Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 187

7 NOVEMBER 1986 In 1971 d e e d zich e e n curieus incident voor w a a r Drenth bij betrokken w a s . Zijn tegenspeler w a s d e v e r m a a r d e , voormalige studentenleider, Ton Regtien. Het w a s e e n tijd w a a r i n d e lucht bezwangerd w a s v a n d e weten­ schapstheoretische debatten over waardenvrijheid versus politieke betrokkenheid. M a a r bij dit incident bleef het niet bij e e n debat, m a a r twee denkwe­ relden k w a m e n letterlijk op h a r d h a n d i g e wijze met elkaar in botsing. Zowel het onderzoeksteam v a n Drenth als dat v a n Regtien be­ studeerden tegelijkertijd wat d e effecten v a n het invoeren v a n ploegendienst zouden zijn voor het leven v a n d e werknemers. Hun uitgangspunten e n w e r k ­ ' wijze verschilden echter nogal v a n elkaar. Regtien m a a k t e eerst e e n studie v a n d e ploe­ gendienst, sprak met m e n s e n die er al in werkten, e n k w a m tot d e conclusie d a t e e n dergelijk systeem o n a a n v a a r d b a a r w a s ; vanuit dat uitgangspunt zette hij zijn onderzoek op. Het onder­ zoek v a n Drenth ging d a a r e n t e ­ g e n niet uit v a n e e n duidelijk uitgangspunt voor of tegen ploe­ gendienst. De verwijten vlogen over e n weer. Het onderzoek van Drenth zou bedoeld zijn om d e fabrieksdirectie informatie in h a n d e n te geven, voor hoeveel loonsverhoging d e werknemers bereid zouden zijn d e ploegen­ dienst te accepteren. Het onder­ zoek v a n Regtien zou d e meest elementaire criteria v a n weten­ schappelijke betrouwbaarheid ontberen. Zeker is wel dat er een dusdanige stemming in het Groningse gebied tegen d e VU­ psychologen ontstond, dat ze in ieder geval d a a r hun biezen konden pakken; het gebied w a s ononderzoekbaar geworden. Nu, vijftien j a a r later, k a n Drenth met e e n zekere rust te­ rugblikken op d e affaire. "We h e b b e n d a a r n a ook nooit meer last v a n ze g e h a d , want die be­ weging, die themagroep Noord­ Nederland zoals ze heetten, is n a e e n j a a r of tien e e n zachte dood gestorven," zegt hij met d e zekerheid v a n d e g e n e die weet dat alleen het werkelijk w a a r ­ devolle d e grillen v a n d e tijd trotseert. Hij karakteriseert d e b e n a d e r i n g v a n Regtien e n zijn c o m p a n e n als "een prachtig staaltje v a n politieke weten­ schap, w e t e n s c h a p in dienst v a n d e politiek. Mijn opvatting is dat w a n n e e r d e w e t e n s c h a p op die manier gecorrumpeerd wordt, het snel met h a a r is afge­ lopen. Niemand heeft behoefte a a n e e n extra politieke stem v a n studenten en medewerkers. W a a r m e n wel in geïnteres­ seerd is, is het onafhankelijk oordeel v a n d e wetenschap."

Literair Tegenover wat in d e ogen v a n Drenth aberraties zijn, staat zijn eigen waardenvrije positivisme. Hij heeft zich met n a m e a a n het begin v a n zijn carrière beijverd d e psychologie e e n steviger w e ­ tenschappelijke basis te geven; om het vak te ontdoen v a n d e fenomenologische, literaire, Duits georiënteerde psycholo­ gie. In het bijzonder hekelde hij d e grafologie, waarbij m e n door a n a l y s e v a n iemands h a n d ­ schrift d e geheimen v a n zijn persoonlijkheid trachtte te ont­ r a a d s e l e n . Ook d e Rohrschach­ test moest het ontgelden (daar­ bij moet iemand zeggen wat voor figuur hij in e e n inktvlek ziet; d e uitspraak v a n d e betrok­ ken persoon zou veelzeggend zijn over diens karakter). In plaats d a a r v a n up shte Drenth e e n angelsaksisch geo­ riënteerde psychologie, met veel 'harde' methoden en tech­

P s y c h o l o o g prof. D r e n t h krijgt o n d e r s c h e i d i n g

De vernuftige voorspellingen van de testpsychologie Sinds hij rector magnificus is, besteedt prof. dr. P.J.D. Drenth nog m a a r e e n handjevol uren per week a a n zijn vak, d e psychologie. Dat zijn rec­ torsfunctie bijna al zijn tijd opslokt is goed te merken als w e binnenkomen; hij is net bezig met het strikken v a n zijn zwarte das, zodat hij n a afloop vari het interview alleen nog m a a r zijn toga hoeft a a n te doen om weer snel n a a r e e n oratie toe te kunnen. Het interview wordt echter gehouden met 'Drenth als psycholoog', ter gelegenheid v a n hetiéit dat het Nederlands Instituut v a n Psychologen hem voor zijn ver­ diensten in d e ontwikkeling v a n d e testpsycho­ logie e e n onderscheiding heeft toegekend, die v a n d a a g wordt uitgereikt.

Foto AVC/VU

nieken. Dat d e e d hij met n a m e in e e n inleiding over d e testpsy­ chologie die hij in 1965 schreef­ .Het boek werd e e n bestseller, er zijn ongeveer 30.000 exem­ p l a r e n v a n verkocht. L ange tijd heeft het boek op d e boekenlij­ sten v a n alle psychologie­oplei­ dingen in Nederland g e s t a a n . Het belancfrijkste doel v a n Drenth w a s om d e betrouw­ b a a r h e i d v a n wetenschappelij­ k e uitspraken te vergroten, d e psychologie moest e e n voor­ spellende w a a r d e krijgen; door middel v a n onderzoek n a a r ie­ m a n d s persoonlijkheid moet voorspeld kunnen worden in hoeverre hij of zij geschikt is voor e e n beroep of opleiding. Nu is voorspellen g e e n eenvou­ dige zaak; individuen h e b b e n immers d e onhebbelijke ge­ w^oonte zich niet a a n d e voor­ spellingen v a n wetenschappers te houden. Maar d a a r g a a t het ook niet om. Op grond v a n on­ derzoek n a a r e e n groot a a n t a l gelijke gevallen tracht men a a n te tonen dat iemand met be­ p a a l d e karaktereigenschappen e e n grote k a n s heeft om ge­ schikt te zijn voor e e n b e p a a l d e functie. Een kwestie v a n k a n s ­ berekening dus. Zo'n psychologische test k a n nogal belangrijk zijn; het k a n

m e d e d a a r v a n afhangen of e e n soUicitant a a n g e n o m e n wordt voor e e n b a a n . Het is d a a r o m v a n levensbelang om 'goede' antwoorden te g e v e n op d e vra­ g e n v a n e e n psychologische test; dat wil zeggen dat e e n solli­ citant vooral die persoonlijk­ heidskenmerken tot uitdrukking zal proberen te brengen w a a r ­ v a n hij veronderstelt dat ze b e ­ langrijk zijn. W a n n e e r je al d a n niet terecht het beeld wüt op­ h a n g e n dat je e e n open, sociaal m e n s bent, omdat je denkt d a a r m e e je b e r o e p s k a n s e n te vergroten, d a n zijn b e p a a l d e antwoorden ongewenst; w a n ­ n e e r je verklaart g r a a g boeken te lezen, zal m e n je eerder een­ zelvig noemen; w a n n e e r je d a a r e n t e g e n verklaart g r a a g uit te g a a n , d a n zal m e n je snel­ ler d e b o v e n g e n o e m d e karak­ tereigenschap toedichten.

Escalatie Het ligt voor d e h a n d dat er psy­ chologen zijn die g r a a g , voor geld, bereid zijn om mensen die e e n psychologische test moeten o n d e r g a a n e e n handje te hel­ pen; die aanwijzingen geven h o e men het gunstigste uit zo'n test k a n komen. De psycholoog

Koos Neuvel drs. J.J.R. van Minden geeft bij­ voorbeeld cursussen hierin e n b e h a l v e dat heeft hij ook e e n boek geschreven Alles over de psychologische test, dat gretig aftrek vindt bij testkandidaten. A a n Drenth v r a a g ik d a a r o m of dergelijke ontwikkelingen niet leiden tot e e n b e w a p e n i n g s ­ wedloop, e e n escalatie v a n psy­ chologische kennis, waarbij d e e n e partij d e a n d e r e partij te slim af probeert te zijn ? Dren­ th:"lk wil niet zonder meer zeg­ g e n dat die ontwikkeling heel g o e d of heel slecht is. Ik zou er t e g e n zijn als in e e n boek d a a d ­ werkelijk stukken v a n d e test w e r d e n gepubliceerd. Je b e w a ­ pent d a n mensen die het boek h e b b e n gelezen en die zijn niet m e e r vergelijkbaar met m e n s e n die het boek niet h e b b e n gele­ zen. D a a r is niemand bij ge­ b a a t . De kwaliteit v a n tests wordt toch b e p a a l d door het feit d a t mensen d a a r g e e n kennis v a n hebben. Als e e n test pu­ bliek beschikbaar is, moet je zelf a l weer e e n e v e n nieuwe test ontwikkelen die kwalitatief v a n e v e n goed niveau is." "Het is een misverstand om te d e n k e n dat het voor d e sollici­ tant e e n pré is, als er g e e n goe­ d e test meer zou b e s t a a n . Dan kom je toch weer in e e n situatie terecht dat er alternatieve me­ thoden gebruikt worden, grafo­ logie, kruiwagens etcetera; me­ thoden die e e n veel lagere vali­ diteit bezitten. Het a a n t a l wille­ keurige, onrechtvaardige be­ slissingen neemt weer sterk toe. W a n n e e r e e n cursus of e e n boek echter gebruikt wordt om m e n s e n v a n hun angst voor d e psychologische test af te helpen, d a n is er niets op tegen." Maar verkleint het de waarde van een psychologische test niet, dat mensen altijd bew u st rekening ho u den met wat er van hen gevraagd wordt, dat mensen die capaciteiten uz llen uitvergroten waarvan ze veron­ derstellen dat ze belangrijk zijn? Volgens Drenth hoeft dat niet. "InteUigentie kun je niet verval­ sen, bij karaktereigenschappen k a n dat soms wel, vooral bij vragenlijstjes w a a r v a n je d e sleutel kunt doorzien. Er zijn tes­ tjes waarbij dat toch heel moei­ lijk te ontdekken valt, w a a r d e sleutel heel ingewikkeld is." Hoe ingewikkeld het k a n zijn, laat Drenth zien in e e n voorbeeld. "Stel dat je vertegenwoordiger wüt worden e n je moet invuUen of je e e n voorkeur hebt voor

bruine d a n wel voor zwarte schoenen. Je kunt zwart kiezen, e e n beetje conservatief; m a a r w^aarom zouden ze juist niet ie­ m a n d wUlen dat iemand d a a r doorheen breekt, misschien wil­ len ze wel liever een ietwat non­ conformistisch, creatief iemand; dus d a n kies je voor d e bruine schoenen. Maar d e volgende slaat weer d e bodem uit die re­ denering. Je krijgt d a n het Dros­ te­effect." M a a r het k a n n o g vele malen ingewikkelder. Dat blijkt uit het v e r h a a l dat Drenth vertelt over e e n onderzoek in d e Verenigde Staten. D a a r werd onder a n d e ­ re d e v r a a g gesteld a a n men­ s e n hoe v a a k ze n a a r d e kerk gingen. Ze konden d a a r o p ant­ woorden met: regelmatig, soms e n nooit. "We h e b b e n uitgere­ kend dat als je het antwoord 'regelmatig' serieus zou nemen, er in d e staat Minnesota tien keer zoveel kerken zouden moe­ ten staan, die elke zondag prop­ vol zitten. Dat is dus niet e e n antwoord dat aangeeft of m e n n a a r d e kerk g a a t of niet." Je zou nu veronderstellen dat zo'n onderzoek dus waardeloos is, m a a r e e n psycholoog is niet onder é é n hoedje te v a n g e n . Drenth: "Een belangrijke pre­ dictor is d e perceptie v a n d e o n d e r v r a a g d e v a n wat e e n ge­ wenst antwoord is. Dat k a n d e basis v a n d e voorspelling zijn e n h e l e m a a l niet of hij wel of niet zo is." Dat klinkt nogal cryp­ tisch, m a a r Drenth Hcht zijn Amerikaanse voorbeeld n a d e r toe. "Er werd e e n hearing v a n d e Amerikaanse s e n a a t gehou­ d e n v a n w e g e e e n aanklacht: er m a g in d e Verenigde Staten niet n a a r iemands religieuze voor­ keur g e v r a a g d worden. Maar d e onderzoeker antwoordde dat hij ook h e l e m a a l niet gemteres­ seerd w a s in d e religieuze voor­ keur. Hij w a s alleen genteres­ seerd in het antwoord dat men­ sen zouden geven. In dit geval ging het erom dat het antwoord e e n relatie zou kunnen vertonen met b e p a a l d e psychiatrische patiënten." Daar begrijp ik niets van. "Wat ik bedoel te zeggen is dat m e n probeert b e p a a l d e psycho­ tische patiënten te identificeren. W a n n e e r manisch­depressieve m e n s e n significant vaker ant­ woorden dat ze regelmatig n a a r d e kerk g a a n d a n gezonde mensen, d a n is het g e v e n v a n dat antwoord op zichzelf, e e n kleine, bescheiden indicatie voor dat type psychose. Dat ge­ beurt d a n wel binnen het geheel v a n e e n uitgebreide vragenlijst, waarbij e e n b e p a a l d soort ant­ woordpatroon representatief is voor d e manisch­depressieve psychose." Op zoveel vernuft v a n d e w e t e n s c h a p w a s ik niet voorbereid. Als het gesprek met Drenth is afgelopen diuzelt het m e nog lang dat e e n onbenulli­ g e v r a a g in e e n psychologische test zulke diepe achtergronden k a n hebben.

Advertentie De redaktie van Ad Valvas zoekt ter aanvulling van haar mede­ werkersteam op korte termijn een

journalistieke medewerl<(st)er Taak: Regelmatig leveren van bijdragen t.b.v. de universitaire nieuws­ voorziening (verslaggeving, interviews, rubrieken, etc), speciaal over bèta-onderwerpen. De redaktie vraagt: Een journalistieke p en (gevoel voor nieuws; heldere, bondige schrijfstijl) en betrokkenheid bij het universitaire ge­ beuren, met name op de VU. De journalistieke medewerk(st)er zal algemeen inzetbaar moeten zijn. Hij/zij zal minimaal een jaar beschik­ baar moeten zijn. Voor zijn/haar bijdragen ligt een redelijke vergoeding in het verschiet. Gezien de samenstelling van het team van journalistieke medewerkers wordt vrouwen nadrukkelijk verzocht te solliciteren. Sollicitaties zenden aan: Vrije Universiteit, Redaktie Ad Valvas (kamer O D - O 1, Hoofdgebouw), Postbus 7161, 1007 MC Amsterda Nadere informatie? Bel (548) 6930.

D

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen