Ad Valvas 1986 - 1987 - pagina 309

BOEKEN

Holisme betwist en geprezen "In d e 20ste e e u w zijn vele po­ gingen ondernomen tot e e n to­ tale verzoening v a n d e mens met zichzelf, d e individu met de gemeenschap, kennis met mo­ raal, w e t e n s c h a p met mystiek. Al deze pogingen zijn uitgelo­ pen op totalitaire samenlevings­ vormen, vanaf nazisme e n stali­ nisme tot en met d e reëel be­ s t a a n d e Utopia's v a n d e Rode Khmers en dominee Jones." Publicist Michel Korzec, verbon­ den a a n d e vakgroep politicolo­ gie v a n d e Rijksuniversiteit Lei­ den, in het recente verleden cor­ respondent v a n d e Volkskrant en d e NOS in Peking e n nu we­ kelijks op d e radio met 'S tand­ plaats Peking' v a n d e VPRO, schreef e e n polemisch twistschrift over holisme. De füosofie achter holisme ver­ telt ons dat het geheel (van e e n levend wezen, of v a n ceUen, van maatschappijen) meer is d a n d e som der delen. Een g e ­ heel kent e i g e n s c h a p p e n die d e samenstellende delen afzonder­ lijk niet hebben, ook niet als ze simpelweg worden opgeteld. Door d e onderlinge s a m e n h a n g en interactie v a n d e delen, kun je g e e n a l g e m e n e conclusies trekken uit e i g e n s c h a p p e n v a n delen apart (een reductionisti­ sche manier v a n redeneren), m a a r moet je gehelen op hun eigen niveau bestuderen. Holisme is d e inspiratiebron v a n de mensen v a n d e New Age Movement, groene politiek e n d e KAOS ­krant e n ­congressen voor Nieuwe Wetenschap. Hun blik is gericht op Oosterse reli­ gies als het Chinese Taoïsme. De bekendste holist is d e Ameri­ k a a n s e natuurkundige Fritjof C a p r a ('De Tao v a n d e Fysica', 'Het Keerpimt'). In Nederland zijn d e bekendere a a n h a n g e r s

G e r a r d v a n S chalk groen­politicus Roel v a n Duijn, emancipatieprof Iteke W e e d a e n schrijver Harry Mulisch. Korzec schetst een beeld v a n holisme als e e n kitscherig e n hoogst naïeve denkwijze, met dusdanig overmatige pretenties dat d e ernstige waarschuwing om ons te b e h o e d e n voor holis­ ten op z'n plaats is. Hij ziet een 'boel w a a r s ' in veel delen v a n het holisme, m a a r als geheel, als ideologie, is het linke soep. Zo beweert Korzec suggestief dat het holisme behalve over Stille Krachten, ook g a a t over "verschijnselen e n metaforen die m e n heel vroeger met Blut und Boden placht a a n te dui­ den". Daaruit verklaart hij het holisme guilty by association als ressorterend onder "de familie v a n organische en organisti­ sche filosofieën w a a r t o e ook on­ der a n d e r e het fascisme be­ hoort". Capra, Roel v a n Duijn, Harry Mulisch, Angela Carter, Albert S peer, Hitler e n S talin mogen wat Korzec betreft d a n ook in é é n a d e m g e n o e m d wor­ den. De vorm v a n 'twistschrift' leest lekker, m a a r het is d e v r a a g of deze vorm, met veel kleine stuk­ jes die soms als los zand a a n elkaar hangen, zijn betoog ten g o e d e komen. Het twisten brengt e e n opgewonden toontje met zich mee, dat soms tever­ geefs probeert om argumenten te vervangen. Hoüsme is eng, want: "elke ideologie k a n in to­ talitaire zin geïnterpreteerd worden". Bedankt voor d e waarschuwing, m a a r w a a r o m past deze speciaal bij holisme? Het beeld v a n gevaarlijke holis­ ten wordt niet b e p a a l d beves­

tigd in d e briefwisseling tussen Hans Bouma, part­üme predi­ kant te .Noordeloos, e n Frits Wiegel, hoogleraar theoretische fysica a a n d e Universiteit Twen­ te. Zij ontmoetten elkaar enige jaren geleden in Nepal, "in d e zo holistisch gecomponeerde cultuur v a n het hindoeïsme e n het boeddhisme". In d e vorm v a n e e n briefwisse­ ling is ook hun boekje prettig leesbaar, om niet te zeggen ver­ makelijk. Als een begeesterd duo amateurfüosofen trekken Boimia e n Wiegel door d e we­ reldgeschiedenis, zoekend n a a r denkers e n bedenksels die hun holistisch geloof verder kunnen inspireren. Bouma is vooral nieuwsgierig n a a r e e n holisti­ sche ethiek, wat e e n ethiek v a n

Biesheuvel in hapklare brokjes "Acht jaren geleden achtte men het voor d e eerste m a a l dienstig mij n a a r e e n gekkenhuis te brengen." Met deze mooie zin, waarin hij zichzelf meteen als anti-held presenteert, begint J.M.A. Biesheuvel in 1977 zijn eerste bundel. Sindsdien heeft d e schrijver ons zijn belevenissen e n fantasieën deelachtig gemaakt in in totaal elf bundels, w a a r bij elkaar ongeveer tweehonderd verhalen in staan. D a a r n a a s t b e s t a a n er n o g zo'n tweehonderd ongebimdelde verhalen. In al deze verhalen komen w e steeds weer vergelijkbare personages, gebeurtenissen e n g r a p p e n tegen. De schrijver vraagt zich onder zijn eigen of een verzonnen n a a m telkens opnieuw af of hij wel e e n g o e d e schrijver is, denkt dat Karel v a n het Reve God is e n bezingt met n a m e in d e laatste bundels het huiselijk geluk, met zijn vrouw Eva, d e poezen e n zo nu e n d a n een sudderlapje. Op d e fraaie omslag v a n De wereld van Maarten Bieheuvel poseert d e verteller met e e n knalrode stropdas om voor zijn groene houten huis, geflankeerd door e e n geit. Het boekje beoogt d e wereld v a n Biesheuvel in kaart te brengen en lijkt d a a r m e e in e e n behoefte te

Johan de Koning voorzien. Met alle herhalingen vormen d e verhalen s a m e n é é n wereld, w a a r o v e r e e n gewone lezer het overzicht wel eens wü kwijtraken. Neem d e verwijzingen n a a r d e schrijver Jacob Gneist, die in bijn a aUe bundels schijnt voor te komen. Soms citeert Biesheuvel zelfs e e n wijsheid v a n hem. W a n n e e r je alle p a s s a g e s n a a s t e l k a a r legt blijkt dat geboortee n sterfjaar v a n Gneist nogal e e n s verschillen e n dat hij bovendien niet altijd als schrijver, m a a r ook wel e e n s als kunsten a a r of wetenschapper wordt opgevoerd. Een verzonnen figuur dus, dat h a d ik zelf nooit opgemerkt. H e l a a s is hiermee bijna al het positieve opgemerkt dat er over het boekje op te merken valt. Het bevat nog e e n a a n t a l leuke foto's, m a a r d a n h e b je het wel g e h a d . De tekst is hoogtiit geschikt als materiaal voor e e n college herschrijven, want hij is overwoekerd door grammaticale e n logische slordigheden. De schrijver is Ton Lohman. In d e inleiding laat hij iets over zijn achtergrond los. "Mijn werk als neerlandicus brengt met zich m e e dat ik v a a k over literatuur

p r a a t met anderen, hetzij met collegae of 'gewoon' lezers", schrijft hij. Een neerlandicus! Elders doet e e n a a n t a l m e n s e n "hun verhaal" tegenover elkaar. M a a r boeiender d a n d e grammaticale slordigheden is bijvoorbeeld d e openingszin v a n e e n v a n d e paragrafen: "In deze paragraaf zuRen d e meest e typen m e n s e n al eerder gen o e m d zijn". Door zo r a a d s e l achtig te schrijven geeft Lohm a n d e lezer d e k a n s niet om zich te verdiepen in wat hij over Biesheuvel heeft m e e te delen. Tijdens het lezen wordt je telkens gestoord doordat je je bijvoorbeeld moet afvragen wie toch "de schrijfster v a n Een meisje als Lientje v a n Jacoba M. Vreugdenhil" zou kunnen zijn? Wie is d e schrijver v a n De avonden v a n G e r a r d Reve? Ook g a a t e e n groot gedeelte v a n het boekje, en d a a r m e e v a n d e a a n d a c h t v a n d e lezer, verloren a a n mededelingen over w a t ter sprake g a a t komen e n wat al ter sprake is geweest, w^at elders n a d e r zal worden uitgewerkt of w a t juist niet zal word e n uitgewerkt omdat dat 'te ver zou voeren'. Dergelijke m e d e delingen worden wel metacommunicatief genoemd, ze moeten het geschrift e e n wetenschappelijk tintje geven. Hetzelfde

d e eerbied voor het leven zou moeten zijn (iets minder v a a g wordt het h e l a a s niet). Onder­ w e g komt hij d a n uit bij Albert Schweitzer (zowel m e d e m e n s e ­ lijk als medeschepselijk) en bij 'organisch­holist' Abraham Kuyper. D a a r n a a s t is ­ heel ho­ listisch ­ zo ongeveer alles on­ derwerp v a n hun gesprek: Boeddhistische geneeswijzen, politiek, onderwijs, d e muziek v a n Bach, economie, defensie, MEMO­bedrijven, informatica, het arbeidsethos, werkverie­ genheid, d e subject/object­ v r a a g , yin e n y a n g . Verhelde­ rend is d e epiloog over 'wat ho­ lisme niet is', w a a r i n Bouma re­ ageert o p Korzec. Beroepsoptimist Bouma gelooft dat het holisme er wel zal ko­ geldt voor d e terminologie die Lohman hanteert. Abstracte motieven worden herleid tot concretere e n d e som v a n e e n a a n t a l abstracte moüeven is als ik het allemaal goed volg e e n abstract thema. Uit e e n stand a a r d w e r k wordt e e n defenitie v a n 'motief' geplukt. In schril contrast met al deze wetenschappelijkheid staat e e n v a g e aanduiding als 'De aard v a n d e verhalen' - d e titel v a n e e n hoofdstuk dat over genre's blijkt te g a a n . En Lohman wijkt zo nu en d a n v a n d e veüige methodische p a d e n af om d e g e w o n e lezer iets a l g e m e e n s toe te lichten. Hij toont zich d a n e e n filosoof met d e allure en het psychologisch inzicht v a n d e schrijver v a n Hamlet van S h a k e s p e a r e . Een citaat: "Men is gelukkig of m e n is het niet. De oorzaken v a n het al d a n niet gelukkig zijn zijn nogal complex. Ieder mens heeft a n d e r e m a a t s t a v e n voor geluk. De vrije val bij parachutespringen bijvoorbeeld is voor sommige m e n s e n e e n moment v a n opperst geluk, a n d e r e gruwen ervan." Probeer d a a r m a a r e e n s iets teg e n in te brengen! Toch lijkt Lohman ons tussen alle flauwekul door in zijn persoonlijke stijl iets over d e verhalen v a n Biesheuvel m e e te willen delen. Althans over d e heUt e r v a n die gebundeld is. Lohman beperkt zich d a a r t o e omdat w e ' die allemaal thuis op d e boe-

men. "Een holististische cultuur resulteert vanzelf in e e n stem­ gedrag, dat e e n holistische poli­ tiek mogelijk maakt." Wiegel, het hele boekje door met beide b e n e n stukken dichter bij d e grond, schat d e termijn w a t lan­ ger: "Niet tien j a a r of vóór het j a a r 2000, m a a r vele generaties, vele eeuwen. WeUicht duizen­ d e n jaren. Je optimisme k a n ik dus wel delen, m a a r het wordt getemperd door een pessimisti­ sche schatting v a n d e snelheid w a a r m e e 't menselijk g e d r a g verandert".

Michel Korzec: 'De kitsch v a n het holis­^ me'. 112 blz., ƒ19,90. Uitgeverij Veen BV Utrecht. H a n s Bouma/Frits Wiegel: 'Holisme, briefwisseling over e e n a n d e r wereldbeeld'. 109 blz., ƒ19,50. Anthos/Uitgeverij In d e n Toren, Baarn.

kenplank h e b b e n staan, wat mij juist e e n argument lijkt om ook e e n s d e ongebundelde verhalen onder d e loep te nemen, m a a r goed. Hij zet alles w a a r Biesheuvel v a n houdt onder elkaar, v a n Eva tot Schiermonnikoog, en plaatst alles w a a r hij volgens hem e e n hekel a a n heeft daartegenover, v a n hoer e n tot Amsterdam, voorbijg a a n d a a n alle uitingen v a n gem e n g d e gevoelens e n tekort d o e n d a a n d e ironie. Vervolg e n s stelt hij dat het belangrijkste thema "het verschil tussen G o e d en Kwaad" is. Dan ontdekt Lohman nog w a t tegenstellingen (geluk-ongeluk, trouwontrouw, held-anti-held) en concludeert hij dat wereld voor Maarten Biesheuvel twee kanten heeft, net zoals d e m a a n of e e n medaille, e n d a t zijn verhalen gekenmerkt worden door e e n 'polaire thematiek'. Biesheuvel als eenvoudig moralist. Wat d e charme is v a n d e auteur wordt uit deze botte a n a lyse niet duidelijk. Een overzicht d a t ook m a a r enige n u a n c e bevat wordt niet geboden, noch e e n persoordijk inzicht. De geïnteresseerde k a n m a a r beter gewoon weer d e eerste bundel ter h a n d n e m e n e n beginnen met: "Acht jaren geleden achtte m e n het voor d e eerste m a a l dienstig mij n a a r e e n gekkenhuis te brengen."

Ton Lohman, De wereld van Maarten Biesheuvel. Synthese, De Arbeiderspers. ƒ29,50. -^

i

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen