Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 375

27 FEBRUARI 1987 De postmoderne filosofie uit Frankrijk wekt bij sommigen een mateloze irritatie op. Vrij Nederlandredacteur Carel Pee­ ters schreef enkele weken gele­ den: "Wat door het postmoder­ nisme dus onmogelijk is gewor­ den is intellectuele kritiek, w a n t daarvoor is enig houvast nood­ zakelijk. Met het radeloze relati­ visme v a n het postmodernisme valt geen zinnig woord te wisse­ len, omdat aUe begrippen w a a r ­ mee men zou wUlen werken on­ houdbaar worden verklaard." Aldus de getergde criticus. Valt er met d a t soort volk inder­ daad g e e n fatsoenlijke discus­ sie meer te voeren ? Laurens ten Kate oordeelt aanmerkelijk mil­ der: "Ik k a n goed begrijpen d a t 3e je in e e n dialoog niet wüt vastleggen op é é n vast stand­ punt. Er ontstaat e e n veel vruchtbaarder dialoog w a n ­ neer de gesprekspartners zich niet verschansen op é é n plek; anders krijg je het g e m a k v a n de polemiek waarbij twee standpunten diametraal tegen­ over elkaar s t a a n e n m e n ver­ volgens stevig op elkaar in g a a t rammen. Dat is ook e e n manier van discussie, alleen wel e e n tamelijk g e a m p u t e e r d e manier. De Franse filosofen gooien juist alles open e n het is d e v r a a g waar je d a n uit komt. Dat is iets wat mij telkens weer uitdaagt." Bij Ten K ate dus g e e n irritatie, maar fascinatie. Zelf is hij met name een kermer v a n het werk van Georges BataUle, d e Fran­ se... ja, h o e moet je h e m noe­ men? In zijn doctoraalscriptie duidde Laurens ten K ate h e m als volgt a a n : "schrijver e n dich­ ter, ethicus en pornograaf, sys­ tematicus e n waanzinnige, eco­ noom en socioloog, atheïst en heilige, extremist en bibliothe­ caris." Sommige v a n zijn boe­ ken hebben in Frankrijk l a n g e tijd tot d e verboden literatuur gehoord.

In Nederland zijn v a n h e m al­ leen in d e jaren zestig op d e golven v a n d e sexuele revolutie een p a a r heftige, erotische ro­ mans vertaald. M a a r d e laatste jaren is d e belangstelling voor BataiUe p a s echt losgekomen; daarvan getuigt ook d e in eigen beheer uitgegeven scriptie v a n Ten Kate uit 1984 die inmiddels aan zijn zesde druk toe is. Ba­ taifle (1897­1962) is ontdekt als één van d e voorlopers v a n d e moderne filosofen; hij heeft e e n diepgaande invloed uitgeoe­ fend op vrijwel alle gevierde ve­ detten v a n het Parijse denken: Roland Barthes, Michel Fou­ cault, Jaques Derrida, Gilles De­ leuze, Jean Baudnllard e n op schrijfsters als Marguerite Du­ ras en Hélène Cixous.

Organisator cyclus Bezinningscentrum over v o o r a a n s t a a n d e Franse filosofen Laurens ten K ate:

'Het gaat om een vrijheid zonder voorbehoud' Het epicentrum van de moderne filosofie ligt al sinds jaar en dag in Parijs. Met soms enige de­ cennia vertraging beginnen de invloeden daar­ van ook in Nederland door te sijpelen. Op de VU organiseert het Bezinningscentrum nu een lezingenserie over enkele van de meest voor­ aanstaande Franse denkers. Laurens ten Kate. als theoloog afgestudeerd a a n de universiteit van Utrecht, bereidde aUes voor en hield zelf ook één van de lezingen. Een interview over ra­ tionaliteit, verspilling en engagement.

I

Laurens ten K ate

r e a g e e r d e n : "Zij vonden dat d e maatschappij g e b a s e e r d w a s o p arbeid e n orde, het principe Wat trekt Laurens ten Kate nu zo v a n het nut e n d e doelmatig­ aan in het werk v a n Bataille? heid. Dat is e e n keurslijf dat d e maatschappij a a n d e kant no­ "Hij is het prototype v a n zo'n dig heeft om te kunnen overle­ franse füosoof die zich met enorm veel dingen bezighoudt: ven. Tegelijkertijd staat het iets a n d e r s in d e weg, het doet iets met kunst e n literatuur, net zoals Sartre m a a r d a n nog veel bre­ verloren g a a n . Wat d a t precies der. Hij schrijft over mystiek, re­ is, laat zich moeilijk onder woor­ d e n brengen, m a a r het heeft te ligie, antropologie, economie, en overal heeft hij e e n serieus te m a k e n met gebieden als mys­ nemen bijdrage over. In 1982 tiek, religie, erotiek, kunst." kwam ik voor het eerst met h e m ­ "BataUle gebruikt het begrip 'verspUUng'; d e verspillende in aanraking, het interesseerde g a v e , het geven zonder dat er me, en toen: doorlezen, doorle­ iets voor terugkomt; iemand die zen, doorlezen; het hield niet zich ongeconditioneerd geeft. meer op. Hij heeft elf delen ver­ Dat staat tegenover het nut dat zameld werk geschreven, dus altijd g e b a s e e r d is op d e ruü: daar ben je wel eventjes m e e voor wat, hoort wat. Het fascis­ bezig." m e is e e n politieke beweging We trachten d e franse filosofie die ruimte geeft a a n d a t verspil­ in een wat breder historisch ka­ lende element, a a n d a t g e n e der te plaatsen. Laurens ten w a t niet nuttig is. In die zin werd Kate legt uit op w a t voor wijze het fascisme serieus g e n o m e n Bataille en geestverwanten als door die filosofen. Wat zij d a a r Maurice Blanchot e n Pierre tegenover steUen is het zoeken Klossowski in d e jaren dertig e n n a a r w e g e n om die verloren g e ­ veertig op d e toenmalige m a a t ­ g a n e ruimte op d e rationele schappelijke omstandigheden

Verspilling

Foto Bram de Hollander

orde terug te veroveren, zonder te vervallen in fascistische ter­ reur." Weldenkende mensen, werp ik tegen, s t a a n d o o r g a a n s zeer w a n t r o u w e n d tegenover niet­ rationele praktijken, vooral w a n n e e r ze verbonden worden rnet massabewegingen; w a n ­ n e e r m e n s e n het zelfstandig d e n k e n stopzetten zouden ze ontvankelijk worden voor d e manipulaties v a n grote leiders. "Dat is het b e k e n d e stramien", zucht Laurens ten K ate. "Het is met n a m e Nietzsche geweest die getracht heeft om w a t meer te zeggen over w a t menselijk­ heid is. Het intellect is m a a r é é n v a n d e o r g a n e n in het lichaam, er zijn veel a n d e r e organen, zin­ tuigen, die d a a r volstrekt onder­ geschikt a a n g e m a a k t zijn. Hij probeert e e n nieuwe notie v a n het lichaam op te roepen, d e leidraad v a n het lijf. De Franse filosofie werkt verder op die kri­ tiek, w a a r d o o r het fascisme in e e n geheel a n d e r blikveld komt te staan. Het probleem is d a n veel eerder dat in d e burgerlijke

Koos Neuvel samenleving het rationele h a n ­ d e l e n zo extreem benadrukt wordt; enerzijds is d a t wel nood­ zakelijk, m a a r er moet ook e e n h o g e prijs voor b e t a a l d worden. Dat weggedrukte komt op e e n wel bijzonder spookachtige m a ­ nier terug in het fascisme."

Apartheid Maar biedt het benadrukken v a n d e beperktheid v a n d e rationele orde ook e e n politieke strategie t e g e n fascisme? Franse filoso­ fen lijken zich sowieso w a t afzij­ dig te houden v a n bemoeienis met actuele politieke vraagstuk­ ken? "Dat laatste valt wel mee. Door­ g a a n s stelt m e n zich gewoon op achter alle rationele pogingen om fascisme en racisme te b e ­ strijden. Vorig j a a r is er bijvoor­ beeld nog e e n heel mooi bun­ deltje uitgekomen o p g e d r a g e n a a n Nelson Mandela. Daarin h e b b e n mensen als Blanchot, Derrida, Deleuze ieder e e n stuk­ je geschreven over d e waanzin v a n d e apartheid. M a a r ook in d e jaren dertig e n veertig zijn veel F r a n s e filosofen lid g e ­ weest v a n d e communistische partij. Vooral n a d e oorlog h a d d e POF veel krediet als partij die e e n a l g e m e n e oppositiehou­ ding uitstraalde. Daar sloten ve­ len zich bij a a n , hoewel h u n denkbeelden soms op g e s p a n ­ n e n voet stonden met het mar­ xisme." "Wel b e w a a r t m e n e e n zekere reserve tegenover d e politiek. Het idee d a t je e e n g o e d e sa­ menleving krijgt door m a a r d e juiste regels e n wetten te formu­ ieren en ervoor te zorgen d a t d e m e n s e n zich volgens die wetten g e d r a g e n , wordt door h e n met e e n glimlach bezien. Er bestaat e e n vitale impuls buiten d e ra­ tionele orde om, die zich niet in regels e n wetten laat verordon­ neren. Het n a d e n k e n d a a r o v e r k a n nooit e e n nieuw politiek perspectief zijn en m e n is d a a r ­ om ook zeer bescheiden in d e steUingname. Zodra je d a t er wel v a n maakt, krijg je fascis­ me, d e kanalisering v a n het on­ kanaliseerbare. Het g a a t om e e n vrijheid zonder voorbe­ houd." "Dat p a r a d o x a l e is zeer belang­ rijk. Enerzijds is m e n zeer huive­ rig om zich uit te spreken over e e n a n d e r e levensstijl e n e e n a n d e r e ethiek, m a a r a a n d e a n ­ d e r e kant is m e n er toch wel m e e bezig. Foucault is d a a r e e n sprekend voorbeeld van. Zijn le­ v e n lang is hij bezig geweest om te laten zien h o e door b e p a a l d e machtsvormen mensen b e ­ h e e r s b a a r g e m a a k t worden. M a a r w a t d a a r m e e nu verloren gaat, d a t g e n e w a t buiten die b e h e e r s b a a r h e i d valt e n h o e d a a r vorm a a n te geven, d a t heeft hij nooit durven aandui­ d e n . Hij heeft wel degelijk e e n doel: d e mensen a a n het den­ ken te zetten. Er zit e e n strategie achter, m a a r a a n d e a n d e r e kant m a g het nauwelijks die n a a m hebben. Ondertussen d e e d hij buiten zijn oeuvre om m e e a a n allerlei politieke activi­ teiten: voor verbetering v a n d e leefomstandigheden v a n ge­

vangenissen, voor homosexue­ len; m a a r d a t d e e d hij stilzwij­ gend, als é é n v a n d e velen. Hij heeft er ook in interviews altijd zeer terughoudend over g e ­ d a a n , op het irritante af. Men spreekt zich dus wel uit, m a a r buiten d e context v a n het werk."

Abnormaal Maar het engagement van filo­ sofen in de lijn van Bataille en Foucault verschilt van het enga­ gement van filosofen als Sartre en Simone de Beauvoir? Laurens ten Kate: "Het g a a t niet om twee verschülende vormen v a n e n g a g e m e n t die tegen el­ k a a r opboksen, m a a r er is wel e e n verschil. Sartre trachtte al­ les w a t er g e b e u r d e op terrei­ n e n als literatuur, religie etc. te toetsen a a n b e p a a l d e grond­ w a a r d e n . Eén v a n die grond­ w a a r d e n w a s het streven n a a r vrijheid in elke mens. Dat w a s zijn vorm v a n anti­fascisme. Als hij bijvoorbeeld teksten b e ­ spreekt, heeft hij d e neiging om die beoordelen op d e mate w^aarin hij zijn eigen idealen d a a r in terugvindt. Het gevolg is e e n tamelijk gedecideerde, oor­ logszuchtige toon: iets is goed of het is slecht." "In d e kring rond Bataille vindt m e n poUtiek e n g a g e m e n t ook wel belangrijk, m a a r ze wülen het schrijven niet ondergeschikt m a k e n a a n het politieke e n g a ­ gement. De existentialisten h a n ­ teren d e t a a l om b e p a a l d e doe­ len te bereiken en idealen uit te d r a g e n , terwijl BataUle en zijn geestverwanten ook a n d e r e vormen v a n schrijven willen ontwikkelen; e e n betrokkerUieid o p het schrijven zelf en e e n ver­ dieping v a n w a t met d e taal al­ l e m a a l mogelijk is. En als m e n teksten bespreekt, bekritiseert m e n die ook niet vanuit e e n standpunt buiten d e tekst, m a a r m e n duikt er helemaal in e n m e n tracht zich al schrijvende e e n mening te vormen." "Sartre w a s in wezen e e n ratio­ nalist die al die belangstelling v a n d e a n d e r e n voor w a t niet in d e rationele orde past, m a a r 'es­ capisme' vond. A a n d e a n d e r e kant w a s hij echter ook gefasci­ n e e r d door 'abnormale' schrij­ vers als Jean Genet e n Baude­ laire, w a a r hij brüjante e s s a y s over geschreven heeft; schrij­ vers die veel sterker verwant lij­ ken met BataUle; en dankzij h e m is ook d e 'waanzinnige' toneel­ schrijver Artaud uit d e gevan­ genis vrijgelaten. Het Ugt dus aÜemaal iets g e n u a n c e e r d e r d a n je op het eerste gezicht zou denken."

Advertentie

De Voedselpakketten van de EG De hilarische winlervuedselhiilp van de KJ voor bevroren Nederland: de pakketten werden zelfs nooit gemaakt De ellebogen in de \ VD, oftewel: dansen op hel lijk van Rudolf de K orte. Inlerview: Alexandre graaf De Marenches, ex­chef van de Franse Geheime Dienst. Sino­ loog hdward \ e r m e e r : de 800 machligsie Chi­ nezen, en de kunsl van het China­watchen. Op de snijzaal: wat gebeurt met de Ier beschikking van de wetenschap gestelde lichamen''

Kunst voor de massa Museum­directeur Rudi Pu^hs over kunst, en de rijen voor het museum. In de bijlage: voorheen een suctesarlikel, thans onverkoopbaar. H t T B L L R T H U I S . Wal gebeurt er en moet het bhjven*

Wie ergens voor staat, leest Vrü Nederland.

tl

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen