Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 280

9JANUARII987

Eind april 1982 viel vrijwel d e hele pers over h a a r heen. Ze zou d e grote schrijver V.S. Naipaul beledigd hebben. De Nederlandse afdeling v a n PEN (een internationale schrijversorganisatie) h a d deze schrijver, die oorspronkelijk afkomstig is uit het Caraibisch gebied m a a r al jaren in Engeland woont, uitgenodigd voor e e n forum. Mineke Schipper w a s daarbij ook aanwezig als voormalig PEN-secretaris buitenland. De d a g voor d e forumdiscussie sprak ze met Naipaul over hun beider ervaringen in Zaire. Hij viel tijdens dat gesprek ineens uit e n zei: "Weet u, die zwarten d a a r moeten allem a a l hun kleren uitdoen en ter u g g a a n n a a r d e bush." Schipper vatte dit op als een belediging voor h a a r Afrikaanse vrienden en kwam er d e volg e n d e d a g op terug. Ze citeerde zijn uitspraak e n vroeg hem en plein public om e e n toelichting. Er ontstond verwarring en Naipaul liep k w a a d weg. Hij n a m het niet als reactionair bestempeld te worden e n vond d e discussie v a n e e n te l a a g niveau. Naipaul staat bekend om zijn aversie tegen het ideologisch gerichte denken v a n sommige

Mineke Schipper wil b e g r i p v a n Afrikaanse literatuur v e r g r o t e n

De vreugde der herkenning Vorige maand woonde ze in Stockholm de uitreiking van de Nobelprijs voor literatuur bij. Die viel voor het eerst een Afrikaanse auteur ten deel: Wole Soyinka. Mineke Schipper is een van de belangrijkste kenners van de Afrikaanse literatuur en is universitair hoofddocent bij de vakgroep Algemene Literatuurwetenschap op de VU. We spraken met haar over haar verblijf in Afrika, over vrouwen en literatuur, over engagement en de kritiek naar aanleiding van de Naipaul-affaire. "Als je alleen maar negatieve dingen wüt zien zul je ze ook zien."

' -'"'t»*.'-* j?

**-'*

'

''^Ï.j>!«v3t

k a n s e n en d a a r eerst m e e a a n d e g a n g g a a n . "Maar over gebrek a a n belangstelling voor Afrikaanse literatuur valt niet te klagen volgens haar: "Er wordt steeds meer in het Nederlands vertaald. En d e Nobelprijs voor Soyinka is v a n b e l a n g voor de hele Afrikaanse literatuur. Het enthousiasme voor d e colleges is ook nu onveranderd groot. Dat biedt zeker perspectief." Het verwijt dat sonmiige critici e n lezers m a k e n als ze derde wereld-literatuur beoordelen is dat deze niet literair zou zijn en te maatschappijkritisch. Mineke Schipper: "Literatuur is voor mij e e n vorm v a n coirmiunicatie, e e n boodschap die wordt uitgewisseld tussen d e auteur e n de lezer. Het kan zijn dat die communicatie mislukt. Dat k a n te m a k e n h e b b e n met e e n gebrek a a n herkenningsmogeUjkheid bij d e lezer. In Afrika heeft d e literatuur v a n oudsher e e n sterk

Critici in Afrika hebben andere normen

Europa is niet noodzakelijk het centrum Foto Kees Keuch, AVCA^U

Europeanen. Hun e n g a g e m e n t leidt er volgens h e m toe d a t ze a n d e r m a n s bedoelingen door e e n gekleurde bril w a a r n e m e n . Mineke Schipper is ervan overtuigd d a t Naipaul e e n enorme zelfhaat heeft tegenover zijn eigen achtergrond. "Hij heeft veel derde wereldlanden bezocht e n komt er zeU ook v a n d a a n . In zijn boeken schrijft hij opvallend negatief over Afrika. Dat hij in d e Westerse pers zo hoog geprezen wordt is veelzeggend. De Marokkaanse schrijver Tah a r Ben Jalloun heeft eens opgemerkt dat d e Westerse pers hem wüde klaarstomen voor d e Nobelprijs omdat hij onze status quo bevestigt. Inmiddels is mij uit d e Nobelkeuken ter ore gekomen dat Naipaul niet meer op het lijstje voorkomt. Tenslotte heeft Nobel ook bepaalt dat d e prijswinnaar iemand moet zijn die b e p a a l d e idealen voorstaat." Ze v e r b a a s d e zich over d e Nederlandse kritiek die d e eenzijdigheid v a n Naipauls ideeën vrijwel niet ter discussie gesteld heeft. "Het g a a t daarbij niet om d e v r a a g of hij e e n belangrijk schrijver is, want dat is hij zeker. Maar er wordt m a a r voetstoots a a n g e n o m e n dat hij d e specialist v a n d e derde wereld is, omdat hij er v a n d a a n komt. En met zijn negatieve kijk op die l a n d e n bevestigt hij het stereotiepe beeld dat d e media hier projecteren, alsof d a a r alleen m a a r misère en narigheid is. Als je alleen m a a r negatieve dingen wilt zien, zul je ze ook zien." En om deze kwestie in zijn context te plaatsen voegt ze d a a r nog a a n toe: "Verschülende culturele en ervaringsachtergrond e n leiden tot andersoortige literaire teksten en kritieken. Afrikaanse e n Caraibische critici blijken nogal eens a n d e r e normen a a n te leggen bij d e beoordeling v a n literatuur d a n Westerse. Wetenschappelijk gezien is het interessant om die

E

uiteenlopende visies met elkaar te vergelijken e n zodoende meer inzicht te krijgen in d e mogelijkheden e n moeilijkheden v a n interculturele communicatie." Pas n a h a a r promotie in 1973 op het proefschrift Le Blanc en rOccident au miioir du roman négro-afhcain studeerde ze Alg e m e n e Literatuurwetenschap. Daarvoor doceerde ze Franse en Franstalige Afrikaanse literatuur in Zaire, v a n 1964 tot 1972. In die periode ging er e e n wereld voor h a a r open: "In Afrik a besefte ik ineens dat Europa niet noodzakelijk het centrum v a n d e wereld is. Toen ik Frans studeerde hield ik me nooit met Franstalige Afrikaanse literatuur bezig. Ik wist niet eens dat die bestond. Wat dat betreft b e n ik echt sellmade. De verstrekkende invloed v a n d e internationale politiek h e b ik d a a r ook voor het eerst ervaren. Tijdens d e letterenstudie discussieerden wij d a a r nooit, over. Je las veel e n je praatte over literatuur, toneel e n alles wat cultureel interessant was, los v a n mogelijke politieke implicaties." "In Zaire h e b ik m e e g e m a a k t dat een groot a a n t a l blanke gijzelaars, w a a r o n d e r Amerikanen, door rebellen m a a n d e n lang werd vastgehouden. Zij konden p a s bevrijd worden n a d e verkiezingen in Amerika in november 1964. Het mislukken v a n d e bevrijdingsaktie h a d voor president Johson namelijk een verkiezingsnederlaag kunen betekenen. Zo beïnvloedde d e binnenlandse politiek in Amerika d e gebeurtenissen in Afrika. En dit is d a a r v a n m a a r een klein voorbeeld." In 1977 werd ze bij d e vakgroep Algemene Literatuurwetenschap aangesteld. D a a r kreeg ze ruimte voor onderzoek e n onderwijs op het gebied v a n d e interculturele aspecten in d e literatuur. Als lid v a n d e emanci-

patiecommissie organiseerde ze met onder a n d e r e d e NOVIB op d e VU het congres 'Ongehoorde woorden', n a a r aanleiding v a n h a a r gelijknamig boek met essays e n interviews over literatuur en schrijfsters uit Aziè, Afrika e n Latijns-Amerika. Schipper: "Ik denk dat vrouwen hier in vergelijking met vrouw e n elders ontzettend bevoorrecht zijn. Ik herinner me e e n interview dat ik in 1973 h a d over mijn proefschrift met e e n radicaal-feministische journaliste in Nederland die d e situatie v a n d e zwarten in Zuid-Af rik a met die v a n d e (Westerse) vrouw vergeleek. Dat kwam mij volstrekt belachelijk voor. Als het zo extreem geformuleerd wordt is het lachwekkend. Blijven stilstaan bij zelfmedelijden houdt mensen v a n hun werkelijke mogelijkheden af. Hoewel er n o g veel ongelijkheid in kansen is, dat wü ik niet ontkennen." In januari vorig j a a r kreeg ze e e n aanstelling als universitair hoofddocent. Ze is één v a n d e vijf vrouwen op d e 130 a a n g e stelden op d e VU. Daarover zegt ze: "Ik neem a a n dat het een eerlijke g a n g v a n zaken is geweest en dat bij gelijke kwalificatie voor e e n vrouw is gekozen. Maar dat er niet meer vrouwen in aanmerking kwamen, zegt wel iets over d e bes t a a n d e achterstand. Dat er nog heel wat scheef zit, merkte ik laatst nog in Stockholm w a a r d e Nobelprijswinnaar Chemie in zijn dankwoord zei dat een gevolg v a n zijn bekroning w a s dat zijn vrouw hem nauwelijks meer durfde te v r a g e n voor d e afwas. Hij h a d natuurlijk zo h a r d a a n zijn onderzoek kunnen werken, omdat zij toch altijd a l die afwas deed." Een p a a r d a g e n later vervolgen we ons gesprek. Even tussen d e dertig dingen door die

Ally Smid ze die d a g te doen heeft. Er is altijd te weinig tijd om ongestoord met onderzoek bezig te zijn. Naast het college geven, d e talloze congressen en lezingen, krijgt ze ook geregeld telefoontjes v a n studenten v a n andere universiteiten met d e v r a a g w a a r ze hun literatuur voor een scriptie over Afrika of het Caraibisch gebied vand a a n kunnen halen. "Soms h e b ik het gevoel dat ik e e n w a n d e lende catalogus ben. Mede d a a r o m h e b ik het boek Afrikaanse letterkunde geschreven, met veel literatuurverwijzingen." Een bundel essays v a n h a a r h a n d is bijna g e r e e d om n a a r d e uitgever te g a a n . De titel weet ze al: Euiocentrism, Afrocentrism and beyond. Verder staat er nog e e n boekje over Afrikaanse spreekwoorden op stapel. In d e jaren zestig e n zeventig w a s d e belangstelling voor d e d e r d e wereld groter d a n nu. Mineke Schipper denkt dat het komt doordat mensen tegenwoordig worden teruggeworp e n op him eigen gebrek a a n

maatschappelijke functie gehad, terwijl bij ons het e n g a g e ment nogal eens met wantrouw e n wordt bekeken. Hier is de esthetische functie hoog verheven. M a a r w a t heet e n g a g e ment?" Ze verwijst n a a r een boekje v a n Annie Romein-Verschoor getiteld De vruchtbare muze, w a a r i n d e auteur laat zien dat in d e literatuurgeschiedenis met d e term e n g a g e m e n t p a s in negatieve zin werd geschermd toen d e betrokkenheid v a n een schrijver indruiste tegen d e persoonlijke ideologie v a n d e criticus of lezer. De christelijke criticus in d e negentiende e e u w bijvoorbeeld plakte engagement als negatief etiket op literatuur die Vanuit een socialistisch perpectief w a s geschreven. De christelijke literatuur kon daarentegen net zoveel e n g a g e ment bevatten. Betrokkenheid bij d e eigen richting wordt nu eenmaal, met instemming begroet e n d e vreugde der herkenning speelt bij het lezen een grote rol. Docenten en critici kunnen d e herkenningsruimte bij studenten e n lezers vergroten. In interculturele richting moet die ruimte nog flink word e n uitgebouwd." P K

In Ad Valvas adverteert u voor een duidelijke doelgroep!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen