikkelings­ landen hoeven te kopen, m a a r dat men er in slaagt in eigen land substitutie­producten te ontwikkelen. De gevaren zijn dus reëel ge­ noeg, m a a r moet d e ontwikke­ ling v a n d e biotechnologie daarom in zijn geheel v a n d e hand worden gewezen ? Joske Bunders v a n d e vakgroep Biolo­ gie en Samenleving weigert e e n dergelijk standpunt in te nemen. Ze gaat er vanuit dat d e ontwik­ keling v a n d e techniek niet ge­ heel autonoom verloopt m a a r beïnvloedbaar is door d e sa­ menleving. "Wij willen g r a a g derde wereld­, milieu­, en boe­ renorganisaties bij d e discussie over biotechnologie betrekken. Tot dusverre is het alleen d e in­ dustrie geweest die d e onder­ zoeksvragen aangaf, m a a r ik denk dat er veel meer mogelijk­ heden zijn. Juist ook ten b a t e van de groepen die nu veront­ mst zijn over d e huidige ontwik­ kelingen."

Drankfles In Nederland zijn er echter nog­ al wat mensen die d e n k e n dat biotechnologie ten b e h o e v e v a n bijvoorbeeld d e d e r d e wereld überhaupt nog niet a a n d e orde is; zulke hoogontwikkelde tech­ nologie zou immers nooit ten goede kunnen komen a a n d e mensen die het het hardste no­ dig hebben, in het bijzonder d e kleinschalig w e r k e n d e boeren. De student L uuk Boon die drie maanden lang e e n verkennend onderzoek in Zimbabwe deed, is echter tot geheel a n d e r e conclu­ sies gekomen.

Foto Kees Keuch AVC/VU

In de eerste plaats bleek h e m dat men in e e n l a n d als Zimbab­ we helemaal niet zo achterlijk is als in het westen wel gedacht wordt. In het land zelf w a s m e n namelijk zelf al bezig met bio­ technologisch onderzoek, deels gefinancierd door d e boeren al­ daar. Waar m e n dus in Neder­ land nog twijfelde over d e zin van dergelijk onderzoek, w a s men d a a r zelf al lang v a n d e relevantie overtuigd. Daarbij komt dat Zimbabwe in het bezit

V U ­ s t u d e n t L u u k B o o n c o n c l u d e e r t n a v e r k e n n e n d o n d e r z o e k in Z i m b a b w e :

'Derdewereld moet zelf prioriteiten stellen voor biotechnologie' Hebben ontwikkelingslanden b a a t bij biotech­ nologie ? In het westen veronderstellen veel m e n s e n dat deze l a n d e n in d e eerste plaats b a a t h e b b e n bij het creei'en v a n g o e d e basis­ voorzieningen, en dat ze nog l a n g niet toe zijn a a n d e meest moderne, ingenieuze technische snufjes. Volgens VU­biologiestudent Luuk Boon e n zijn begeleidster Joske Bunders is dat e e n misverstand. De eerste vertoefde enige tijd in Zimbabwe om te onderzoeken welke vormen v a n biotechnologie voor dat land bruikbaar zouden kunnen zijn.

is v a n e e n g o e d e infrastructuur, zodat ook d e kleine boeren in verafgelegen dorpen gemakke­ lijk bereikt kunnen worden. Veelal L n d e dorpswinkel, n a a s t d e drankflessen, w a r e n d e meest moderne, hybride z a d e n verkrijgbaar. <' In d e tweede plaats bleek dat ontwikkelingslanden wel d e g e ­ lijk b a a t kunnen h e b b e n bij bio­ technologie; er zijn veel meer toepassingen d e n k b a a r d a n d e vervanging v a n grondstoffen door westerse substitutie­pro­ ducten. In ontwikkelingslanden h e b b e n g e w a s s e n bijvoorbeeld veel onder virussen te lijden, w a a r d o o r d e opbrengst v a n d e oogst verminderd wordt. Door middel v a n biotechnologisch onderzoek zou geprobeerd kun­ n e n worden om die g e w a s s e n resistent te m a k e n tegen virus­ sen. Of m e n k a n trachten be­ p a a l d e g e w a s s e n beter bestand te laten zijn tegen d e droogte, w a a r d o o r ze e e n veel grotere overlevingskans hebben. Door zulke toepassingen hoeft m e n minder grond te beplanten om toch dezelfde opbrengst te krij­ g e n . In Zimbabwe is dat belang­ rijk omdat d e kleine boeren v a n oudsher op d e slechtste grond zitten e n door te intensieve b e ­ bouwing dreigt die onder uitput­ ting te g a a n lijden. Een a n d e r praktisch punt w a a r veel boeren m e e geholpen kun­ n e n worden is d e binding v a n stikstof. Het is zo dat er bacte­ riën zijn die in symbiose leven met e e n plant e n die bacteriën h a l e n stikstof uit d e lucht, het­ g e e n ten g o e d e komt a a n d e plant. In Zimbabwe worden al zakjes met bacteriepreparaten voor e e n l a g e pnjs in omloop gebracht, zodat d e boeren hun g e w a s s e n ermee kunnen be­ sprenkelen. Maar m e n tracht n o g verder te g a a n : elders in d e wereld wordt onderzoek ge­ d a a n om te proberen om d e ge­ n e n v a n d e bacteriën in d e plant over te brengen, zodat d e plant zelf tn staat zal zijn om het stik­ stof te binden. Als dat zou luk­ ken, wat nog m a a r d e v r a a g is.

heeft m e n d a a r d o o r minder kunstmest nodig. Het g e w a s hoeft dus minder bewerkingen te o n d e r g a a n , e n dat is met n a m e voor d e kleine, a r m e boer aantrekkehjk; je krijgt dan, wat in vaktermen genoemd wordt, e e n low input agriculture. Om­ d a t dat kunstmest nu uit het bui­ tenland g e h a a l d moet worden, is het bovendien gunstig voor d e betalingsbalans.

Bevoogdend Dergehjke vraagstellingen voor biotechnologisch onderzoek, die door L uuk Boon geïnventari­ seerd zijn, komen uit Zimbabwe zelf. D a a r m e e wordt e e n wat a n d e r e w e g gevolgd d a n d e ge­ bruikelijke. Normaal gesproken wordt in het westen ontwikkelde technologie direct overgehe­ veld n a a r d e d e r d e wereld; nu w^ordt in d e eerste plaats geke­ ken w a a r in die l a n d e n zelf be­ hoefte a a n is e n vervolgens w^ordt gekeken of d e g e v r a a g d e technieken in westerse universi­ teiten ontwikkeld kunnen wor­ den, eventueel in samenwer­ king met onderzoekscentra in het desbetreffende land zeU. Het valt echter niet m e e om v a n e e n e e u w e n l a n g ingeslepen houding v a n paternalisme e n bevoogding afstand te doen. Dat bleek toen d e eigen opvat­ ting v a n L uuk Boon, namelijk d a t d e biotechnologie vooral ten g o e d e moet komen a a n het armste deel v a n d e bevolking, toch tn botsing k w a m e n met d e opvattingen v a n d e Zimbabwia­ n e n . "Warmeer ik zei: jullie moe­ ten je op d e kleinschalige boe­ ren richten, d a n zeiden zij: m a a r wij vinden d e grootschahge b o e r e n ook belangrijk. Wan­ n e e r ik zei: die technologie is beter voor jullie, d a n zeiden zij: ja, ja, dat is zeker weer alleen voor ons bedoeld, wij mogen niet d e moderne technologieën v a n jullie hebben." Een ontwikkelingsland blijkt dus n o g a l eens wat a n d e r e opvat­ tingen te koesteren d a n goed­

Koos Neuvel bedoelende Nederlanders g r a a g zouden zien. In het wes­ ten wordt veelal gezegd dat een l a n d in d e eerste plaats a a n zichzelf moet denken, dat d e be­ volking eerst goed gevoed moet w o r d e n en dat productie voor d e export p a s d a a r n a komt. Voor het l a n d zelf zijn echter niet alleen d e kleinschalige m a a r ook d e grootschalige boeren v a n belang: die zorgen voor veel werkgelegenheid, een h o g e productie en export. In e e n l a n d met een nijpend tekort a a n buitenlandse valuta is met n a m e dit laatste v a n groot be­ lang. Voor Zimbabwe is d e ont­ wikkeling v a n d e kleinschalige b o e r e n weliswaar een speer­ punt, m a a r uiteindelijk g a a t het er h e n om d e landbouwsector als geheel te versterken. Niet alleen d e autoriteiten v a n het land, ook d e kleine boeren zelf zien hun positie niet als a b ­ soluut tegengesteld a a n d e gro­ te, commerciële boeren. L uuk Boon: "Zij realiseren zich dat zij zich financieel g e e n biotechno­ logische experimenten kunnen permitteren, terwijl d e grote b o e r e n dat wel kunnen; als het succes v a n e e n b e p a a l d e tech­ niek bewezen is, komt het ook wel bij d e kleine boeren terecht. Het is nog sterker: als ze weten d a t e e n techniek alleen voor h e n bestemd is, e n niet voor d e commerciële boeren, d a n wij­ zen ze dat af. Zij wUlen niet a p a r t b e h a n d e l d worden."

Industrie Westerse deskundigen lijken d e situatie in d e d e r d e wereld dus n o g a l te onderschatten of foutief te beoordelen: er zijn wel d e g e ­ lijk toepassingen v a n biotech­ nologie a l d a a r d e n k b a a r die e e n praktisch nut h e b b e n voor kleine boeren e n in ieder geval in Zimbabwe wordt m d e eigen onderzoekscentra d a a r ook op e e n behoorlijk hoog niveau a a n gewerkt; d e standaardopvattin­ g e n over d e tegenstelling tussen a r m en rijk, wordt in het land zelf minder schematisch g e h a n ­ teerd d a n veel westerlingen doen; en d e kleine boertjes zijn l a n g niet zo traditioneel en ach­ tergebleven als wel veronder­ steld wordt: als ze zien dat mo­ d e r n e technieken vruchten af­ werpen, laten zij zich g r a a g overtuigen. Dat neemt niet w e g dat wester­ s e hulp bij d e ontwikkeling v a n d e biotechnologie uitstekend gebruikt k a n worden. N a a r geld om zulk onderzoek te financie­ r e n e n m e n s e n die het onder­ zoek uit wiUen voeren zijn d e biologen nog op zoek. L uuk Boon denkt dat er wel mogelijk­ h e d e n zijn: "De huidige biotech­ nologie oriënteert zich met n a m e op d e v r a g e n v a n d e Ne­ d e r l a n d s e industrie. In eerste in­ stantie is dat logisch, omdat je d a t g e n e a a n p a k t waarvoor in eigen land belangstelling voor is. En welke vakgroepsleider heeft er tijd om te inventariseren w a a r in d e derde wereld be­ langstelling voor is ? Dat kun je doorbreken door te inventarise­ ren wat voor praktisch relevan­ te v r a g e n d a a r bestaan." "Het praktisch nut v a n d e bio­ technologie is nog klein, het on­ derzoek staat nog in d e kinder­

Foto Kees Keuch AVC/VU

schoenen. Je moet d a a r o m nu e e n plaats veroveren voor dit onderzoek ten behoeve v a n d e d e r d e wereld. Het is niet e e n vyetenschappeUjk minder rele­ v a n t onderzoek, d e vraagstel­ ling is alleen a n d e r s . Het k a n net zo interessant zijn om een resistentie tegen e e n b e p a a l d e gewasziekte te ontwikkelen. Juist in d e d e r d e wereld bestaat het grootste genetische poten­ tieel, d e diversiteit in planten en dieren is zo enorm, dat d a a r heel veel mogelijk is." Naast alle zegeningen die d e samenwerking tussen het wes­ ten en d e derde wereld op bio­ technologisch terrein potentieel in zich draagt, m a g d e eventu­ eel negatieve keerzijde niet on­ vermeld blijven. L uuk Boon: "De d e r d e wereldlanden moeten zelf hun v r a g e n e n prioriteiten stellen e n zich die niet laten op­ dringen. Bovendien is het denk­ b a a r dat e e n multinational e e n p l a n voor e e n geneeskrachtig middel wegjat uit het land; dat m e n d e genetische mformatie in micro­organismen plaatst e n d a t vervolgens in Amerika in e e n hogere concentratie g a a t produceren. Als d e ontwikke­ lingslanden er in slagen om hun genetische informatie te be­ schermen, ontstaan d a a r m e e nieuwe exportmogelijkheden. Of ze kunnen patent a a n v r a g e n zodat ze e e n deel v a n d e op­ brengst v a n g e n . Ontvsokkelings­ l a n d e n moeten zich natuurlijk niet laten uitbuiten."

Advertentie

De bodemloze Fokker; Discrete euthanasie Opnieuw 80 miljoen voor Fokker. Wal is er nog Nederlands aan het bedrijf, behalve hon­ derden miljoenen ongecontroleerde subsidies? Openluchtmuseum: Brinkmans topambte­ naar over de *bezopen* afslanking van de musea. Portret: George Shultz en de Reagan­doctrine. Het discrete circuit (van huisartsen en apo­ thekers) om toch euthanasie Ie plegen. Gesprek met Bernard­Henry L evy, Nieuw Filosoof, de 'BB der Franse intellectuelen'. Gorbatsjov's openheid: wal er nu al >eran­ derde bij film, boeken, cultuur, justitie.

Koning van de klucht In de VN's bijlage: op tournee met hel Theater van de L ach. Waarom ons ganse volk schatert bij een trouwring mag niet knellen. Pop: Holger Czukay. Interview: Sean Kelly.

Lees naast uw krant Vrij Nederland

D

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen