Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 522

15 MEI 1987 VU-onderzoekers w e e r s p r e k e n 'onheilspredikers' in VPRO-serie

Manipulatie met pre-embryo's zal geen hoge prioriteit krijgen Twee m a a l per d a g n a a r het ziekenhuis voor hormooninjecties om een meervoudige eisprong te stimuleren en de hele d a g aUe urine opsparen: dat is het programma v a n d e beginfase v a n e e n IVF-behandeling. D a a r n a worden door middel v a n een punctie, vlak voor d e eisprong, d e rijpe eitjes geoogst, om deze vervolgens in contact te brengen met d e z a a d cellen. Als d e bevruchting lukt, worden enkele pre-embryo's (maximaal vier) in d e b a a r m o e der ingebracht, waardoor d e kans op ten minste één zwangerschap toeneemt. Als er e e n hartslag te meten valt (na ongeveer 5 weken) is er sprake v a n een doorgaande zwangerschap. Zo niet, d a n zal een tweede of derde poging worden ondernomen. Niet meer d a n tien procent v a n de behandelingen zal uiteindelijk het zozeer gewenste kind opleveren. Voor vrouwen die, bijvoorbeeld door beschadigde eileiders, niet zwanger kunnen worden, is IVF e e n techniek om, net als bij iedere a n d e r e medische ingreep, e e n lichamelijk mankement te overwinnen. Het b e l a n g v a n d e individuele p a tiënt lijkt echter op g e s p a n n e n voet te s t a a n met het a l g e m e e n belang. "Wij zijn inmiddels opgevoed met het idee dat wij moeten krijgen w a t wij willen h e b b e n en zeker wat mogelijk is. Dat hebb e n ze ons m a a r te geven," zegt Joke de Witte, medewerkster v a n d e vakgroep Algemene Vorming v a n d e faculteit Wiskunde en Natuurwetenschappen. S a m e n met h a a r collega's George van Overbeeke en Maria Kirejczyk inventariseert zij in opdracht v a n het ministerie v a n Onderwijs en Wetenschappen d e ethische, juridische en maatschappelijke aspecten v a n de IVF-techniek. Zij constateren dat d e 'grenzen v a n de zorg' zijn bereikt: "Een regering heeft te maken met meer d a n het individuele b e l a n g v a n d e IVF-patiënt. Er zullen keuzes g e m a a k t moeten worden om e e n evenwichtig zorgpakket s a m e n te stellen, zodat iedereen redelijk a a n zijn trekken komt."

Tien In het Academisch Ziekenhuis v a n d e Vrije Universiteit wordt sinds oktober 1984 IVF toegepast. Tot op h e d e n zijn er via die methode tien baby's geboren. Met ingang v a n dit j a a r is het a a n t a l behandelingen opgevoerd tot 400. De kosten v a n één IVF-poging lopen op tot ongeveer 5000 gulden. Deze kosten worden door d e particuliere ziektekostenverzekeringen d o o r g a a n s gedekt. Ook ziekenAdvertentie

IDENTITEIT UNIVERSITEITSRAAD FACULTEITSRADEN^

POSTER

1 T/M 18 MEI 1987 !

D

In vitro fertilisatie (IVF) is een medische techniek waarbij een menselijke vrucht buiten het vrouwenlichaam verwekt wordt en ook enige tijd in leven gehouden kan worden. IVF lijkt een uitkomst voor ongewenst kinderloze echtparen, maar roept tegelijkertijd een heel scala vdri vragen op. Mag je bijvoorbeeld wetenschappelijk onderzoek plegen op zo'n 'pre-embryo'? En zijn er onderzoeksmethoden om vóór de terugplaatsing in de baarmoeder alvast te kijken of het klompje cellen 'gezond' is? Wetenschappers van de VU doen het voorzichtig a a n met de toepassing van voortplantingstechnieken. fondspatiënten kunnen in d e VU worden geholpen. De ingreep wordt vooralsnog niet door het ziekenfonds vergoed, m a a r de Ziekenfondsraad heeft een bed r a g beschikbaar gesteld voor een kosten/baten-analyse v a n d e IVF-ingreep. Behalve d e VU zijn nog vier a n d e r e centra a a n gewezen voor dit kosten/baten onderzoek. Afhankelijk v a n d e uitkomst ervan, zal d e R a a d besluiten of IVF in het ziekenfondspakket wordt opgenomen. In het behandelcentrum v a n d e VU gelden duidelijke richtlijnen om te b e p a l e n wie in a a n m e r king komt voor e e n IVF-behandeling. Er geldt e e n leeftijdsgrens v a n veertig jaar. Vrouwen met een eileiderafwijking worden alleen b e h a n d e l d als zij ten minste twee j a a r eerder geopereerd zijn, zonder het gewenste resultaat v a n een zwangerschap. Ook mannelijke onvruchtbaarheid moet tenminste twee j a a r zijn behandeld. Want ook als d e onvruchtbaarheid a a n d e m a n blijkt te liggen, k a n IVF een oplossing bieden. Prol.dr. J. Schoemaker, hoofd v a n d e onderafdeling voortplanting, endocrinologie en vruchtbaarheidsonderzoek v a n het AZVV: "Het z a a d wordt opgezuiverd: alleen d e g o e d e zwemmers worden geselecteerd, zo voorkom je d e natuurlijke verspilling. Omdat d e bevruchting buiten het lichaam plaats vindt, wordt bovendien d e 'zaadvijandige' weg v a n d e schede vermeden." Een richtlijn die alleen het centrum a a n de VU hanteert, is dat uitsluitend paren, zowel gehuwd e als samenwonende, die een stabiele heteroseksuele relatie h e b b e n voor d e behandeling in aanmerking komen. "Dat toetsen wij niet, als ze zeggen dat het zo is, d a n is het zo", aldus Schoemaker. "We h e b b e n ervoor gekozen alleen heteroseksuele p a r e n te behandelen, omdat wij ervan uitgaan dat kinderen e e n vader en e e n moeder nodig h e b b e n om evenwichtig op te kunnen groeien. Vanuit mijn religieuze achtergrond heb ik er moeite m e e om er voor te zorgen dat er binnen een homoseksuele relatie een kind komt. D a a r m e e spreek ik g e e n oordeel uit ov^r die relatie, m a a r e e n oordeel over mezelf. Deze mensen worden d a n v a n mijn zorg buitengesloten, m a a r ze kunnen elders wel terecht." Om deze duidelijke keuze wordt d e VU, volgens Schoemaker, door d e a n d e r e centra benijd. Dit uitgangspunt, dat vastgelegd is in een "reglement in vitro fertilisatie", wijkt af v a n het advies dat d e Gezondheidsraad uitbracht a a n d e minister v a n WVC. Hierin wordt voorgesteld

ook voor lesbische p a r e n IVF toe te staan, mits zij kunnen g a r a n d e r e n dat er e e n vaderfiguur op d e achtergrond is. O p verzoek v a n d e Ziekenfondsraad wordt onderzocht op welke wijze en in welke stadia d e IVF-behandeling belastend k a n zijn voor d e patiënte. Het bleek dat vooral d e periode n a d e terugplaatsing v a n d e bevruchte eicel als d e moeilijkste periode wordt ervaren. Vanaf dat moment g a a t het erom of het embryo zich in d e b a a r m o e d e r zal innestelen, zodat v a n een 'echte' z w a n g e r s c h a p sprake is. Gevoelens v a n twijfel en angst beheersen d a n het leven v a n d e vrouw. In hoeverre d e IVF-behandeling ook tot medische complicaties kan leiden bij d e patiëntes, valt volgens De Witte en Van Overbeeke p a s op l a n g e r e termijn te overzien. Een IVF-behandeling begint altijd met het Schoemaker: "Een embryo is geen waardevrij materiaal, je gooit het niet zomaar door d e gootsteen."

Gerard van Schaik Loes Singels wordt normaal gesproken teruggeplaatst bij d e patiënte, m a a r het kan net zo goed bij een willekeurige a n d e r e vrouw worden ingeplant. Zo zijn de mogelijkheden v a n d r a a g m o e d e r s c h a p door IVF vergemakkelijkt. Een vrouw kan nu e e n embryo dragen, w a a r zij genetisch niets m e e te m a k e n heeft. De Nederlandse wetgeving houdt g e e n rekening met dit soort variaties. Het begrip 'moeder' is juridisch alleen omschreven als diegene uit wie het kind geboren is. Maar er zijn meer nieuwe juridische v r a g e n te bedenken. Heeft het ziekenhuis bijvoorbeeld eigendomsrecht over eicellen, zaadcellen en pre-embryo's, of berust dat bij d e donoren? Heeft e e n pre-embryo in principe erfrecht? Mag e e n pre-embryo object v a n wetenschappelijk onderzoek zijn, en zo ja, tot welk moment? Het reglement v a n d e IVF-kliniek v a n het AZVU, w a a r i n veel v a n deze juridische aspecten zijn vastgelegd, verbiedt wetenschappelijk onderzoek met preembryo's en ook inplanting bij derden. Op dit laatste punt voorziet Schoemaker in d e toekomst e e n mogelijke wijziging. Pre-embryo's die overblijven, omdat d e ouders er g e e n a a n s p r a a k meer op maken, zouden d a n voor embryo-adoptie beschikbaar kunnen komen, voor

Technisch is het mogelijk om e e n of meerdere cellen van het pre-embryo af te splitsen, en d a a r v a n het chromosomaal materiaal te onderzoeken. Als op die manier ernstige afwijking e n ontdekt worden, zou je kunnen besluiten om het betreffend e pre-embryo niet in te planten. Zo'n beslissing om de groei v a n beginnend menselijk leven te onderbreken, valt nu vaak naar aanleiding v a n een vruchtwaterpunctie of een vlokkentest, m a a r d a n vanzelf in e e n later stadium. Men spreekt d a n wel v a n 'een abortus op genetische indicatie'. De veronderstelling dat diagnostiek op een pre-embryo de emotionele problemen van een dergelijke abortus kan voorkomen, vindt Schoemaker geen argument "om d a n m a a r aUe embryo's te onderzoeken."

Obscuur

.%.^'

\

Foto AVC/VU

toedienen v a n hormooninjecties om e e n meervoudige eisprong te stimuleren. Hoewel het hierbij g a a t om 'natuurlijke' vrouwelijke hormonen, v r a g e n zij zich af, of dit niet zal leiden tot e e n verstoring v a n het delicate hormoon-evenwicht. "De medische gevolgen worden nogal g e b a gataliseerd", vindt de Witte, "het is bijvoorbeeld helemaal niet duidelijk wat het aanprikken v a n d e eicellen voor gevolgen heeft voor d e eierstokken. Misschien k a n het wel kanker veroorzaken, m a a r dat weten we p a s over twintig of dertig jaar." Een belangrijke consequentie v a n d e IVF-techniek is dat buiten het lichaam embryonaal materiaal in leven gehouden kan worden. Dit pre-embryo

Het is in principe iets wat zou kunnen uitgroeien tot menselijk leven. Op grond d a a r v a n heeft het recht op een b e p a a l d e bescherming. Maar vanaf welk moment e e n embryo beschermwaardig wordt, dat is een heel moeilijke discussie." Volgens Schoemaker zijn er g e e n duidelijke regels met betrekking tot het experimenteren met embryo's. De zogenaamde regels v a n Helsinki, opgesteld door artsen, h a n d e l e n alleen over medische experimenten op mensen in het algemeen. Voor embryo's b e s t a a n g e e n speciale normen, zodat d e regels die voor kinderen gelden gehanteerd kunnen worden. Schoemaker: "Een v a n d e regels is dat het experiment nooit d e integriteit v a n het individu m a g aantasten. Dat betekent voor onderzoek op embryo's, dat je alleen experimenten m a g doen waar een embryo beter v a n wordt, waardoor d e overlevingskansen toenemen, m a a r in die zin zijn er bijna g e e n experimenten te bedenken."

p a r e n bij wie voortplanting volledig is uitgesloten. "De vrouw zou d a n zelf zwanger kunnen zijn v a n h a a r adoptiekind. Maar ik zou er nooit n a a r streven e e n embryo over te houden voor adoptie, het zal altijd mondjesm a a t blijven", aldus Schoemaker. Op dit moment echter bestaat op d e VU nog g e e n mogelijkheid embryo's in te vriezen, zodat ook wetenschappelijk onderzoek met embryos niet a a n de orde is. "Als je niet invriest, kun je embryo's die je overhoudt, niet bewaren, dus moet je ook zorgen dat je ze niet overhoudt", benadrukt prof.Schoemaker. "Een embryo is g e e n waardevrij artikel, je gooit het niet zomaar door d e gootsteen.

In d e drie uitzendingen over voortplantingstechniek en gendiagnostiek die d e VPRO in maart op d e televisie bracht onder d e titel 'Beter d a n God', schetste programrriamaker Wim Kayzer e e n obscuur toekomstbeeld v a n d e menselijke voortplanting. Deze zou steeds meer beheerst worden door medische technologie. In vitro fertilisatie is nu d e uitzondering, m a a r het zou wel eens regel kunnen worden. Door d e overheid verplicht gesteld, om a a n d e h a n d van genetische screening van pre^ n b r y o ' s te selecteren welke toekomstige mensenlevens welkom zijn en welke niet. In dat kader waarschuwt Kayzer voor de dreiging van eugenetica, het streven n a a r verbetering v a n het menselijk ras. De eerste stap in d e richting van eugenetica, is wellicht gezet als je niet alleen in vitro berucht, m a a r tegelijkertijd het pre-embryo inent tegen allerlei erfelijke ziektes die d e overheid nu handenvol geld kosten. "Heeft e e n embryo recht op gezond genetisch materiaal, of op onvera n d e r d genetisch materiaal?", formuleert Joke d e Witte de d a a r m e e s a m e n h a n g e n d e ethische v r a a g . Behalve het medisch gebruik v a n gendiagnostiek, voorziet Kayzer ook misbruik v a n genetische informatie door werkgevers en verzekeringsmaatschappijen. Wat is er makkelijker voor h e n d a n inzage in het 'genenpaspoort' v a n sollicitanten of v a n mensen die een levensverzekering willen? De uitzendingen v a n Kayzer zorgden voor boze reacties uit d e wereld v a n biochemie en erfelijkheidsonderzoek. Onder-

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen