Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 217

21 NOVEMBER 1986 "Er bestond bij het onderwijs in bèta­vrouwenstudies e e n enor­ me behoefte a a n e e n boek in d e Nederlandse t a a l èn over d e Nederlandse situatie. Tot nu toe konden w e aUeen Engelse e n Duitse literatuur raadplegen", vertelt d e natuurkundige e n so­ ciaal­antropologe mevr.drs.M­ .S.Kirejczyk, verbonden a a n d e vakgroep Algemene Vorming van d e faculteit wiskunde e n natuurwetenschappen v a n d e VU. Zij schreef het eerste hoofd­ stuk v a n d e bundel, w a a r i n zij achterom blikt n a a r bètavrou­ wen in d e geschiedenis e n pro­ beert te achterhalen welke fac­ toren zorgden voor het slagen of falen v a n hun carrières. "Een eerste les is dat nieuwe, groei­ ende wetenschappelijke disci­ plines, zonder gevestigde machtsstructuren e n met nog m a a r weinig specialisten, rela­ tief toegankelijk zijn voor vrou­ wen", concludeert Kirejczyk. "Het zou d a a r o m strategisch ge­ zien misschien meer lonen om, in plaats v a n mannelijke bol­ werken binnen te dringen, d e nieuwe disciplines in groten ge­ tale te betreden e n d a a r m e e te voorkomen dat ook die tot het mannelijke domein g a a n beho­ ren. De kans om zo'n strategie in de praktijk te brengen doet zich nu voor bij d e informatica. De informatica staat nu nog relatief open voor vrouwen, hoewel d e tekenen v a n e e n dreigende masculinisering al zichtbaar zijn." Helaas is informatica hinderlijk afwezig in d e bundel. Kennelijk is deze discipline voor d e bèta­ vrouwen zo nieuw e n groeiend dat zij er nog weinig publicabels over te melden hebben. De ne­ gentien teksten die wel in d e bundel zijn opgenomen, g e v e n samen e e n goed overzicht v a n de stand v a n zaken bij bèta­ vrouwenstudies. Zowel verha­ len uit d e praktijk als theorie in de vorm v a n feministische visies krijgen ruime a a n d a c h t , n a a s t enkele hoofdstukken over d e praktische gevolgen die ontwik­ kelingen in d e natuurweten­ schappen voor vrouwen kunnen hebben. De nadruk ligt op biolo­ gie, het bèta­vak w a a r i n vrou­ wen vanouds het sterkst verte­ genwoordigd zijn. Op d e VU is mevr.Kirejczyk d e enige die zich met bèta­vrou­ wenstudies bezig houdt. Ze is vier j a a r geleden aangesteld om een bijvak bèta­vrouwen­ studies op te zetten voor aUe stu­ denten a a n bèta­faculteiten. Wel zijn er tot nu toe twee tijde­ lijke medewerksters vrouwen­ studies geweest, op basis v a n externe financiering. Haar aanstelling wordt binnen­ kort verlengd tot n a j a a r '88, w a a r n a d e Begeleidingscom­ missie Vrouwenstudies v a n d e VU opnieuw zal besluiten over de volgende twee jaar. H a a r onderzoeksproject voor d e ko­ mende vier j a a r richt zich op d e rol v a n vrouwen in d e besluit­ vorming over technologie, met name d e software­sector Van d e computertechnologie e n in vitro fertilisatie (IVF).

Barstje Hef boek draagt een nogal opti­ mistische titel. Zit die bars t wer­ kelijk al in het bèta­bolwerk? "Ik denk dat het feit dat een aantal medewerksters e n stu­ denten zich met bèta­vrouwen­ studies bezig houden, al e e n barstje is", zegt mevr.Kirejczyk. "Zeer bescheiden; hun a a n t a l moet nog groeien en ook hun institutionele positie is heel moeilijk. We h e b b e n alleen tij­ delijke aansteUingen, of deel­ tijd­aanstellingen, zonder dui­ delijk perspectief op echte insti­ tutionalisering." Staatssecretaris Ginjaar­Maas

Resultaten vier j a a r v r o u w e n s t u d i e s bij e x a c t e w e t e n s c h a p p e n n u in boekvorm

Vrouwen slaan barstje in bèta­bolwerk Na studies over vrouwen in 'mannenberoepen' als politie en journalistiek is er voor de buiten­ staander sinds vorige maand ook zicht op de positie van vrouwen in de natuurwetenschap­ pen. Tien jaar nadat ze de koppen in landelijke commissies bij elkaar staken, presenteerden de bèta­vrouwen van Nederland zich in Een bars t in het bolwerk, vrouwen, natuurweten s chappen en techniek, uitgegeven door de SUA. Het boek bundelt de resultaten van de laatste vier jaar bèta­vrouwenstudies in Nederland. Ad Valvas las het en sprak met een van de 25 auteurs, mevr. drs . M.S. Kirejczyk.

Gerard van Schalk De schrijfsters v a n dit hoofdstuk g e v e n toe d a t Keiler, die vol­ g e n s het boek e e n niet te onder­ schatten betekenis heeft g e h a d voor d e Nederlandse bèta­vrou­ wenstudies, h a a r ideeën met erg summier empirisch materi­ a a l ondersteunt. "Maar wat er in d e literatuur over te vinden is", v o e g e n zij hier meteen a a n toe, "ondersteunt d e inzichten v a n KeUer". Dat d e literatuur over het karakter v a n natuurweten­ s c h a p p e r s die zij d a a r o p noe­

vrouwen e n m a n n e n a a n te to­ nen. De kraniologie, waarbij e e n relatie werd verondersteld tussen hersengrootte e n intelli­ gentie, e n als m o d e m e r voor­ beeld, onderzoek dat moet a a n ­ tonen d a t vrouwen minder ruim­ telijk inzicht h e b b e n . Het is zeer opvallend dat beide onderzoekstradities blijken sa­ m e n te vallen met d e eerste e n d e t w e e d e feministische golf.

Inbreuk Verschillende schrijfsters stellen zich v r a a g of bèta­vakken met e e n groter a a n d e e l vrouwen v a n karakter zouden v e r a n d e ­ ren. Hier e n d a a r komt holis me n a a r voren als het alternatief voor 'mannelijke' wetenschaps­ beoefening. Kirejczyk: "Dat is niet alleen e e n kwestie v a n holisme. Het g a a t om het onderscheid tussen ob­ ject e n subject e n d a n komen w e bijna onvermijdelijk terug", zegt ze op bijna verontschuldi­ g e n d e toon, "bij d e p s y c h o a n a ­ lyse, e n hoe d e eigen grenzen bij m a n n e n e n vrouwen liggen. Vanuit d e psychoanalyse wordt gesteld dat vrouwen veel meer relationeel e n contekstueel den­ ken. Daarom is het voor vrou­ w e n eigenlijk e e n inbreuk op d e eigen persoonlijkheid om e e n onderscheid te m a k e n tussen object e n subject, w a t voor m a n ­ n e n makkelijker ligt." "Maar dat is natuurlijk al weer zwart­wit kijken. Er zijn ook er­ v a r e n mannelijke wetenschap­ pers die w a t meer holistische e n contekstuele methodes h e b b e n toegepast. Het onderscheid tus­ sen feminien en masculien is niet altijd het onderscheid tus­ sen m a n e n vrouw. Zo ken ik ook vrouwen die ontzettend goed gesocialiseerd zijn tot d e m a n ­ nelijke wetenschap." Marta Ki­ rejczyk is h e l a a s niet te verlei­ d e n om voorbeelden binnen d e VU te noemen, "maar kijk bij­ voorbeeld naar... m a d a m e Cu­

In vitro

Mevr. drs. M.S. Kirejczyk, auteur van e e n v a n d e hoofdstukken van het boek. Foto Michel Claus, AVCAfU r e a g e e r d e bij d e ontvangst v a n het boek o p d e titel door te zeg­ gen: "Die barst in het natuurwe­ tenschappelijk mannenbolwerk moet verbreed worden tot e e n bres w a a r d o o r in groten getale vrouwen kunnen binnenstro­ men." Over het p l a n v a n d e staatsse­ cretaris om voor meisjes op mid­ d e l b a r e scholen minstens e e n exact vak verplicht te stellen, oordeelt Kirejczyk: "Ik h e b wat d a t betreft binnen d e bèta­vrou­ wenstudies e e n vrij impopulair standpunt. W a a r o m is Neder­ l a n d s verplicht e n wiskunde niet? Ik denk dat bèta­vakken net als alpha­ e n gamma­vak­ k e n gewoon a l g e m e e n vor­ m e n d zijn. Een b e p a a l d e hoe­ veelheid kennis moet voor iede­ r e leerling verplicht veronder­ steld worden. Niet specifiek voor meisjes, dat vind ik onzin."

Keiler De 'grote geest' die als e e n rode d r a a d door d e theoretische hoofdstukken v a n het boek loopt, is die v a n d e Bostonse hoogleraar wiskunde e n m a a t ­ schappijwetenschappen Evelyn Fox Keiler, die onderzoek doet n a a r d e rol v a n gender in d e w^etenschap. G e n d e r is te om­ schrijven als sekse­gebonden e i g e n s c h a p p e n die niet biolo­ gisch, m a a r cultureel b e p a a l d zijn. Zij g a a t ervan uit dat n a ­

tuurwetenschappen e e n m a n ­ nelijk karakter h e b b e n e n geeft d a a r e e n psychoanalytische verklaring voor. Mannelijke recensenten vielen tot dusver consequent over het hoofdstuk v a n d e biologen Joke Jansen Verplanke (R UG) e n Joke 't Hart (UvA) over d e idee­ ë n v a n Keiler. Die blijkt zo ver te g a a n om te b e w e r e n dat m a n ­ nelijke eigenschappen zijn doorgedrongen tot d e inhoud v a n natuurwetenschappen, die d a a r m e e niet meer waarde­vrij (want: niet gender­vrij) ge­ n o e m d kunnen worden. Ze spreekt v a n weten s chap s inter­ ne gendereiiecten. Door d e objectiviteit v a n natuur­ w e t e n s c h a p p e n tegen te spre­ ken trap je vanzelf op hele lan­ g e tenen. Volkskrant­recensent H a n v a n Gessel schreef bijvoor­ beeld over dit hoofdstuk: "Bèta­ vrouwenstudies h e b b e n deze rimram niet nodig om gehoor te vinden voor hun terechte activi­ teiten". Met rimram doelt hij bij­ voorbeeld op deze uitspraak: "Wetenschap belooft macht e n beheersing over d e natuur e n d a t oefent aantrekkingskracht uit op mannen, bij wie macht e n controle centraal s t a a n in hun leven. D a a r n a a s t biedt ze e e n objectivistische ideologie die emotioneel comfortabel is voor m e n s e n die sterk a a n hun auto­ nomie hechten ­ e n dat zijn eer­ der m a n n e n d a n vrouwen."

m e n meer d a n twintig j a a r oud is, doet d e hoop opleven dat op d e b è t a ­ m a n v a n '86 e e n wat leuker beeld v a n toepassing is. Marta Kirejczyk relativeert d e a a n d a c h t voor Keiler in het boek: "Er is e e n vrij sterke ten­ d e n s in Amerikaanse bèta­ vrouwenstudies om d e psychoa­ nalyse grote w a a r d e toe te ken­ nen. Mijn persoonlijke visie is dat het niet e e n doorslaggeven­ d e factor is die d e achterstelling v a n vrouwen bij natuurweten­ s c h a p p e n bepaalt. Een duide­ lijk voorbeeld vind ik dat d e d e e l n a m e v a n Oosteuropese vrouwen in d e bèta­vakken veel groter is d a n hier, terwijl Oost­ europese vrouwen e n m a n n e n volgens mij psychisch toch niet wezenlijk verschillen v a n West­ europese." De w a a r d e v a n Keiler schuilt volgens het boek in d e verrij­ king v a n d e wetenschapsfiloso­ fie v a n Kuhn met het begrip gender. Kuhn stelde dat d e a a n ­ v a a r d i n g of verwerping v a n e e n theorie afhankelijk is v a n d e wetenschappelijke gemeen­ s c h a p w a a r t o e men behoort. Vertaald in termen v a n vrou­ wenstudies wordt d e opdracht om seksistische vooronderstel­ lingen bij onderzoek bloot te leggen. Joke 't Hart e n Marianne v a n d e n Wijngaard geven over­ tuigende wetenschapskritiek op twee tradities v a n onderzoek om hersenverschiUen tussen

Wat d e IVF­techniek betreft, be­ looft het boek enkele s p a n n e n ­ d e decennia. Het hoofdstuk v a n d e biologe Anja Hiddinga (UvA) levert e e n belangrijke, feministi­ sche bijdrage a a n d e discussie over IVF, die tot nu toe vooral door medici, ethici e n religieu­ zen werd gevoerd. H a a r ver­ h a a l richt zich op d e politieke kanten v a n IVF: het toekennen v a n rechten a a n d e foetus, die tegengesteld a a n die v a n d e moeder zouden kunnen zijn, e e n dreigende uitbuiting v a n d r a a g ­ moeders. Ze schrijft ook over gentherapie, d e mogelijkheid om v e r m e e n d e defecten v a n embryo's al voor d e geboorte te 'repareren', e n over ectogene s e, simpel gezegd e e n zwanger­ s c h a p buiten vrouwen om, in e e n imitatie­baarmoeder. "De werking v a n d e placenta zou voorlopig nog niet kunnen wor­ d e n nagebootst, hoewel m e n het blijft proberen." De v r a a g die feministen zich stellen, is of d e IVF­techniek v a n d e toekomst werkelijk d e keuze­ mogelijkheden v a n vrouwen vergroten, of dat het ontaardt in e e n verplichting tot ingrijpen, bijvoorbeeld bij e e n genetisch afwijkend embryo. Hiddinga haalt e e n artikel uit het m a a n d ­ blad Katijf a a n w a a r i n Karin v a n d e n Berg, tot m a a r t v a n dit jaar tijdelijk medewerkster bèta­vrouwenstudies a a n d e VU, schrijft: "Onvruchtbare vrouwen helpen is het aUbi; het vergroten v a n d e medische e n sociale controle over onze re­ produktie is het werkelijke mo­ tief". Verder noemt ze even iar­

Vervolg op pag. 15

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen