Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 189

^—

BOEKEN

De S ade was niks voor ons Noem e e n s e e n Nederlands au­ teur uit d e achttiende eeuw? Veel lezers zullen dat tot hun spijt niet ktmnen. Wel weet ie­ d e r e e n die heeft schoolgegaan te vertellen dat d e achttiende e e u w wel 'de e e u w der Verlich­ ting' wordt genoemd. En dat in die e e u w d e kennis werd ge­ toetst a a n d e r e d e om vervol­ g e n s te worden verbreid onder grote delen v a n d e bevolking, opdat vooroordelen zouden ver­ dwijnen. Opvoeding e n weten­ s c h a p stonden in hoog a a n z i e n e n er onstonden gezonde twij­ fels a a n kerkelijke e n weten­ schappelijke dogma's. In Nederland viel het echter al­ l e m a a l nogal mee. De twijfel w e r d nauwkeurig begrensd door d e godsdienst e n d e deugd. "Eén uur v a n onbe­ dachtzaamheid, k a n m a k e n dat m e n weken schreit", dichtte ­ hoe kon u h e m vergeten? ­ Hier­ onymus v a n Alphen. Tegenover elke vrucht der Verlichting in Nederland staat e e n hardnekki­ g e domheid.

t e g e n seks. Men moest echter wel opletten dat d e vrouwelijke partner tijdens het vrijen niet b o v e n o p k w a m te liggen, want d a t zou d e mannelijke eer a a n ­ tasten en bovendien tot mis­ m a a k t e kinderen leiden. De S a d e werd, dat spreekt, in zijn tijd niet in het Nederlands ver­ taald. ^ Toch h e b b e n w e in Nederland onmiskenbaar e e n Verlichting g e h a d , vindt Bert P a a s m a n , neerlandicus a a n d e Universi­ teit v a n Amsterdam e n s a m e n ­

Johan d e Koning steller v a n e e n BulkBoek over d e periode. Het boek der Ver­ lichting. Er w a r e n genootschap­ p e n ter bevordering v a n het al­ g e m e e n welzijn e n er w a r e n koffiehuizen w a a r i n m e n a a n d e leestafel kennis n a m v a n het nieuws e n in a p a r t e vertrekken v e r g a d e r d e over het nut. Hij wijst erop dat verlichting e e n streven is e n g e e n toestand. Dit streven werd bijvoorbeeld ver­

BulkBoekO BERT PAASMAN

HET BOEK DER VERLICHTING JX. 18e EEUW VAN A TOT Z

De geneeskunde boekte succes met d e mvoering v a n d e inen­ ting, met n a m e tegen koepok­ ken. Tegelijkertijd m e e n d e n d e g e n e e s h e r e n echter dat melan­ cholie e e n ziekte was, die m e d e veroorzaakt werd door e e n overheersing v a n d e zwarte gal in het gestel. Ze probeerden d e ziekte te genezen door e e n aderlating a a n d e a n u s . Op staatsrechterhjk terrein wer­ d e n De rechten van den Mens ch en van den Burger opgesteld, die er vanuit gingen dat ieder mens e e n gelijk recht op vrijheid heeft. In d e koloniën w e r d e n d e slaven n a a r verluidt echter slechter b e h a n d e l d d a n het vee. De achttiende e e u w bracht voorts seksuele vrijheid. Dat wil zeggen, binnen het huwelijk be­ stond er g e e n enkel b e z w a a r

tegenwoordigd door e n e Eise Eisinga. Toen in 1774 d e plane­ ten in e e n bijzondere constella­ tie stonden e n d e o n d e r g a n g v a n d e wereld werd voorspeld, b o u w d e hij op eigen kracht e e n planetarium om te demonstre­ r e n dat d e constellatie e e n ver­ klaarbaar natuurverschijnsel w a s . De Nederlandse Verlich­ ting met h a a r burgelijke e n pro­ testantse karakter stak echter bleekjes af bij die in d e buurlan­ den. De ondertitel v a n het BulkBoek luidt De 18e eeuwr van A tot Z. P a a s m a n maakt gebruik v a n d e vorm v a n e e n encyclopedie, het medium v a n d e Verlichting bij uitstek, zij het dat onder elke letter slechts é é n lemma te vin­ d e n is. De belangrijkste ver­ schijnselen komen a a n bod, tel­ kens a a n d e h a n d v a n wat er in e e n achttiende­eeuwse ency­ clopedie over te vinden was, e n verluchtigd door illustraties e n citaten mt d e letterkunde. De lezer krijgt niet alleen e e n s a m e n h a n g e n d beeld voorge­ schoteld over d e ideeën die in­ dertijd o p g a n g maakten, m a a r komt ook allerlei verstrooiende feitjes a a n d e weet. Hij zal als hij het alfabet heeft doorge­ vyerkt d e nodige achttiende­ e e u w s e auteurs weten te noe­ men, m a a r h e l a a s zal slechts e e n enkeling zich a a n g e s p o o r d voelen om e e n v a n die auteurs te g a a n lezen. Een v a n d e verstrooiende feitjes betreft d e onvolprezen Hierony­ mus v a n Alphen. Kennelijk w a s d e z e dichter gefascineerd door d e tys iognomie, d e w e t e n s c h a p die uit iemands gelaatstrekken zijn karakter poogt af te leiden. Hij zond e e n silhouet v a n zich­ zelf op a a n d e Zwitserse geleer­ d e Lavater, die oordeelde dat het het gezicht w a s v a n e e n eer­ lijk en gewoon, n a a r zwaar­

Maatschappelijke stellingname achtervolgt politieke psychologen Een voorbeeld. In 1919 wordt d e eerste wereldoorlog definitief afgesloten met het v e r d r a g v a n VersaUles. De onderhandeling e n over d e inhoud v a n d e tekst Advertentie

Erotiek en Gyneacologie; Generaal Berkhof Steeds meer aanklachten tegen gyneacologen: over de contacten en de verleidingen, nóóit in de spreekkamer, daarbuiten moet je 't zelf weten. Generaal Berkhof geschorst: de Nederlandse NAVO-generaal, Neerlands enige strateeg, die in de Limburgse mijngangen steeds Oostduitse spionnen meende te ontwaren. Johnny van Doorn (the Selfkicker) over zijn publiek. Aan de bas: Ray Brown.

De PROMOTIE FABRIEK In het kleurkatern: in vier jaar afstuderen aan het Natuurkundig Laboratorium. Hoe de voorraad Nederlandse 'hersenen' op peil wordt gehouden, en elk jaar 12 gepromoveerde onderzoekers worden afgeleverd. Het FOM en de trillingen van het atoom. Lees: de Promotie-fabriek.

Lees naast uw krant Vrij Nederland

verlopen heel moeizaam. De Amerikaanse president Wilson schrijft persoonlijk d e concepttekst, e n tijdens die onderhandelingen verzet hij zich tot het uiterste tegen wijzingen in die tekst. Veel later m a k e n d e psychologen George e n George aannemelijk dat Wilsons h a r d nekkige g e d r a g m e d e voortsproot uit d e verhouding die Wilson met zijn v a d e r h a d . De rigiditeit in zijn karakter zou alles te m a k e n h e b b e n met het feit dat hij vroeger altijd moest presteren, e n die rigiditeit h a d later belangrijke politieke gevolgen. Een willekeurig voorbeeld w^aaruit blijkt dat d e invloed v a n d e persoonlijkheid v a n e e n politiek leider op het oplossen v a n politieke vraagstukken groot k a n zijn. De politieke psychologie bestudeert echter ook tal v a n a n d e r e onderwerpen die in het boek Politieke psychologie. Inleiding en overzicht n a a r voren komen. Maar liefst dertig b e k e n d e e n minder b e k e n d e w^etenschappers g e v e n in deze bundel vanuit verschillende invalshoeken e e n dwarsdoorsned e v a n persoonlijke a s p e c t e n die v a n invloed zijn op politiek h a n d e l e n . Het g a a t daarbij zowel om individuele burgers als

Ally Smid om groepen e n leiders. De bundel blinkt niet mt in g e d e g e n wetenschappelijk werk, m a a r pretendeert dat ook niet. Hij omvat zesentwintig thema's, variërend v a n vijandbeelden tot verkiezingscampagnes, verdeeld over 148 pagina's, wat al aangeeft dat het boek het karakter v a n e e n r e a d e r heeft gekregen. Van Ginneken zelf noemt het in zijn voorwoord e e n g o e d e dwarsdoorsnede v a n d e politieke psychologie. In d e meeste gevallen h e b b e n d e auteurs hun onderzoeksgebied gedefinieerd, e e n praktijkvoorbeeld g e g e v e n e n d e divers e in omloop zijnde theorieën vermeld. Achterin d e bundel staat e e n bibliografie die vooral d e standaardwerken van de verschillende disciplines bevat. Heel praktisch daarbij zijn d e korte, in e e n of twee zinnen geformuleerde samenvattingen v a n d e diverse boeken. Aanleiding voor d e samenstelling v a n dit boek w a s e e n cong r e s d a t dit j a a r werd georganiseerd door d e International Society of Political Psychology. Die vereniging is in 1977 opgericht

door ruim 200 wetenschappers uit allerlei disciplines. Tot nu toe is d e betrekkelijk jong e politieke psychologie vooral in d e Verenigde Staten e n d e Bondsrepubliek tot ontwikkeling gekomen. De geschiedenis v a n d e politieke psychologie vindt h a a r oorsprong in d e Latijnse l a n d e n . Later drong het ook door in d e G e r m a a n s e e n tenslotte vestigde d e richting zich in d e Angelsaksische landen. Deze ontwikkeling speelde zich af tegen d e achtergrond v a n d e h e e r s e n d e politieke e n economische situatie. In d e G e r m a a n s e l a n d e n werd die situatie gevormd door d e verloren eerste wereldoorlog, d e daaropvolg e n d e golf v a n mislukte revoluties en d e vestiging v a n instabiele republieken. Met n a m e led e n v a n d e liberale joodse intelligentsia in d e grote steden bestudeerden de moderne maatschappij die in opkomst w^as. Sigmund Freud, Karl Jung e n Max Horkheimer richtten hun psychosociale onderzoek op d e thematiek rond autoriteit e n organisatie. Maar je kunt ook zegg e n dat het bij Machiavelli e n Dante allemaal al begon. Voora l MachiaveUi (1469-1527) w a s e e n diep kenner v a n d e mens

Hieronymus v a n Alphen moedigheid neigend mens, g e e n genie. De verpersoonlij­ king v a n d e Nederlandse Ver­ lichting, Ujkt het wel. BulkBoek presenteert Het boek der Verlichting als e e n visite­ kaartje bij d e vijftiende jaar­ g a n g . Het doel v a n d e BuUcBoe­ k e n is om door middel v a n e e n l a g e prijs waardevolle literatuur voor velen toegankelijk te ma­ ken. Een verlichtingsideaal, zou je kunnen denken. Het Bulkboek heeft zijn succes echter te d a n ­ k e n a a n e e n onuitroeibaar Ne­ derlands vooroordeel: dat boe­ k e n hun geld niet w a a r d zijn. Een t w e e d e minder algemeen^ vooroordeel, dat boeken s a a i zijn, wordt door d e serie op e e n verkeerde manier bestreden: door e e n te drukke opmaak. Een kleuter k a n ruiken dat al die steunkleurtjes, kadertjes en a n ­ d e r e fróbeltjes e e n educatief doel moeten verhullen. "Mijn spelen is leren, mijn leren is spe­ len" ­ d a a r trapt hij niet meer in. Een dezer d a g e n verschijnt v a n Het boek der Verlichting echter e e n g e b o n d e n handelseditie, die in ieder geval duurder zal zijn.

Bert P a a s m a n , Het boek der Verlichting, De 18e eeuw v a n A tot Z. BulkBoek, Am­ sterdam. Pnis ƒ5,- De g e b o n d e n h a n delsediüe kost ƒ29,50.

e n diens zwakheden, die d e politicus volgens hem moest uitbuiten. De voor d e h a n d liggende v r a a g die je bij dit onderwerp kunt stellen is hoe objectief e e n 'objectieve studie' v a n 'politieke subjectiviteit' eigenlijk is. Wetenschappelijke objectiviteit zal altijd wel e e n probleem blijven, verzucht Van Ginneken in zijn inleiding, m a a r met d e summier e verklaring die hij daarbij geeft maakt hij zich er mijns inziens te gemakkelijk v a n af. Ook kun je vraagtekens zetten bij d e maatschappelijke neutraliteit v a n deze studie. In het verl e d e n is goed te zien dat d e politieke psychologie vooral tot bloei is gekomen in perioden v a n crisis, dat ze vooral beoefend werd door mensen die voor e e n b e p a a l d e bevolkingsgroep partij h a d d e n gekozen e n dat d e z e steUingname veelal doorwerkte in hun wetenschappelijk e voorsteUing v a n zaken. Men neemt hierbij steeds d e eigen opvattingen e n handelwijzen als norm, en abnormaliseert a n dersdenkenden. Het blijft iets w a t d e politieke psychologie altijd zal achtervolgen, e n wat d e betreffende wetenschappers zich blijvend zouden moeten realiseren.

Politieke psychologie, inleiding en over­ zicht Red J a a p v a n Ginneken e n Ruud Kouijzer S amson Uitgeven], Alphen a a n d e n Rijn/Brussel 1986. Pnjs f33,­.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen