Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 465

10 APRIL 1987 Varga: "We merken dat er ont­ zettend veel overlappingen zijn. Kunsthistorici blijken voor e e n groot deel vergelijkbare dingen te doen als wij e n zij h e b b e n waarschijnlijk het gevoel dal letterkundigen met iets v e r g e ­ lijkbaars bezig zijn." Veldman: "Als kunsthistoricus moet ik m e n o o d g e d w o n g e n op het terrein v a n a n d e r e discipli­ nes b e g e v e n . Je probeert d a n zelf m a a r d e nodige kennis te verzamelen, m a a r d a t k a n niet altijd." Gedreven door het besef dat beide hoogleraren hier ver­ woorden staken d e letterkundi­ gen v a n d e studierichtingen Frans, Engels, Nederlands, Ita­ liaans e n Algemene Literatuur­ wetenschap, e n d e kunsthistori­ ci a a n d e VU enkele jaren gele­ den d e koppen bij elkaar. Der­ gelqke initiatieven zijn ook el­ ders in d e n l a n d e ontplooid, maar het bijzondere hier is dat men zich niet tot e e n b e p a a l d e periode v a n d e cultuurgeschie­ denis beperkte e n dat er onmid­ dellijk initiatieven met betrek­ kmg tot Jhet onderwijs w e r d e n ontplooid.

Wetenschappers bestuderen s a m e n h a n g woord en beeld

Baudelaire en Courbet worden weer buren "Er gaat geen maand voorbij of er wordt wel er­ gens ter wereld een werkverband woord en beeld opgericht," zegt prof. A. Kibédi Varga, hoogleraar Franse letterkunde. Aan de VU be­ staat zo'n werkverband alweer enkele jaren, met als voornaamste resultaten een bijvak woord en beeld en een vrije studierichting wel­ ke, naar alle waarschijnlijkheid, in september zal starten. Ook wordt eind april a a n de VU het eerste internationale Woord­ en Beeldcongres gehouden. Een gesprek met de kunsthistorica prof. Ilja M. Veldman en de letterkundige Varga over de raakvlakken tussen hun disciplines.

Er ontstond e e n gezamenlijk bij­ vakprogramma 'moderne stro­ mingen', waarvoor Italiaans bij­ voorbeeld het futurisme in­ bracht e n Frans het surrealis­ me. Dit p r o g r a m m a is inmiddels alweer door e e n a n d e r vervan­ gen: 'narrativiteit'. Dat handelt over het vertellen v a n verhalen, zowel in woorden als in beel­ den. Beide programma's zullen ook m d e nieuwe vrije studie­ richting gebruikt g a a n worden. Maar ook op het gebied v a n on­ derzoek gebeurt er het e e n e n ander. Zo zijn er enkele promo­ vendi bezig e n binnenkort ko­ men meer d a n zestig weten­ schapppers uit tien l a n d e n a a n de VU bijeen om kennis op het gebied v a n woord e n beeld uit te wisselen. A a n d e organisatie van het congres werken n a a s t de VU het Utrechtse Museum Hedendaagse Kimst en het En­ gelse tijdschrift Word and Ima­ ge mee. Op het congres komen zowel historische (Huygens) als theo­ retische ('some general pro­ blems') onderwerpen a a n d e orde. Ook s t a a n fotografie, ty­ pografie e n grafische vormge­ ving (onder leiding v a n Wim Crouwel) op het programma. En er komen curieuze onderwer­ pen a a n bod, zoals holisme in de achttiende eeuw, d e roman Tnstram Shandy als esthetisch object en woord e n beeld in het oude Egypte. "En d a n h e b b e n nog veel g o e d e en b e k e n d e mensen die e e n lezing wilden komen houden moeten afwij­ zen," vertelt Varga, "gewoon omdat er g e e n plaats meer was."

Raakvlakken Het is duidelijk dat d e combina­ tie van woord e n beeld niet zo­ maar een paraplu is die wordt opgestoken om het ministerie van onderwijs e n wetenschap­ pen te b e h a g e n , dat mimers tiJk IS op samenwerking. Maar waar bevinden zich nu d e raak­ vlakken?

BINNENKORT UNIVERSITEITSRAAD FACULTEITSRADEN^

POSTER

1 T/M 18 MEI 1987

Johan de Koning ze n a d e middelbare school e e n letterenstudie g a a n doen. Ze zijn g e w e n d a a n televisie, a a n stripverhalen, tenzij ze natuur­ lijk uit e e n heel erg kunstmin­ n e n d milieu komen. Hier blijkt d a n dat w e die hele televisiecul­ tuur v a n ze m a a r niks vinden. Via 'woord e n beeld' kun je ze misschien op d e n duur d e juiste kritische instrumenten aanrei­ ken." Schuilt in deze woorden enig cultuurpessimisme of wellicht d e a n g s t dat met d e schriftcultuur d e letterkunde ten o n d e r g a n g g e d o e m d is? "Nee," antwoordt Varga. "Ik denk niet dat er bij ons veel mensen zijn die echt e e n nostalgie koesteren n a a r e e n schriftcultuur. Kijk, het is heel mooi om filologisch bezig te zijn e n oude teksten uit te plui­ zen, m a a r als je m e n s e n e e n vollediger e n rijker inzicht wilt g e v e n in onze cultuur m a g je die teksten niet helemaal isoleren. Vroeger w a r e n woord e n beeld ook veel meer op elkaar betrok­ k e n e n ik denk dat het negen­ tiende­eeuwse universiteitsi­ d e a a l die dingen uit elkaar heeft gehaald."

Werkwijze

Letterkundige Varga e n kunsthistorica Veldman: "Ik lees g r a a g e e n boek en jij kijkt ook g r a a g n a a r schilderijen, toch?" Foto Peter W o l t e r s

"Als je e e n kunstwerk wilt mter­ preteren e n in historische con­ text wilt plaatsen, d a n h e b je ruets a a n het beeld aUeen," zegt Ilja Veldman. "Je probeert d e in­ terpretatie te b a s e r e n op schrif­ telijke informatie. Dus 'woord en beeld' zit, voor wat d e oudere periode betreft, logisch e n n a ­ tuurlijk ingebakken in d e disci­ pline kunstgeschiedenis." "Bij juUie i n d e r d a a d meer d a n bij ons," reageert Varga, "want e e n interpretatie is tenslotte e e n interpretatie in woorden." Veldman: "Dat denk ik ook. Ik wil echter niet z e g g e n dat elke kimsthistoncus zijn interpretatie evenzeer op schriftehjke infor­ matie probeert te baseren. Zelf voel ik me aangetrokken tot e e n werkverband woord en beeld omdat ik dat met name doe e n veel meer d e literatuur erbij be­ trek d a n veel v a n mijn collega's. Ik h e b me altijd bezig gehouden met prenten die met zuiver es­ thetisch zijn bedoeld, m a a r die als communicatiemiddel dien­ den. En er staat meestal ook e e n heleboel tekst op die prenten. Via die combinatie v a n tekst e n beeld kom je tot e e n interpreta­ tie e n die g a je weer inpassen in e e n veel breder kader." Bi) letterkunde bestaat minder d e noodzaak om ook beelden in

AVCA^U

het onderzoek e n onderwijs te betrekken. Varga noemt echter t w e e overwecfingen om het toch te doen. Een ervan is methodo­ logisch v a n a a r d : "Je vraagt je af of niet alle soorten kunstwer­ ken volgens dezelfde methode besproken e n beschreven kun­ n e n worden. W a a r o m zouden w e e e n onderscheid moeten m a k e n tussen verbale e n visue­ le kunstuitingen? Wij geven op onze colleges e e n interpretatie v a n e e n sonnet v a n Baudelaire e n d e kunsthistorici g e v e n o p h u n colleges e e n mterpretatie v a n e e n schüdenj v a n Courbet. Doen d e kunsthistorici d a n heel iets a n d e r s of gebruiken ze de­ zelfde methode?"

Televisie De a n d e r e overweging om beel­ d e n in onderwijs e n onderzoek t e betrekken heeft te m a k e n met d e opmars v a n d e beeldcultuur. Varga: "Voor heel veel m e n s e n verschijnt het woord tegen­ woordig m s a m e n h a n g met vi­ suele elementen. De tijd die d e meeste mensen a a n e e n boek met alleen m a a r letters beste­ d e n IS vrij gering. Je komt ook studenten tegen die zeggen dat ze e e n grote breuk ervaren als

Uit publicaties v a n Veldman e n Varga blijkt dat hun werkwijze verschilt. Veldman g a a t bijvoor­ beeld uit v a n e e n zestiende­ e e u w s e prent v a n e e n jager die o p e e n driesprong staat. Hij k a n t w e e w e g e n kiezen e n op alle­ bei die w e g e n rent al e e n a a n ­ trekkelijke h a a s voor h e m uit. Het onderschrift m a a k t duidelijk d a t d e prent ons erop wil wijzen d a t niemand twee heren k a n dienen. Uit e e n a n d e r e tekst die Veldman e n er d a n bij betrekt, blijkt dat w e bij die twee heren a a n God e n het geld moeten denken. De moralistische strek­ king wordt vervolgens in e e n b r e d e r k a d e r geplaatst. De a a n d a c h t v a n Varga g a a t echter ook uit n a a r vormele­ menten. Hij zoekt n a a r analo­ gien in het gebruik v a n visuele e n verbale middelen binnen be­ p a a l d e stromingen. In d e surre­ ahstische schilderkunst k w a m bijvoorbeeld d e froffage­tech­ niek op: op e e n doek w e r d e n eerst kleuren aangebracht, die vervolgens met e e n e g a l e l a a g w e e r w e r d e n afgedekt en d a a r ­ n a ging d e schilder krassen in die e g a l e l a a g . Deze techniek wordt vergeleken met d e écritu­ r e automatique: schrijvers volg­ d e n hun associaties, zonder tus­ senkomst v a n d e ratio. Beide technieken wekken d e sponta­ niteit op e n bieden d a a r m e e het onderbewuste d e k a n s om n a a r bmten te treden. Veldman b e a a m t het verschil in beide werkwijzen. "Maar," zegt ze, "dat heeft ook met d e periode te maken. Ik g a uit v a n contem­ poraine theorievorming e n d e kunst w a s in d e zestiende e e u w informatief bedoeld. Esthetische prmcipes w e r d e n p a s later a a n ­ geroerd." Varga: "Voor d e moderne tijd kun je concreter werken, zonder uit te g a a n v a n die theorievor­ ming. Je kunt symbolistische ro­ m a n s e n symbolistische schilde­ rijen n e m e n e n d a n niet kijken

n a a r d e theorie die ze verbindt m a a r n a a r d e analogieën." N a enige discussie ziet Veldman echter toch mogelijkheden om ook in oudere periodes te kijken n a a r analocfien in het gebruik v a n woord­ e n beeldmiddelen e n geeft ze e e n voorbeeld: "Lite­ raire principes als d e eenheid v a n handeling worden ook op schilderijen toegepast. In d e ze­ ventiende eeuw, als d a t princi­ p e opkomt, verdwijnen die klei­ n e celletjes op d e achtergrond die e e n a n d e r e scene uit het v e r h a a l w e e r g e v e n d a n het hoofdtafereel."

Psychologie In d e nieuwe vrije studierichting zullen niet alleen letterkunde e n kunstgeschiedenis worden be­ trokken. Het IS d e b e d o e h n g dat er ook a a n d a c h t wordt ge­ schonken a a n mediakunde e n perceptiepsychologie. Media­ k u n d e v a n w e g e d e kennis v a n audiovisuele middelen, m a a r w a a r o m perceptiepsychologie? "Er zit e e n b e p a a l d e structuur in d e waarneming," ' antwoordt Veldman. "Bij het bekijken v a n e e n schilderij g a a t het oog bij­ voorbeeld v a n rechts n a a r links. Dat heeft consequenties voor d e compositie. Als je schilderijen in spiegelbeeld vertoont, wat bij­ voorbeeld bij e e n dia wel e e n s gebeurt, zien ze er heel gek uit. Wellicht heeft dat ook te m a k e n met het feit dat wij v a n hnks n a a r rechts schrijven, want het schijnt dat M a r o k k a a a n s e kin­ dertjes a n d e r e principes heb­ b e n . En het Arabische schrift g a a t v a n rechts n a a r Hnks." Tot slot v a n het gesprek d e v r a a g v a n d e hiërarchie der kunsten. Welke is het belang­ rijkst: woord of beeld? Varga: "De hiërarchie is v a a k histonsch b e p a a l d . In retorische theorieën in d e oude tijd overheerst het woord vaak. A a n d e a n d e r e kant h e b je in d e negentiende e e u w ontzettend veel romans w^aarin een schilder d e hoofdfi­ guur is. De schilder is d a n d e absolute kunstenaar die d e per­ fectie veel n a d e r bereikt d a n d e schrijver." Het h a n g t i n d e r d a a d v a n d e pe­ riode af, b e a a m t Ilja Veldman. M a a r op d e v r a a g welke v a n d e t w e e nu het belangrijkst is wil g e e n v a n beiden e e n antwoord g e v e n . Hoe wijd d e grenzen tus­ s e n d e disciplines ook worden opengesteld, w e blijven a c a d e ­ micus. "Ik lees g r a a g e e n boek e n jij kijkt ook g r a a g n a a r schil­ derijen, toch?" zegt Veldman. Ze blikt n a a r h a a r collega, die in­ stemmend knikt, m a a r zich ver­ d e r zo stilletjes mogelijk houdt.»

Advertentie

VRkJ NEDERLAND

KOMBRINK ALS PIONIER? ( . t s p r t k nut Hans K o m b r i n k . llnaiKitLl expert \an de P\d V \ K pionitr dott hij t t n n i i t i u i aan>al op de uitkeringen Wordt hi) (dus) pana in dt partij ' l n t e r \ i t « hranijOis Jat oh i\ol)e!pri|s ye neeskunde) o\er de'sihoonhe'id \.iii de wtlensehap. kanker en aids. proltssor /onnebloeni en hoe haetenen het doen Iimias Ross in (.ethstmane. een thrillei sehri)\er op /oek naar Iran^ale m Israel I heo \ a n d o y h en l e i ug naar ()ej*st}iecst

BERICHTEN UIT DE AIDS-KLINIEK In dt \trnie'u\\de bi|lajït. jiioter formaat een sehokktnde rtportajje "l*ro};nost N u l ' beiiehlen uit dt \ids-khnie'k Htn niaand op de afdelinjj (. 5-Noord \ j n het \ M C In \ N \ itotkenl)i|lage ltrie\en >an lerotn Brouwers De nieuwe Naipaul Maitrtssts

Wie er^ns voor staat, leest Vrü Nederland.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen